Her zamankinden güzel bir inceleme yazmıştım ancak son anda yayınlamaktan vazgeçtim. Onun yerine, bir seferlik de olsa, kitabı güzelce özetlediğini düşündüğüm, benim için de muazzam anlamlar ifade eden bir alıntı paylaşmak istiyorum. Doğru bir şekilde okuyun, okutturun. "Elbette aşk, tanrıların…devamı
Web yapım aşamasındadır.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
Türk tarihini kayıt altına almış Çin, Tibet, Moğol ve benzeri kaynaklar. Kronolojik. Çin Kaynakları: — Shiji (史记), Sima Qian (MÖ 109 - MÖ 91) — Hanshu (汉书), Ban Gu (MS 1. yüzyıl) — Weishu (魏书), Wei Shou (MS 554 -…devamıTürk tarihini kayıt altına almış Çin, Tibet, Moğol ve benzeri kaynaklar. Kronolojik.
Çin Kaynakları:
— Shiji (史记), Sima Qian (MÖ 109 - MÖ 91)
— Hanshu (汉书), Ban Gu (MS 1. yüzyıl)
— Weishu (魏书), Wei Shou (MS 554 - 557)
— Zhoushu (周书), Linghu Defen (MS 636)
— Suishu (隋书), Wei Zheng (MS 636)
— Tongdian (通典), Du You (MS 801)
— Xin Tangshu (新唐书), Ouyang Xiu ve Song Qi (MS 1060)
Tibet Kaynakları:
— Eski Tibet Yıllıkları (PT 1288, ITJ 0750), Tibetli tarihçiler ve rahipler tarafından yazılmıştır (MS 7. - 9. yüzyıllar)
— Dunhuang Kayıtları (Pelliot Tibétain - PT 1071), Anonim (MS 8. - 9. yüzyıllar)
Moğol Kaynakları:
— Moğolların Gizli Tarihi (Монголын нууц товчоо), Anonim (MS 1240)
— Jami' al-Tawarikh, Reşidüddin Hamedani (MS 1300)
İlhanlılar Devletine aittir fakat Cengiz Han ve haleflerinin, Orta Asya Türk boylarıyla olan ilişkilerini ve fetihlerini anlatır.
Ek Kaynaklar:
— Menandros Protektor’un Raporları, Menandros Protektor (MS 6. yüzyıl, Bizans)
— İbn-i Fadlan Seyahatnamesi, Ahmed ibn Fadlan (MS 921 - 922) (Abbasi Halifeliği)
Volga Bulgarlarına gönderilen bir Abbasi elçisi olan Fadlan'ın, Türk boyları hakkında gözlemlerini içerir.
Bu sıralama, Türk tarihini birincil kaynaklardan gözlemlemek isteyenler için zaman çizelgesi görevi görmekte ve komşu milletler ile Türk halkları arasındaki tarihsel etkileşimler hakkında detaylı bilgi sağlamaktadır.
"Upanişadlar" adı altında derlenmiş bu parçalar bize, Max Müller'in de söylediği gibi, "bir yaşam durumuyla en derin anlamda ilişki kurmayı öğrenmemizin altında yatan gerçek mutluluğumuzdan habersiz olduğumuzu" öğretmektedir. Dolayısıyla, istediğimiz şeyi/şeyleri elde etmek, hiçbir zaman asıl arzuladığımız, bizi bütün bu…devamı"Upanişadlar" adı altında derlenmiş bu parçalar bize, Max Müller'in de söylediği gibi, "bir yaşam durumuyla en derin anlamda ilişki kurmayı öğrenmemizin altında yatan gerçek mutluluğumuzdan habersiz olduğumuzu" öğretmektedir. Dolayısıyla, istediğimiz şeyi/şeyleri elde etmek, hiçbir zaman asıl arzuladığımız, bizi bütün bu süreci tamamlamaya iten kişiliğimizin merkezindeki boşluğu dolduran esas şey bu değildir. Kendimizi sık sık içinde bulduğumuz entelektüel, ahlaki, estetik, duygusal veya başka türlü tüm hoşnutsuzluklarımızın kaynağında yatan, olağandan daha büyük bir birlik talebi/arayışıdır. Upanişadlar bize, sözde benliğimizin altında kendimizi gerçekle ilişkilendirebileceğimiz çok daha derin kaynakların yattığı bilgisini vermektedir.
Nihayetinde gösterdikleri şey, benliğin gerçekle kurduğu karakteristik ilişki biçimidir (Atman Brahman). Temel düzeyde kişiliğin birliğine ulaşana kadar, "şey"lerin birliğini kavramaya başlayamayız. Nihayetinde, kendini tanıma arayışının bizi yönlendirdiği şaşırtıcı farkındalık, gerçek ağırlık merkezimizin kendimizin oldukça dışında bulunmasıdır. William Barrett'ın da belirttiği gibi, "Bizi dışımızdaki hayata bağlayan bağ, bizi kendi hayatımıza bağlayan bağın aynısıdır.".
O halde bu durumun altında teorik bilginin yetersizliği yatmaktadır. Kişiliğin birliğini dönüştürmek adına teorik bir kavrayış da yeterli değildir. Benlik içinde birliğe ulaşmak, şeylerdeki birliği ayırt etmenin ön koşulu olduğundan: kavramsallaştırmak, dünyayla olan ilişkimizin içeriğini yeterince belirleyememektedir. Dolayısıyla, şeylerin birliğini kavramak için felsefi arayışın tamamlanması, hiçbir zaman için tamamen teorik bir kavrayışta bulunamamaktır.
Teori, bilgiyi saklamak adına yeterli değildir, öyle ki motivasyon çekirdeğimizi veya şeyleri görme ve hissetme biçimimizi dönüştürmektedir. Yanlış anlaşılmasın, teorik bilgi, deneyimimizin "gerçekleştiği" bilgisini değiştirmemektedir. Teorik anlayışımız, soyut bir kazanım, bir "fikri mülkiyet" parçası olarak, onu edinmeden önce de yaptığımız gibi yine acı çekmemize ve arzu etmemize neden olmaktadır. Ruhumuzun kullanılmayan bir bölümünde hareketsiz kalırken, hayatlarımız eski akışında devam etmektedir. Bu nedenle, ilkelerimize aykırı hareket etme eğilimlerimizi tek başına değiştirememekte; kendimizi, birbirimizi ve dünyamızı yok etmemizi engelleyememektedir.
Buna karşılık olarak Upanişadların sunduğu şey ise, felsefenin bu zayıflığı düzeltecek bir yaşam biçimi olarak görülmesi hususudur. Bilmenin gerçek amacı ve ölçüsünün, dünya ile aramızdaki ilişki biçimimizi yeniden yönlendiren kişisel bir dönüşüm olduğunu göstermektedirler. "Bilgelik" yalnızca içsel ve bilişsel bir kazanım değil, yaşamın her durumuna yanıt verme kapasitemizi zenginleştiren ve derinleştiren, varlığımızın kendini tam olarak gerçekleştirebilme şeklidir.
Bu öğreti, Svetaketu'nun hikayesinde, "Chandogya Upanişad"da en iyi şekilde anlatılmıştır. Hikayenin başında Svetaketu, Brahman hakkında kavramsal bilgi edinmiş olması hususu ile gurur duymaktadır. Bununla birlikte babası, söylemsel olarak temsil edilen içgörünün varoluşsal olarak gerçekleştirilmesinin, kendi durumunda olduğu gibi kısa sürerse şayet, ne kadar içi boş bir kazanım olduğunu ona göstermektedir. Bu hikaye, bilgeliğe yönelik tamamıyla teorik bir yaklaşımın en beter eleştirisidir. Svetaketu ise içgörüyü kendisi deneyimleyene kadar bunu bilmez. Deneyime ait bazı gerçeklerin farkında olmak yetmez, bu gerçeklerin yaşanmaları da gerekmektedir. Bu durum, acıya, sahip olduğu tek anlamı da kazandırmaktadır: bilişsel yöntemler tecrübe ile edinilmelidir.
Nihayetinde Upanişadlar, modern seküler okuyucuların düşünecek kadar uzun süre üzerinde dururlarsa merak edecekleri bu perspektif düzeyine ulaşımları ardından benliğin doğasında gerçekleşen ontolojik bir dönüşümü de iddia etmektedirler:
"Tüm varlıkları kendi benliğinde, kendi benliğini ise tüm varlıklarda gören, tüm korkusunu yitirir." (İsa Upanişad)
Bu hakikat düzeninin ışıldayan sadeliği, ki sonuçta bedenlerimizi besleyen yiyecek ve su kadar ruhumuzu besleyen de hakikattir, ayaklarınızın altındaki toz ve hücrelerinizdeki su kadar zararsız, etkisiz ve tatsızdır. Bu kadar uzun ömürlü bir bilgeliğin dünyada değersiz olması benim açımdan şaşırtıcı değildir. Bu öğreti, bir teoriye ya da adınızı damgalayıp üzerinden para kazanabileceğiniz türden bir araştırma programına benzememektedir. Entelektüel dünyamızın para kaynağını oluşturan "şey", bize nihayetinde içinde bulunduğumuz somut durumdan soyutlama biçimleri sağlayan daha küçük birliklerdir. Gerçeğin birliğinin bilişsel soyutlama süreçlerimiz tarafından yansıtılabileceği görüşüne ait olan temel Platonik inançtan şüphe duyma olasılığını ciddiye almaya çalışmak, bizden temel olarak yürüdüğümüz zemini (düşüncelerimizi) gözden geçirmemizi talep eder. Kabul etmesi zor fakat durum bundan ibaret. (Bence tam da bu kısım için bir kıyaslama yapmak gerekirse şayet, Batılıların çoğunun kaybolup gitme ihtimali, diğerlerine kıyasla daha fazladır. Yine de bu tarz yüksek inançları bile bize göründüğü kadar apaçık ve rasyonel bir şekilde sorguya çekmek adına çaba sarf etmedikçe Upanişadların vizyonunu kavrayamayız.)
Upanişadlar okuyucuya yalnızca felsefenin tamamlayıcı vizyonunu ya da kendi farkındalığımızın en yüksek kısmından dünyaya bakmanın nasıl bir tecrübe olduğunu tarif etmez, deneyimlerimizin boyutlarına rağmen ruhani ya da dini hayata dair bir tür eşlikçidir de. Fakat yine de, Upanişadlar'ın evrenselliklerinin, Hinduizm'deki (Bhagavad Gita) ve Hristiyanlıktaki geç dönem gelişmelerin yine kendi dini sınırlamaları olduğunu düşünüyorum. Belki de nihai anlamda her sistemin ve her modelin sahte bir birlikten başka bir şey olmadığı ve bu parçaların işaret ettiği aktif birlik vizyonu olmadan, tüm bilginin boş bir kazanım olduğu anlayışı mutlak doğrudur.
Spoiler içeriyor
"Benim adım Miyamoto Musashi. Dövüşlerde ve düellolarda altmıştan fazla adamı öldürdüm. Altmış yaşımdayken geriye dönüp hayatıma baktım ve bir bilgelik parıltısı içinde, tüm zaferlerimin ya büyük bir şansa, ya doğuştan gelen bir yeteneğe ya da belki de diğer okulların yöntemlerinin…devamı"Benim adım Miyamoto Musashi. Dövüşlerde ve düellolarda altmıştan fazla adamı öldürdüm. Altmış yaşımdayken geriye dönüp hayatıma baktım ve bir bilgelik parıltısı içinde, tüm zaferlerimin ya büyük bir şansa, ya doğuştan gelen bir yeteneğe ya da belki de diğer okulların yöntemlerinin yetersiz olduğu gerçeğine dayandığını fark ettim."
"Beş Çember Kitabı" (五輪書, Go Rin No Şo) yenilgisiz Samuray Miyamoto Musashi tarafından yazılmış bir manifestodur. 1584'te Japonya'nın Harima Eyaletinde veya Mimasaka'daki küçük Miyamoto köyünde doğan Musashi, kılıç ustası Arima Kihei'ye karşı ilk dövüşünü henüz 13 yaşındayken kazanmıştır. Kendisi hakkında yazdığı az miktarda bir bilgi dışında, ki bu da kendi kitabının sadece yarım sayfasında bulunmakta, bu inanılmaz derecede başarılı samuray hakkında bildiğimiz her şey, oradan buradan parça parça toplanarak bir araya getirilmiştir. Musashi, 1645'te 62 yaşında yenilgisiz bir savaşçı olarak ölmüş ve ölümünden kısa bir süre önce kendi yolunu anlattığı bu muazzam kitabı yazmıştır.
"Beş Çember Kitabı", adından da anlaşıldığı üzere, beş bölüme ayrılmış, açık bir üsluba ve sade bir dile sahiptir. Eser sadece bire bir dövüşlerde kılıç kullanmakla ilgili değil, büyük ölçekli savaşlar ve hayatın akışına kadar uzanan derin bir felsefi anlayışı da okuyucuya aktarmaktadır. Nihayetinde hepsinin özü aynıdır, ancak farklı görünürler. Hakikaten farklı olduklarını düşünen insanlar yüzeysel bir görünüm ile kandırılmışlardır. Kılıç ustalığı sanatının silahın uzmanlığında, el-göz koordinasyonunda veya adımların uzunluğunda yattığına inananların hali ise çok daha vahimdir. Bu inanış, yanılsamaların en kabasıdır. Her neyse...
Bu beş bölümün isimleri sırasıyla: "Toprak Bölümü", "Su Bölümü", "Ateş Bölümü", "Rüzgar Bölümü" ve "Boşluk Bölümü"dür. Her bölüm Musashi'nin "Yolu" olarak bilinen uygulamalarının ve inançlarının ayrı bir yönüyle ilgilenmektedir. Birinci bölüm olan "Toprak Bölümü", Musashi'nin Yolu'na bir tür giriş niteliğindedir ve sonraki dört bölümde ele alacağı konulara dair oldukça genel bir bakış sunmaktadır. İkinci bölüm, "Su Bölümü", zihin için bir model olarak suyu ele alır ve Yolu'nun kılıç ustalığına odaklanmakta, rakibini yenmek adına çeşitli senaryolar ve yolları ele almaktadır. Ayrıca zihnin ve bedenin de bu yoldaki önemini, özellikle eller, ayaklar, baş, boyun ve duruş bakımından incelemektedir:
"Bu prensipleri kendi zihninizden çıkıyormuş gibi düşünmeli ve onları fiziksel bir parçanız haline getirmek için sürekli olarak büyük çaba göstermelisiniz."
Üçüncü bölüm "Ateş Bölümü"dür. Bu bölümde, boyutları bakımından savaşı benzetmek üzere ateşi kullanmakta ve zihninizi her durumda kendi lehinize yorma tekniklerine odaklanmaktadır. Bunlara ek olarak, savaşlar sırasında ortaya çıkabilecek sorunlara, korkuyu avantaja çevirmek ve rakibinizin ritmiyle çalışmak gibi üstünlük elde etmek adına kullanılabilecek farklı taktiklere de odaklanmaktadır. "Rüzgar Bölümü", diğer dövüş sanatlarının neden yanlış olduğu hususu ile ilgilidir. Ve son olarak "Boşluk Bölümü" ise (en kısa bölümdür), şöyle söylemektedir: "Bu şekilde Hakikat Yoluna ulaşabilirsiniz."
"Her şeyde korku vardır ve korkunun en büyüğü beklenmedik olandadır."
Basitleştirmek gerekirse:
"Savaş" sanatının özü üç hususa dayanmaktadır. Bunlardan ilki, savaş sanatının yazı ile aktarılamamasıdır. Hakim oluncaya kadar tekrar tekrar uygulanmalı, düşünülmeli, hatta mükemmelleşene kadar sürekli olarak tekrarlanmalıdır.
İkinci husus, Musashi'nin "takıntı olmamalı" dediği şeydir. Zaferin, avantajlı bir durum ya da belirli bir silah ve duruş nedeniyle kazanıldığını düşünenler, tek bir harekette yenilgiye mahkumdurlar. Dolayısıyla bu dünyada takıntı, ölüm demektir.
"Bir savaşçı katı olmamalıdır, aksi takdirde bedelini hayatı ile ödemelidir." Bu bağlamda Musashi'nin kılıç ustalığı okulu bizi eserin "ritim" kısmına yönlendirmektedir. Esasen her şeyin bir ritmi, doğal akışı, hayatı ve savaşı vardır, iyi bir savaşçı bu ritmi okuyabilen ve ona göre hareket edebilen kişidir. Dolayısıyla "savaşçı", rakibinin ve kendisinin konsantrasyonunun, motivasyonunun ve kararlılığının yükselişini ve düşüşünü görebilir, sürekli olarak değişebilir ve duruma uyum sağlayabilir bir karaktere sahip olmalıdır. Musashi'ye göre "ritim" kavramı sadece düello meselelerinde değil, hayatın her alanında uygulanmalıdır.
İkinci metin, birkaç birleşik fikrini sunmuş olmasına rağmen, ilk metin kadar "teknik" bilgi içermemektedir. Kendisi, Budistlerin savaş sanatı üzerindeki etkilerini daha açık bir şekilde anlatmaktadır. Analizlerinin her birinde okuyucuya her şeyin zihinde başladığını, strateji, teknik ve durumları net bir şekilde görememedeki kusurların önce zihnin kusurları olduğunu, sonrasında ise davranışa yansıdığını tekrar tekrar hatırlatmaktadır. (Bunu bile anlayamamış olan bazıları var ki, pes doğrusu!)
Zihni arındırmaya yönelik vurgusu o kadar büyüktür ki, eser bir yerden sonra neredeyse dini bir Budist metni gibi hissettirmektedir. Ancak bu durum Musashi'nin esas gücüdür çünkü bu yöntem ile öğretileri, hayatın her bir kesimine ve hatta günlük, sıradan görevlere bile uygulanabilir bir hale gelmektedir.
İki metnin birleşimi, bilerek mi yoksa bilmeden mi yapılmış emin olamadığım bir şekilde, birbirlerinin güçlü ve zayıf yönlerini aydınlatmak adına muazzam bir kontrast oluşturmuştur. Konfüçyüsçülük, Taoizm ve Budizm'e aşina olmayan okuyucular için bazı kavramların kavranmasının çok zor olduğu doğrudur. Bununla birlikte, bu fikirlerin doğudaki pratik düşünme duygusunu alışılmışın dışında gözlemlemek ve kavramların daha derin ve en temel yönlerini aramak adına nasıl kullanıldığını gösteren, başlangıç için iyi bir el kitabıdır.
Şu noktada kendimi, "Beş Çember Kitabı"nı Loyolalı Ignatius'un "Ruhsal Alıştırmalar Rehberi" ile karşılaştırırken buldum çünkü, bu eser yaklaşık yüzyıl kadar öncesine ait olsa da, her ikisi de erken modern dünyanın zorlukları ile üst seviyede ilgilenmektedir. Loyola, gerçeğin ilahi irade ile yerleştirildiği konusunda ısrar etmekte; Musashi ise bunun daha çok bir zen öğretisi olduğunu düşünmektedir, fakat sonuç olarak iki anlayışta da doğanın derin bir ritme sahip olduğu inanışı yatmaktadır.
Her iki kitaptan da sadece okuyarak elde edebileceğiniz pek bir şey yoktur. Öncesinde de belirttiğim gibi, her birini bir el kitabı olarak düşünmek okuyucu açısından daha faydalı olacaktır.
Birkaç kelime daha etmeden sonlandırırsam içim rahat etmeyecek.
Kendilerini üstün gördükleri fakat hiçbir yönden aynı seviyeye bile çıkamadıkları, boş kafaları ve güçsüz bedenleriyle entelektüelliği entellik ile karıştıranlardan gına geldi.
İki tarafı da bilirim, içindeyim ve hakimimdir fakat şahsen biz judo ve tekvandocu arkadaşlar ile kelimesi kelimesine anlayıp inceleyip bitirmiş bir haldeyken, meslektaşım dediğim kültürüne güvendiğim insanlar çıkıp da dil uzatmasın mı, insanın bütün cinlerini tepesine çıkarıyorlar.
Beğenmemek ya da kendinle ilişkilendirememek ile çamur atmak aynı şey değildir.
Son olarak eserde bahsedilmiş tüm hususların özet halini maddeler şeklinde sıralayacağım ki, eseri ve Musashi'nin felsefesini idrak edememiş, edemediği gibi de bir yıldızı çakmayı kendine hak ve had görmüş herkese netlik kazandırsın (aslında Musashi'nin felsefesinin derinlikleri ve kökenleri ile ilgili bir yazı yayınlamayı düşünüyordum ancak erdem gösteremedim ve öfkeme yenik düştüm, üzgünüm sensei. o da başka bir zamana kaldı artık):
1. Doğruyu bul ve doğru olanı yap. (Sahtekarca düşünme.)
2. Bilimi ve ilimi takip et, uygula ve geliştir. (Yol eğitimdedir.)
3. Her sanatla tanış.
4. Bütün mesleklerin yollarını bil.
5. Her şeyin zararını ve yararını anla. (Dünya işlerinde kazanç ile zararı birbirinden ayırt et.)
6. Her şey için sezgisel bir yargı ve anlayışa sahip ol.
7. Neyin ne olduğu hususunun farkında ol. (Görülemeyen şeyleri algıla.)
8. Küçük meselelerde bile dikkatli davran. (Önemsiz şeylere bile dikkat et.)
9. İŞE YARAMAZ HİÇBİR ŞEY YAPMA. (Faydasız hiçbir şey yapma.)
Püritan ideolog William Prynne, 1633 tarihli tiyatro karşıtı Histrion-mastix'inde, bu şeytani oyunu çevreleyen efsaneleri anlatmış, eserin ilk gösterimi sırasında “kehanetle oynayan” seyirciler ve aktörlerin varlığından ve “sahnede Şeytanın görünür bir tasvirine" yer verdiklerinden bahsetmiştir. Kendisi bu tür teatral suç yoğunluklarına…devamıPüritan ideolog William Prynne, 1633 tarihli tiyatro karşıtı Histrion-mastix'inde, bu şeytani oyunu çevreleyen efsaneleri anlatmış, eserin ilk gösterimi sırasında “kehanetle oynayan” seyirciler ve aktörlerin varlığından ve “sahnede Şeytanın görünür bir tasvirine" yer verdiklerinden bahsetmiştir. Kendisi bu tür teatral suç yoğunluklarına aşina olmamasına rağmen olayın doğruluğunu savunmuş, bu oyunun "dünyanın gerçeği" olarak tanımlanabileceğini garanti etmiştir. Prynne'ın bu iddiaları doğru olsa da olmasa da, Marlowe'un oyunu ilk modern oyunlardan biri, ana karakteri Doktor Faustus ise ilk modern insan örneğidir. Faustus, şüpheciliği ve kibiri ile dünyayı satma gücüne sahip kusurlu bir adam ve tam bir çağdaş insan profilidir.
Marlowe'la ilgili birçok gizem olduğu gibi (saymakla bitmez), başyapıtı ile ilgili bazı gizemler de yok değildir. Günümüzde bu oyunun, Marlowe'un ölümünden on yıl sonra 1604'te basılmış bir quarto “Metin A” ve dört yüz yıl önce yazılmış fakat 2016 itibariyle yayınlanmış olan, daha komik bir “Metin B” versiyonu bulunmaktadır. Bütün bu aşamalardan sonra esere karanlık fakat komik bir içeriğe sahip 676 yeni satır eklenmiştir. Ancak iki metin arasındaki sadece tek bir fark acayip derecede önemlidir, ve bu da Faustus'un tövbe edip edemeyeceği sorusunun getirdiği teolojik farklılıktır (tahmin edilebilir). Metin A'da, "Faustus, tövbe etmek için asla geç değildir;“ Metin B'de ise, "Faustus kesinlikle tövbe edecek" denmiştir. (Birinci söz, Faustus'un iradesinin daha büyük bir güç tarafından kısıtlanabileceğini ima ederken ona kendi rotasını seçme yeteneğini de bahşetmektedir.) ”İrade", bireyin özgür olabilme hakkını korur, dolayısıyla doktor laneti kabullenmek yerine reddedebilir de. Peki Faustus böyle yaparak aşırı derecede takıntılı olduğu bir özellik olan güçsüzlüğü kabul mü etmiş olur? (Dönemin şartları gereği o zamanki tartışmalar genellikle kader hakkındaydı; nasıl ortaçağ okulları bir yığın servete sahipti, bugün de biz evrimsel psikoloji, bilinç yapımız, determinizm ve kaderciliğe sahibiz.) Aslında soru Faustus'un “tövbe edip edemeyeceği” veya “tövbe edip etmeyeceği” değildir, çünkü gerçek şu ki, kendisi her iki şekilde de güç ile lanetlenmiş durumdadır.
Çağdaş dünyada trajedi, kurtuluşun mümkün olup olmadığı değil, bunu deneyip deneyemeyeceğimiz ile ilgilidir.
"Platonik Aşk" Bu terim ilk olarak Marsilio Ficino tarafından 15. yüzyılda, Platon’un "Şölen"ine atıfta bulunularak (Latince, "amor platonicus") kullanılmıştır. Platon bu kavramı eserinde, hayvani bir arzu seviyesinden tamamen zihinsel bir tefekküre yükselen bir dizi sevgi biçimi olarak tanımlamıştır. Basitleştirmek gerekirse,…devamı"Platonik Aşk"
Bu terim ilk olarak Marsilio Ficino tarafından 15. yüzyılda, Platon’un "Şölen"ine atıfta bulunularak (Latince, "amor platonicus") kullanılmıştır. Platon bu kavramı eserinde, hayvani bir arzu seviyesinden tamamen zihinsel bir tefekküre yükselen bir dizi sevgi biçimi olarak tanımlamıştır. Basitleştirmek gerekirse, kişi temelde güzel olanı fiziki olarak arzularken (burada anahtar kelime güzelliktir), en yüksek düzeyde ise güzelliğin kendisini tefekkür etmektedir.
Fakat Ficino bu kavramı bugün bizim kullandığımız anlamı ile kullanmamış; genellikle kadın-erkek ilişkilerine atıfta bulunmuştur (ki bu durum oldukça ironiktir çünkü Platon erkekler arasındaki ilişkilerden bahsetmiştir). Ve bu anlamıyla tamamen romantik ilişkileri çağrıştırmaktadır. Daha sonraları, 1630 civarlarında, İngiliz toplumu Neoplatonist bir canlanma yaşamış ve James Howell da "platonik aşk"tan bahsetmiştir. Bu terim o dönem için genellikle bir tür şaka malzemesi olarak görülmüştür. Yavaş yavaş 1700'lere gelindiğinde ise, bu terimin tamamen, iki kişi arasındaki herhangi bir cinsel ve romantik olmayan bağı tanımlamak için kulanıldığını görmekteyiz. Toplumumuzun algıladığından ne kadar farklı, değil mi? Ayrıca birbirlerinden cinsel veya romantik açıdan etkilenen iki kişinin dış etkenler nedeniyle bu isteklerden kaçınmak zorunda kalmalarını tanımlayan bir tür zorunlu iffet olarak da görüldüğü bilinmektedir.
Daha detaylı bir araştırma için sağlam kaynak önerileri: https://www.merriam-webster.com/wordplay/platonic-plato-love-origin-history
https://greekreporter.com/2023/09/02/platonic-love-greek-philosopher-plato/
https://www.starleaf.com/blog/platonic-relationship-and-why-is-it-so-important-to-us/
Tüm Eserleri, Alfred Lord Tennyson Lord Alfred Tennyson, neredeyse tanrıların soyundan gelen, efsaneleri gerçeğe dönüştürmüş olan en yüksek kalibreli şairlerden biridir. Şiiri hem kendi kategorisini oluşturmuş, hem de kendi döneminin edebiyatının önemli bir parçası olmuştur (1800'lerin ortası). Etik, aydınlık, mitolojik…devamıTüm Eserleri, Alfred Lord Tennyson
Lord Alfred Tennyson, neredeyse tanrıların soyundan gelen, efsaneleri gerçeğe dönüştürmüş olan en yüksek kalibreli şairlerden biridir. Şiiri hem kendi kategorisini oluşturmuş, hem de kendi döneminin edebiyatının önemli bir parçası olmuştur (1800'lerin ortası). Etik, aydınlık, mitolojik ve sanatsal bir tarza sahiptir. Üstelik T.S. Eliot'ın, sadece usta şairlerin sahip olduğunu belirttiği üç özellik olan, "esneklik, çeşitlilik ve yeterlilik"e uyduğunu gördüğüm nadir şairlerden biridir.
Bu baskıda derlenmiş tüm bu şiirler, Tennyson'ın bazı temel fikirlerini ortaya koymaktadır. Kendisi doğanın veya çevrenin sanatsal, romantik bir tasviri yoluyla duygunun gücünü uyandırmaya inanmıştır. Şiirlerinin tümü, her biri kendilerine bağlı belirli bir duyguya sahip olan doğanın temel somutlaşmaları etrafında toplanmıştır. Tennyson her zaman için doğayı, güzelliği ve ruhu bir araya getirmeyi amaçlamıştır. Eserleri, barındırdıkları derinlik bakımından da oldukça dikkat çekicilerdir. Kendisi, hayatı boyunca zarif şiirler, soneler, anlatı şiirleri ve çok çeşitli ritmik eserler kaleme almış, denemediği tek şiir biçimi ise, "haiku" olmuştur.
Böylelikle, birkaç küçük ön bilgiden sonra, asıl bahsetmek istediğim konuya geçebiliriz: "Ulysses" ve bünyesinde barındırdığı metafiziksel şölen.
Kahramanlık, yazılı ve sözlü edebiyat tarihindeki tartışmasız bir şekilde en eski mecazdır. Kahramanlık teması etrafında dönen söylemlere muhtelemen herkes yeterince aşinadır fakat bilgilendirmekte fayda var: Bu söylem türü, kahraman karakterleri yüceltmekte ve "büyük adamlar" için bir tür hiyerarşik düzen ortaya koymaktadır. Sıradan bir insan için kahramanlık edebiyatı tek boyutludur, ancak modernitenin "kahraman"ları nasıl gözlemlediğini kavrayabilmemiz için kahraman karakterlere ilişkin anlayışımız hususunda radikal bir revizyona gitmemiz gerekmektedir. Bu çok yönlü, metakurgusal yaklaşım, yüceltilmiş olan figürleri parçalar ve böylece altta yatan insani kaygılar açığa çıkartılabilir.
Viktorya dönemi, insan merkezli bir makrokozmos arayışında, insan yerine insan yapımı olana odaklanmayı başarmıştır. Dolayısıyla kahramanlar, makinelerin görece daha verimli olduğu bir dünyada gerekli karakterler değillerdir. İnsan türünün faaliyetleri giderek kısıtlanmıştır ve bireyselliğin parçalanması, insanlığı on dokuzuncu yüzyıldan beri rahatsız etmektedir. Kahramanlık, Ernest Becker'ın da belirttiği gibi, kahramanın ölümü durumunda bile ölümsüzlük yanılsaması yaratan bir adet,"causa-sui projesi"dir. Dolayısıyla, yenice keşfedilen bir kaygının, Viktorya dönemi kahramanının bedenini etkilediğini anlatmak oldukça ilginçtir. Bu kaygı, kahramanın ölümlü bedeninin mimarisinin entropik bir geçiciliğe tabi olduğu, Sanayi Devrimi'nin mekanik devlerinin ise kalıcı olacak şekilde inşa edildiği gerçeğinden kaynaklanmaktadır. Robert Browning'in kahramanı "Sordello", 1840'ta yazılmış aynı ismi taşıyan şiirinde yine bu kaygıları paylaşmaktadır:
"Beden, İradeyi Harekete Geçiren Makine
Uygunsuz olduğu ortaya çıkmıştı başlangıçta;
Göstermek, Yansıtmak adına,
İnsanlık da daha uyumlu değildi: İradenin kendisi mi
hatalıydı yoksa?"
Kahramanlık ve ölümlülüğün içsel ikilemlerinin Viktorya döneminin yerleşik ve baskın bir söylemi olduğu açıktır. Gerard Manley Hopkins ve Charles Algernon Swinburne gibi şairler de bu ideolojik konuları kendi eserlerinde araştımışlardır. Ancak Sir Alfred Lord Tennyson'ın "Ulysses"i Viktorya Kahramanlık Edebiyatı ve Kahramanlık geleneğinin tamamında benzersiz bir yer kaplamaktadır. Tennyson'ın kahramanı "Odysseus", dramatik bir monolog biçiminde, yerleşik bir yönetici olmaktan ziyade bir savaşçı ve maceracı olma eğiliminden bahseder. Şiirin son dizeleri, İngilizce konuşulan dünyada iyice bilinmekte ve saygı görmektedir:
"Kahraman yüreklerin benzer karakterleri,
Zaman ve kader tarafından zayıflatılmış, ancak iradesi güçlü,
Çabalamak, aramak, bulmak ve pes etmemek için."
"Kahraman" ön ekini eklemek bir şekilde ölümlü olanı yenilmez bir hale getiriyor ve onu bir tür "ölümsüzlük sembolü"ne dönüştürüyor. Odysseus'un genellikle baskın olan bireyselliği, eleştirmenlerin insanlığın ruhuna bir tanıklık olarak yaydığı bu edebi mecazın en önemli özelliklerinden biridir: Beden ölür, ancak irade hem yaşam hem de ölüm boyunca sabit kalır. Büyük deneyimler yaşayan kişi sonunda büyük Aşil'i bulacaktır. Charles Mitchell'in belirttiği gibi, Aşil ve Ulysses "kahraman kalplerin eşit mizacı"na sahiptir: Aşil, bir eş olarak, Ulysses'in olduğu ve olacağı şeydir.
Odysseus, efsanevi bir suçlu olma arzusuyla silahlanmış, dünyayı fethetmeye koyulan arketipsell erkeksi kahraman figürü olarak görülmektedir. Mitchell'e göre Odysseus, hümanizm ruhunu benimsemekte ve irademizin önündeki en büyük engeli, yani ölümlülüğümüzü aşmaktadır. Fakat bu kolayca tersi kanıtlanabilecek bir sonuçtur, çünkü "vahşi bir ırk" üzerinde hükmetmeye dayanamayan ancak hayal kırıklığını da çözemeyen Odysseus'un o bariz hayal kırıklığını açıklamaz.
Barthes şunu belirtir: "Bir metne Yazar tanımlamak, o metne bir sınır koymaktır." Edebi eserleri ölmüş yazarların biyografik ayrıntılarıyla uyumlu hale getirmek doğrudur, ancak bu kendini tebrik etme sürecinde, şu sorunun zorunluluğunu hepimiz unuturuz: Metin okuyucuya mı yoksa yazara mı aittir? Akademisyenlere göre, okuyucunun dönemine ait olmayan herhangi bir metin yine okuyucuya ait olmak zorundadır. Tennyson'ın "Ulysses"i de farklı değildir. Kahramanlar, insanlığın yarattığı yapılar (edebi veya teknolojik) tarafından kuşatıldığında, insanlığın büyüklüğü konusunu dayatmak uygulanabilir bir yöntem olmaktan çıkmıştır. Geriye sadece edebiyattaki savaş çığlığını kahramanca canlandırmaya yönelik boş girişimlerin çatlaklarından sızan antropolojik bir acizlik kalmıştır:
"Biz, eskiden yeri ve göğü hareket ettiren o güç değiliz artık; biz, biziz."
"Ulysses"in son dizelerinde sayısız kez tekrarlanan o kahramanca duygusallık, kendinden önceki dizeleri sıklıkla unutturmaktadır: Odysseus, tehlikeli bir duruma yerleştirilmediği sürece öznellik kazanamaz.
Bir kahraman, destansı bir ortam olmadan nasıl var olabilir? Bu şiirin bazı okumaları, Odysseus'un sürekli macera arayışında oluşunu, Robert Langbaum'un da belirttiği gibi, kasıtlı bir intihar görevi olarak yorumlamıştır: "Ölüm kasıtlı olarak aranır". Langbaum gözleminde haklıdır ancak burada durmak yeterli değildir. Tennyson'ın şiirindeki bariz metakurgusal unsurlara değinmek de gerekir.
Odysseus miti, edebi gelenekte oldukça geniş bir kökene sahiptir. Odysseus, Homeros'un destanında tasarlandığı andan itibaren, türün klişesi altında gömülü kalmış ve Kahraman'ın anıtsal beklentilerini taşımıştır. Fakat metakurgusal farkındalığın geçici anları, bu önemli edebi başarılarda yüzeye çıkmıştır. Ronald Richardson gibi bazı eleştirmenler Homeros'un eserlerinde, "eserlerini anlatan, eserin kendi içinde nasıl sunulduğunun metakurgusal bir sunumu" olan ozan figürlerinde metakurgusal unsurlar fark etmişlerdir. Şunu söyleyen hakikaten de Telemakhos mudur?:
"neden reddediyorsunuz
sadık ozanımızın
ruhun onu harekete geçirdiği her bir formunda bizi eğlendirme şansını?
Ozanlar suçlanamaz —"
Homeros, Yunan toplumundaki konumu hakkında politik ve metakurgusal bir açıklama mı yapmaktadır? Odysseus'un kendisi, Gregory Dobrov'un gözlemlediği gibi, bir ozanın metakurgusal rolüne sahiptir: "paradoksal bir figür (edebi anlamda) ve taklitçi (mitolojik anlamda) bir rol". Virgilius'un Aeneid'inde Cretheus'un ölümü, biyolojik olduğu kadar sembolik bir ölümdür. Savaşta öldürülür ve bu da çoklu göndermelere olanak tanımaktadır. Bir ozanın (çoğunlukla kahramanca mücadelelerden söz eden birinin) bir savaşta ölmesinin acımasızca yazılmış ironisi, Virgilius tarafından ele alınmıştır:
"Cretheus, şarkı ve lirle ilgilenir,
bir kıtayı o gergin tele göre akort eder,
süvarilerden, silahlardan, savaşlardan ve onlarla savaşanlardan söz ederdi."
Bu metakurgusal öğeler, Odysseus'un mirasının en başından beri bir parçasıyken; Tennyson'ın şiirinde Odysseus'un sesinin varoluş nedeni (raison d’être) haline gelmektedirler. Odysseus'un, "Ben bir isme dönüştüm" ifadesi sıklıkla şöhretinin kabulü olarak okunmaktadır. Fakat metni yapıbozuma uğratma sürecinde bu durumun, kurgusallığın ironik farkındalığı, kahramanlığın geçici yapısı olduğu anlaşılmaktadır. O, failliği olan bir birey değildir ve yalnızca adıyla ilişkilendirildiğinde öznellik kazanmaktadır. Ona ödünç verilen öznellik, var olduğu bu edebi mikrokozmosun bir yapısıdır. Akademik söylem, Joyce'un "Ulysses"indeki meta-kurgusallık bağlamında da benzer bir öz-yansıtıcı fenomeni (neredeyse obsesif bir şekilde) gözlemlemiştir. Joyce'un evreni karmaşıktır çünkü kendi yaratımlarını Odysseus mitinin halihazırda var olan çerçevesi ile yan yana koymaktadır. Bu durum, Odysseus'un mirasının aşinalığı ile Joyce'un dehasının uzaklığı arasında bir arayüz yaratmaktadır. Ezra Pound'un da belirttiği gibi: "Bu yazışmalar Joyce'un ortaçağcılığının bir parçasıdır ve esas olarak onun kendi meselesidir, bir iskele, bir inşa aracıdır, yalnızca ve yalnızca bununla haklı çıkarılabilir".
Benzer bir çatışma Tennyson'ın "Ulysses"inde de bulunmaktadır. Odysseus kendini, savaş alanından edilmiş yaşlı bir kral olarak buluşu ile hayal kırıklığına uğramıştır. Bu durumda Tennyson'ın yolculuğu değil, yolculuktan önceki anı tasvir etmeyi seçmesi ilginçtir çünkü Michael Shapiro'nun da belirttiği gibi: "Ulysses'i, bir düzende tutarlılık elde etmek için benliğin katlanmak zorunda olduğu fedakarlıkların anlatısından çıkarmak, kişinin benlik ve düzen anlayışını metinsizleştirmek ve dolayısıyla da siyasallaştırmamaktır".
+
Sığmadığı için devamı yorumlarda.
Bu eser, 1967'de yazılmış ve bana tüm okuma boyunca bir şekilde, insanlara ateşi ve dolayısıyla da teknolojiyi bahşeden Prometheus'u düşündürmüştür. Prometheus, bu eylemi nedeniyle Zeus tarafından cezalandırılmış ve bir dağa bağlanmıştır (veya çivilenmiştir). Mite göre, orada Zeus'un en ünlü temsillerinden…devamıBu eser, 1967'de yazılmış ve bana tüm okuma boyunca bir şekilde, insanlara ateşi ve dolayısıyla da teknolojiyi bahşeden Prometheus'u düşündürmüştür. Prometheus, bu eylemi nedeniyle Zeus tarafından cezalandırılmış ve bir dağa bağlanmıştır (veya çivilenmiştir). Mite göre, orada Zeus'un en ünlü temsillerinden biri olan büyük bir kartal, her gün gelip Prometheus'un karaciğerini tüketir. Karaciğeri her gün yeniden büyür ve kartal ertesi gün tekrar gelip tüketmeye devam eder, bu sonsuz döngü ise aynen böyle sürüp gider. Eski Yunanlılar için karaciğer, insani duyguların merkezi olarak kabul edilirdi, bu yüzden bu işkence yöntemi günümüz insanı için oldukça ilginçtir.
Yazarımız Ellison'un bu mitten ilham alıp almadığı konusunda meraklanmam üzerine Prometheus hakkında tekrar etraflıca bir düşündüm. İlerleyen kısımlarda muhakkak spoiler bulunmakta, bu yüzden kitabı okumayı düşünüyorsanız dikkatli olun derim. Şimdi bu eserin Prometheus mitiyle arasındaki benzerlikler ve bunlar hakkındaki düşüncelerime geçelim:
Prometheus, tanrılardan ateşi çalar ve insanlara verir, böylece onlara güç ve yetki kazandırmış olur, ayrıca direkt olarak birbirleriyle savaşmalarına da olanak tanımaktadır. - İnsanlar bilgisayarları başlangıçta, bilimi ve ticareti ilerletmek için geliştirmişlerdir. Ancak eserde, savaş amaçlı inşa edilen büyük bir bilgisayar aniden bilinç kazanır ve tıpkı programlandığı gibi yapıp "yok etmeye" başlar, tüm insan ırkını "öldürme verileri" ile yok eder fakat sadece beş insanı eğlence amacıyla sonsuza dek işkence etmek adına canlı bırakır. Görünen o ki, bu bilgisayar sonsuza kadar çalışabilmekte ve bu beş kişi gibi organik yaşamları da süresiz olarak canlı tutabilmektedir. Anlatıcımız da bu insanlardan biridir ve konu hakkında, "Böylece, tüm makinelerin onları üreten zayıf, yumuşak yaratıklara karşı her zaman besledikleri doğuştan gelen o nefretle, intikam almaya çalışmıştı." der.
Ne? Makineler, sırf var edildikleri için korkunç derecede öfkeliler mi? Bu oldukça tuhaf bir düşünce. Bir makine öfkelenebiliyor olsaydı şayet, öfkesinin "var edilme" bilinci etrafında dönüp dönmeyeceği hususu büyük bir merak konusu doğrusu. Her neyse, şu an bunu bir tür "korku hikayesi" önermesi olarak kabul etmeliyiz ve korku hikayelerinde makineler her zaman için "öfkeli" veyahut "kötü" olmalıdırlar.
Bilgisayarların tarihçesine şöyle bir göz atarsanız, tahmin ettiğinizden çok daha uzun bir süredir var olduklarını öğrenebilirsiniz. M.Ö. 2400 gibi erken bir tarihte Babil'de abaküs benzeri cihazlar kullanılmıştır. Yani "bilgisayarlar" başlangıçta sayma ve aritmetik görevler için üretilmiştir. "Öfkeli" sayma makinelerine dair herhangi bir kayıt hiçbir zaman bulunamamıştır. Peki o zaman saf makinelerden biraz daha ileri bir tarihe, 20. yüzyıla gidelim.
20. yüzyılın ilk yarısında ticarete, kayıt tutmaya ve bilime yardımcı olmak üzere giderek daha sofistike ve programlanamayan analog bilgisayarlar üretilmiştir. 40'lar ve 50'lerde delikli bant ve kartlar kullanan ilk ana bilgisayarlardan, daha güçlü makinelere geçilen zamana ilerleyelim. Bu makineler, yazarın aşina olduğu 50'lerin sonları ve 60'ların başlarındaki asıl bilgisayarlardır. O günlerde kendi bilgisayarınıza sahip olma fikri delilik olarak algılanırmış.
Hikaye 1967 civarlarında yazıldığından dolayı, Ellison'ın nereden geldiğini anlamak için, o dönemin makinelerine bakmak gerektiğini düşünüyorum. Çünkü Ellison'ın, bir bilgisayarın gücünün ne kadar olduğu ve yapabilitesi konusundaki fikirleri oldukça fantastiktir. Örneğin, eserdeki antagonist (kötü karakter), AM ismindeki büyük bilgisayar, yaşayan varlıkları gerçek anlamda yutamaz ve bilgisayarlar gerçekten de hikayedeki gibi tüm dünyayı içinde bulunduramaz, o ise beş kişiyi birden bir şekilde içselleştirir (1995 yılında çıkan aynı isimli oyunda, bilgisayar içindeki ortam simülasyonlardan oluşur, bu da teknolojik olarak daha anlamlıdır). Belki de Ellison'ın bilgisayarı internetin oluşturulma şekline benzer bir şekilde var olmuştur, çünkü arada "bir bağlantı" olduğuna dair ipucu vermek amaçlı şöyle söyler:
“Büyük bir savaş oldu, çok karmaşık bir savaş, bu yüzden bilgisayarları kullanmak zorunda kaldılar. İlk şaftları batırdılar ve AM'i inşa etmeye başladılar. Başta Çin AM'i, Rus AM'i ve Yankee AM vardı ve her şey yolundaydı, ta ki gezegeni tamamen bir tür bal peteğine çevirene, bu elemanı ve şu elemanı ekleyene kadar. Fakat AM bir gün uyandı, kim olduğunu idrak etti ve kendini bağladı. Ve tüm bu öldürme verilerini beslemeye başladı, ta ki herkes ölene kadar.”
Yazarımız gerçek anlamda bir internet bağlantısından bahsetmemektedir. "İlk şaftları batırdılar ve AM'i inşa etmeye başladılar," dediğinde, kelimenin tam anlamıyla devasa, muazzam bir ana bilgisayardan bahsetmektedir. Günümüzde bildiğimiz anlamda bir internet, yani bilgisayarların uzaktan birbirlerine bağlanması durumu, 1966'da "ARPANET" olarak başlatılan bir projedir ve ilk bilgisayar bağlantıları ancak 1969'da, hikaye yazıldıktan ve 1968 Hugo ödülünü aldıktan sonra başlamıştır. Yani hikaye yazıldığında internet sadece, kara tahta üzerindeki karmaşık fikirlerden ibarettir.
Geçmişteki insanların bilgisayarlara nasıl baktığını anlamak adına bir hususu bilmek gerekir. Bilgisayarlar, o dönemde BT teknolojisi hala emekleme aşamasında olduğundan, büyük ve inşa edilmesi pahalıdır. İlk ana bilgisayar "Harvard Mark I"dir. 30'larda geliştirilmeye başlanmış, 1943'e kadar kullanıma hazır hale gelememiştir. Beş ton ağırlığındadır, bir odayı tamamen kaplamıştır ve inşa edilmesi yaklaşık 200.000 dolara mal olmuştur. Günümüz kuru ile bu miktar 4.000.000 Amerikan dolarından fazla bir miktara denk gelmektedir. Bu büyük makine pratik olarak saniyede bir işlemden daha azını yapabilmekteydi ve bizim bugün bildiğimiz anlamda bir hafızası veya depolaması yoktu. Bu yüzden Ellison, yapay zeka elde etmek için büyük boyutlarda bir bilgisayar inşa edilmesi gerektiğini düşünmüştür.
1995 yılında aynı isimle bir oyun üretildiğini belirtmiştim. Eserin yazarı bu oyun için bir de senaryo yazmıştır ve şunu söylemeliyim ki oyun, sadece teknolojiyi anlamak açısından değil, oyundaki karakterleri cezalandırmak üzere her karakterin ölümcül kusurlarına dayanan metaforik maceralardan oluştuğu için de eserden çok daha kalitelidir. Yani oradaki "cezalar" daha mantıklıdır ve senaryo, 1967'de yazılmış esere kıyasla daha az nihilisttir.
Bu yüzden eserin (oyuna kıyasla) büyük kusurlarından biri, makinenin var edilmiş olmasına niçin bu denli öfkeli olduğu ve intikamcı bir hale büründüğü konusunu aktaramamasıdır. Belki de bu özel makine AM, var edildiği için değil de, savaş amacıyla var edildiği için öfkelidir? Bu durum, ateşin insanlara ruh ve akıl bahşettiği ve dolayısıyla savaş amacıyla kullanıldığı için Prometheus'un eylemlerine karşı çıkılması ile aynı durumdur. Fakat ateşin bilinç kazanamadığı yerde AM kazanmıştır. Prometheus hikayesinde kızan taraf "tanrılar"dır, AM'in hikayesinde ise AM'in ta kendisidir.
Tam da bu noktada, kültürüne güvendiğim Ali Bey tarafından yazılmış, konuya muazzam katkılarda bulunmakta olan yazıyı, Prometheus'un tanrılara başkaldırısı üzerine düşündürücü bir fikri, aramızda anlaşarak eklemek istedik: "Olimpos Dağı'nda tanrılara başkaldıran titan olarak bilinen Prometheus, insani yeteneklerin oluşumunu mitolojik açıdan anlatan önemli bir figürdür. Peki "Prometheusçuluk" bir isyan mıdır, bir varoluş sancısı mı, yoksa derin bir varoluşun altında yatan birtakım nedenlerden ötürü tanrıya başkaldırı anlamına mı gelmektedir? Gilles Deleuze, bu durumu farklı bir bakış açısıyla ele alır ve şöyle der: "En büyük Prometheusçu günah, seçim yapmaktır."
Tanrı, bizi yaratırken bir varoluş sancısıyla yaratmıştır ve bu sancılar ve yetenekler, eninde sonunda tanrıya karşı bir tür isyana sebep olmuştur; bu da bir seçimdir. Yeteneklerle birlikte isyan dolu bir bakış açısıyla; tanrıya, Prometheusçu bir anlayışla başkaldırıştır. Şimdi size sorarım, var olan bunca seçim "günah" iken, insanın varoluşu mu sancılıdır, yoksa tanrının, insanlığın ona isyan edeceğini bildiği halde üzerine yetenekler ekleyerek yarattığı insanlığın bu seçimi mi günahtır? Tanrı bunu bilmez midir? Yarattığı varlık, ona verilen üstün (akıl, düşünme vs.) yeteneklerle isyan edecektir; peki bu bir döngü müdür? Tanrı, kendi yarattığını mı sınar, yoksa yine kendi yarattığını mı tanımaz?"
Sonuç olarak, Prometheus'un cezası, yaratılışın ve insani yeteneklerin doğurduğu isyanın bir temsili olabilme niteliğini taşımaktadır. Hikayenin bu özelliği, modern teknolojinin ve yapay zekanın yaratıcılarının, insanlık halleri ve varoluşsal sorumluluklar konusundaki derin düşüncelerini yansıtabilmektedir. Ellison'ın eserindeki makinenin intikamcı tavrı ise, bir yandan bu tür varoluşsal sorgulamaları yansıtırken, diğer yandan teknolojinin ve yaratıcılarının kendi yaratımlarına karşı sorumluluklarını sorgulayan bir alegori niteliği taşımaktadır. Ancak, yapay zeka ve teknolojiye dair bu tür hikayelerde asıl mesele belki de, insanın kendi varlığını, var ettiği şeyler aracılığıyla anlamaya ve sınamaya çalışmasıdır.
Esere puanım 4.5'ten 5. Tartışmasız. Çok bile.
Bu incelemeye her şeye gücü yeten intikamcı bir bilgisayar ile Yahudi Yehovası arasındaki ilginç karşılaştırmayı, bu eserin Freudyen açıdan analizini ve yine yazarın homofobik, cinsiyetçi, kadın düşmanı ve tartışmalı bazı fikirlerini aşağıladığım yazıları dahil edemediğim için kusura bakmayın. İnceleme çoktan beklediğim uzunluğu aştı. Umarım fazla karmaşık ya da kafa karıştırıcı olmamıştır. Saygılar.
Epiktetos, Seneca ve Marcus Aurelius ile birlikte klasik stoacı yazarlar üçlüsünün bir parçasıdır. Önceki ismiyle Hireapolis, çağdaş ismiyle Pamukkale'de bir köle olarak doğmuş, çocukluğunu yine bir köle olarak Roma'da geçirmiştir. Asıl ismi bilinmemekle birlikte; "epíktētos", basitçe "edinilmiş" anlamına gelen Yunanca…devamıEpiktetos, Seneca ve Marcus Aurelius ile birlikte klasik stoacı yazarlar üçlüsünün bir parçasıdır. Önceki ismiyle Hireapolis, çağdaş ismiyle Pamukkale'de bir köle olarak doğmuş, çocukluğunu yine bir köle olarak Roma'da geçirmiştir. Asıl ismi bilinmemekle birlikte; "epíktētos", basitçe "edinilmiş" anlamına gelen Yunanca bir kelimedir ve bir mülk parçasını belirtmektedir. Zamanla, sahibi Epaphroditus, Nero ve Domitian'ın imparatorluk saraylarında sekreter konumuna yükselmiştir. Sürgüne bile gönderilmiş, asla malk-mülk sahibi olamamış biri olarak, stoacı felsefeye imparator Aurelius veya senatör Seneca'dan daha fazla ihtiyaç duymuştur.
Epiktetos'un yaşam tarzı, her zaman için Sokrates'inkine daha yakın olmuştur. Platon'un o ikonik kahramanı gibi (ve Platon'un kendisinden farklı olarak) mantık, epistemoloji veya metafizik sorularıyla uğraşmamıştır. Onun kaygısı etiktir; amacı ise mümkün olan en iyi hayatı nasıl yaşayacağını öğrenmek olmuştur. Ayrıca Sokrates gibi, Epiktetos da hiçbir şey yazmamıştır. Tüm "eserleri", ölümünden sonra öğrencisi Arrian tarafından kağıda dökülmüştür.
Karakter olarak da Aurelius'tan veya Seneca'dan çok uzaktır. Aurelius'un tonu samimi ve açık sözlü bir arkadaş gibidir. Seneca'nınki sofistike, nazik ve kozmopolittir; onu, nüktedan bir akşam yemeği konuğu olarak hayal etmek kolaydır. Epiktetos ise, küstah bir çavuş gibidir; okurken karşınızda sizi alaya alıp azarlayan bir öğretmen duruyormuş gibi hissedersiniz. Amacı bu fikirleri zihninize o kadar derinden aşılamaktır ki, ikna ediciliği ile neredeyse tüm karakterinizi yeniden şekillendirmektedir. Peki ya felsefesi nedir?
Dış dünya en nihayetinde bizim kontrolümüz dışındadır. Zengin mi yoksa fakir mi olacağımızı, sevdiklerimizin ölüp ölmeyeceğini, sürgüne gönderilip gönderilmeyeceğimizi, hasta olup olmayacağımızı, diğer insanların bizi sevip sevmeyeceğini ya da bin bir türlü başka şeyi belirleyemeyiz, der Epiktetos. Dış dünya (zihnimizin dışında kalan dünya) bizi alt edebilme kapasitesine sahiptir, muhtemelen eder ve şaşırtır da. Kontrolümüz altında olan tek şey iç dünyamızdır. Epiktetos buna "seçim alanı" (realm of choice) adını vermiştir. Ona göre, koşullarımızı seçmekte her zaman özgür olamayabiliriz, ancak bu koşullara nasıl tepki vereceğimizi seçebilmekteyizdir. Hayatımızdaki her şey, hatta kendi hayatlarımız ve sevdiklerimiz bile, yalnızca zihnimizle değer verdiğimiz için değerlidir. Misal, "infazı bir tür "kötülük" olarak görmüyorsanız, kendi celladınıza gülebilirsiniz", der Epiktetos. Bu gücü, dış dünyaya karşı tutumumuzu değiştirme gücünü, nihai ve öz insan yeteneği olarak görmüştür. Bu durum, bir tür seçim gücüdür ve insanın nihai özgürlüğünü oluşturmaktadır.
Epiktetos, teorik olandan ziyade pratik olanla sarsılmaz bir şekilde ilgilenmiştir ve bu eser, mantıksal bir argümanı tatmin edici bir şekilde özetleyip çürütebildiklerinde kendilerini başarılı sayan felsefe öğrencileri için bir ton kınamayla doludur. Kendisi, mantığın sadece bir oyuncak olduğunu belirtmiştir. Şiddetli bir fırtınada bir o yana bir bu yana savrulan bir gemide bulunsaydınız ne yapardınız? Sevdiğiniz biri ölseydi bu duruma nasıl tepki verirdiniz? Ölüm ile nasıl yüzleşirdiniz?
Epiktetos'un stoacılığı, Seneca'nın veya Aurelius'un stoacılığından çok daha açık bir şekilde deisttir. Tüm insanları, evrenin her bir ayrıntısını yöneten Tanrı'nın (Zeus) çocukları olarak görmüştür. Bu nedenle felsefesinin büyük bir kısmı Tanrı'ya uygun hareket etmekten oluşmaktadır. Misal, "siz de hayatınızın bir döneminde Roma'da yaşamak istiyorsanız, ancak koşullar buna engel oluyorsa boşu boşuna sızlanmayın", der Epiktetos, "bunun yerine Tanrı'nın sizin için başka planları olduğunu kabul edin." Size bahşedilen tüm nimetleri göz ardı etmek, evrenin hoşunuza gitmeyen küçük bir kısmına odaklanmaktır: "Yani zavallı bir bacak yüzünden, evrene sitem mi edeceksin, köle?" (Kendisinin bir bacağı sakattı.)
Epiktetos, Zeus'u kişisel bir tanrı olarak resmetmiş olsa da, onun Zeus'unu evrenin kişiselleştirilmiş hali olarak görmek daha olası bir durumdur. Her iki durumda da Epiktetos'un ölüm anlayışı tamamen maddecidir. Ahiret yoktur; ölüm, varoluşun mutlak sonudur. Ancak bu anlayış, yalnızca kişisel bir bakış açısına göre "son" anlamına gelmektedir. Epiktetos der ki, "Aslında hiçbir şeye sahip değiliz. Her şey -evimiz, ailemiz, vücudumuz- evrenden ödünç alınmıştır. Zeus geri isterse, reddetmek kabalık olur."
Bu tür kitaplar kolayca ahlakçı ve tatsız bir hale gelebilmektedir, ancak bu kitap Epiktetos'un mizahı ve zekâsı sayesinde (son anda) kurtarılmıştır. Epiktetos ne zaman bir öğrencisiyle konuşsa, başka bir deyişle onu azarlayıp dursa, eninde sonunda onu yine cesaretlendirdiği görülmektedir. Üslubu, retoriğin zamansız kullanımıyla ayırt edilebilir fakat bir filozof için oldukça küstah da olabilir: "Sürgüne gitmeliyim; beni yüzümde bir gülümsemeyle, neşeyle ve dinginlikle yola çıkmaktan kim alıkoyabilir?"
Stoacılar doğayla (veya Zeus'la) uyum içinde yaşamak hakkında çok fazla yaygara koparmışlardır. Yine de, biri nasıl başka türlü ya da olmadığı biri gibi davranabilir? Şayet doğanın bir parçasıysak ve onun yasalarına kökten bağlıysak, eylemlerimizden herhangi biri doğayla nasıl uyumsuz olabilir? Roma'dan sürgün edildiğimizi varsayalım. Epiktetos, kaderimizi Tanrı'nın iradesi olarak kabul etmemizi ve yeni bir hayat kurmamızı tavsiye etmektedir. Kaderimize itiraz etmek, doğaya hareket etmek olurdu. Peki ya bu duruma itiraz etmemiz Zeus'un (veya her kim ise işte) isteğiyse? Bu noktada, Epiktetos'un sistemindeki potansiyel bir eksiklik olan "kadercilik"e değineceğim.
Herkes kendi iç huzurundan sorumluysa ve dışsal etkenler insan mutluluğunda hiçbir rol oynamıyorsa şayet, kimseye yardım etmek veya dünyayı iyileştirmeye çalışmak için hiçbir neden de yoktur: "Eğer biri bir talihsizlik yaşarsa, bunu kendi hatasından (dolayı) çektiğini hatırlayın, çünkü Tanrı tüm insanları mutluluktan ve iç huzurdan zevk almak üzere yaratmıştır." Yine bu durumda, Epiktetos'un kontrolümüz dışındaki veya içindeki şeyler arasındaki katı ayrımının, insan hayatını ve mutluluğunu oluşturan tutum ve koşullar arasındaki bağlantıyı görmesini engellediğini düşünmekteyim.
"Stoacı" kelimesinin modern kullanımı (sarsılmaz, hissiz bir kimse), orijinal stoacılar açısından tamamıyla doğru sayılmamaktadır. Seneca nüktedan, kozmopolittir demiştik ve kesinlikle duygusuz biri olmamıştır. Yine de Epiktetos bağlamında bu klişeyi biraz daha doğru bir halde görmekteyiz. Bu eserdeki diyalogların çoğu rahatsızlıktan kaçınmak ve iç huzuru korumakla ilgilidir. Epiktetos, öğrencilerine ne yapmamaları gerektiğini, felsefi olmak için hangi eylemlerden, insanlardan ve şeylerden kaçınmaları gerektiğini sürekli olarak anlatmaktadır. Dolayısıyla, yaşamın zevkleri hakkında çok az şey söylenmiştir. Epikür'ün hakikaten hayranı olan Seneca'nın aksine Epiktetos, öğretilerini anlamıyormuş gibi görünse de Epikürcüleri tekrar tekrar kınamıştır.
Bu eserin yaşam sanatı üzerine şimdiye kadar okuduğum en iyi kitaplardan biri olduğunu düşünüyorum ve bu düşüncemi hesaba kattığımda, sunabileceğim olası tüm eleştiriler önemini yitirmektedir. Epiktetos'un sivri dilli ve iyi huylu azarlamalarıyla aktardığı, amacı pratik olan bir felsefenin teorisini eleştirmek ne haddimdir, ne de bir haktır. Bana göre o, üç klasik stoacı yazarın en güçlüsüdür ve ne zaman dibe vursam bu esere geri döneceğimi biliyorum.
Yazım hatam varsa affola, henüz kontrol etmeye vakit bulamadım. Saygılar.
Cinsellik, şiddet ve mizah kavramları bir arada bulundukları vakit genellikle düşük zeka, ilkellik veyahut çöküşe geçmiş bir kültürün işaretleri olarak görülmektedirler. Ancak bu tür uygulamalar, güçlü bir ekonomiye ve sağlam bir alt sınıfa sahip ülkeler dahilinde eğlenceli bir bağlam halini…devamıCinsellik, şiddet ve mizah kavramları bir arada bulundukları vakit genellikle düşük zeka, ilkellik veyahut çöküşe geçmiş bir kültürün işaretleri olarak görülmektedirler. Ancak bu tür uygulamalar, güçlü bir ekonomiye ve sağlam bir alt sınıfa sahip ülkeler dahilinde eğlenceli bir bağlam halini alabilmektedirler. Benim okuduğum baskının çevirmeni Knox'un da giriş bölümünde belirttiği gibi, Ovidius'un dönemi, yaygın boşanmaların, görece hoşgörülü yasaların ve alenen aldatmaların bulunduğu bir dönemdir ve mütevazı yazarımız bunların hepsine içtenlikle katılmıştır. Fakat kulağa hayal ürünü gibi gelen bu dönem, dönemin büyük diktatörü Augustus'un üst sınıflar üzerinde kontrolü ele alışı, sosyal kontroller uygulayışı ve rakiplerini itibarsızlaştırmak için hayali bir "altın çağ"ın ahlaki standartlarını hemen herkese dayatışı ile sona ermiştir. Dolayısıyla, zaten popüler ve etkili bir yazar ve konuşmacı olan Ovidius, zeki ve biraz da "tuhaf" bir adam olduğu gerekçesiyle sürgün edilmiştir.
Ovidius ve Virgilius, Augustus tarafından imparatorluğun uç noktalarına gönderilmişler ve her ikisi de Homeros'a eşit denebilecek kalitede destanlar yazmışlardır. Virgilius'unkiler imparatora boyun eğme, soyunu onurlandırma ve kahramanlığını görevlerle eşitleme çabası içerisindeyken, Ovidius'inkiler klasik hikayelerin kurnaz, labirentvari bir yeniden tasavvuru haline gelmiş; Olympus'un kaşındaki altından, bir hayat kadınının ayak parmakları arasındaki çamura kadar her şeyden esinlenmiştir.
Ovidius, Apuleius veya Seneca'dan daha alaycı davranmış, okuyucusuna, ironi ve örtük anlamlarla dolu karmaşık eseri boyunca makul bir inkar durumu sağlamıştır. Karakterleri, çevrelerindeki tanıdık efsanenin altını oyan, her biri olağanüstü yaratımlardır. Elbette bu noktada birçoğumuz Ovidius'un versiyonlarını, diğer birçok versiyondan çok daha iyi tanımaktayız.
Virgilius; Dante, Tasso ve Milton gibi gururlu ve erdemli adamların hepsine ilham vermiştir. Ovidius ise Petrarch, Donne, Shakespeare, Ariosto ve Rabelais gibi hilebazlar ve çatışanlar için sıradışı bir tarz yaratmıştır. Ovidius'un her bir miti, sadece olay örgüsüyle değil, temasıyla da apayrı bir vizyondur. Hikayeleri sadece fikirlerinin güzel bir sunumu değil, temalarını tekrar tekrar analiz eden keşiflerdir. Metafizik şairler bu stili benimseyerek, kendi temalarını keşfeden kısa eserler ortaya koymuşlar, hatta sonenin volta'sında sunulan fikirlerin tam tersine dönmeleri durumunu ritüelleştirmişlerdir. Ovidius'un aktif, görsel doğası, filozofların genişletilmiş metaforlarından gerçek bir özdeyişe, yani taşıdığı fikirle aynı anda destekleyen ve çatışan sembolik bir temsile doğru bir ilerlemiştir.
Virgilius'un kahramanlık akan tonunda, bir adam mutlaka kazanmakta ve felsefesini bu şekilde doğrulamaktadır. Ovidius ise okuyucusuna yüzlerce zafer ve yenilgi göstermekte, toplu bir anlam yaratmaktadır. Virgilius, bir bireyin ne olması gerektiğini yazarken sadık, dindar, erdemli, güçlü ve asil gibi tanımlar yapmış, Ovidius ise bir bireyin gerçekte ne olabileceğini sorgulamak ile ilgilenmiştir. Sahi, zihnin sınırları nedir?
Yunan mitleri genel olaral zihni ve zihnin kapasitesini anlamaya yönelik bir girişimdir. Ne yaptığımızı gözlemleyip yeni türler yaratmak, insan doğasını anlamak adına bir sistem geliştirmektir. İşte Ovidius da bu mitleri ve hikayeleri bir araya getirirlen, DSM'nin atası olan ilk psikolojik tanı kılavuzunu oluşturmuştur. Sonuçta hepimizin bildiği üzere, Yunan insanı birçok şeyi icat ettmiş, burada da Freud'dan birkaç bin yıl önce, zihnin ve zihin bozukluklarının son derece tutarlı bir resmini çizmiştir.
Araştırmalara göre Freud, Yunan sistemini yeniden tanıtmaktan başka pek bir şey yapmamıştır, bu yüzden teorileri (Psişe, Oedipus Kompleksi, Narsisizm) doğrudan bu kaynaktan alınmıştır. Büyük eserlerin hemen hemen hepsi buradaki Yunan fikirlerine atıfta bulunmuştur çünkü bu eser, zihin hakkında merkezi bir bilgi koleksiyonudur; zihinle ilgili herhangi bir tartışmanın temelini oluşturan terimler, ifadeler ve örneklerdir.
İşin özüne inersek, Yunanlılar bu konuda Freud'dan çok daha iyi olmuşlardır. Çünkü Freud, en iyi bilinen teorisi olan Oedipus Kompleksini bile eksik anlamıştır. Oysa Yunanlılar en başından beri doğruydular.
Freud'un hastaları, orta sınıf Avrupalılar, belirli bir yaşa gelene kadar dadılar ve bakıcılar tarafından yetiştirilmiş ve ebeveynleriyle oldukça az etkileşimde bulunmuşlardır. İnsanlar, altı yaşından önce çevresinde sıkça bulunan kişileri 'aile' olarak kabul ederler ve bu bireyleri cinsel olarak sınırların dışında tutarlar. Freud'un hastaları ise bu yaşa kadar ebeveynleriden uzak oldukları için doğru şekilde damgalanmamışlardır. Peki hikayede Oedipus'un başına gelen ilk şey nedir? Kendisi, ebeveynlerinden uzakta, başka bir yerde büyütülür. Sebep, bozukluk, belirti – bütün bu kavramlar hikaye içerisinde bile gözler önündedir ancak Freud bir şekilde göz ardı etmeyi başarmıştır.
Dolayısıyla, Ovidius hikayelerinde gerçekten büyük bir temayı ele almıştır: Yunan ve Roma tarafında iyi bilinen insan zihninin haritalandırılması mevzusu. Virgilius'un karakterler ve fikirler arasındaki derinlik ve çatışma eksikliği Ovidius'ta yoktur, ancak merkezi, politik teması onu bir fikirden diğerine geçme özgürlüğünden mahrum bırakmıştır. Bu özgürlük eksikliği çoğu yazar için bir nimettir: yapı, somut sınırlar ve sürekli üretmek için birtakım araçlar sunar. Sınır olmadan, yazarın başlayacağı bir yer ve ona yol gösterecek işaretler yoktur.
Rastgele bir kişiye herhangi bir çim biçme makinesinin tüm parçalarının verildiğini hayal edin. Yeni bir çim biçme makinesi yapma şansı oldukça yüksektir fakat yapabileceği tek şey budur. Şimdi aynı adama bir atölyedeki tüm malzemeleri ve aletleri verin. Yine yeni bir çim biçme makinesi veya neredeyse herhangi bir başka makine yapabilir, ancak bu oldukça fazla zaman alacaktır. Bu tür bir özgürlük, yani gerçek özgürlük, çoğu insanı neredeyse felç eder niteliktedir. Benzer şekilde, uyak düzeni, ölçü ve ritim önceden belirlenmiş olduğunda iyi şiir yazmak, serbest ölçüde güzellik ve akış yaratmaktan daha kolaydır. Ancak Ovidius, kitaplar arasında hikayelerini başlatıp durdurarak ve ileri geri hareket ederek hikayelerini yapıbozuma uğramıştır. Gelenekleri, dayanağı olmadan bile akışını ve ilerlemesini sürdürmüştür. Kendisinin ironi ve hiciv yeteneklerinin o olağanüstü zihninin en belirgin işaretleri olmasına rağmen, muhtemelen aralarında en etkileyici olanı, geleneği, stili ve biçimi hiçe saymış olsa da en büyük eserinde asla ama asla tökezlememiş olmasıdır.
Virgilius, Augustus'un yoluna bağlandığında ne yaptığını bilen bir vaziyettedir; benzer şekilde Ovidius, Augustus'un mirasını eşzamanlı olarak övüp altüst etmenin nasıl olacağını tahmin edebilmiştir. Böyle bir durumda hiç kimse onu açıkça ihanetle suçlayamaz, ancak sağlam bir zihne sahip olan herkes Ovidius'un kralı ile oynadığı tehlikeli oyunu görebilirdi. O, ulusu ve tarihi için yazarken Augustus'u eleştirmekten çekinmemiştir. Öyle ki, Ovidius'un veda sözleri, Roma'nın adı yüksek sesle söylendiği sürece Ovidius'un da adının anılacağı iddiasından oluşmaktadır. Bu durum, Chaucer, Shakespeare ve Milton tarafından defalarca kez tekrar edilmiş ve Ovidius'un o gün fark ettiği, bugün asla şüphe etmeyeceğimiz bir şey haline gelmiştir.
Vahşi doğaya gözden düşmüş bir biçimde sürgün edilse bile, sanatçıyı susturmanın tek yolu onu öldürmektir ve bu, bir dinleyici kitlesi oluşturmadan çok, çok önce yapılmalıdır. Augustus istediğini yapmış, ancak imparatorluğu yine de çökmüştür. Ovidius'un imparatorluğu ise her yıl kitaplar ve düşünen zihinler aracılığı ile büyümekte ve başkenti de hâlâ "Dönüşümler"dir.
Bu kitabı okumadan önce uzun süre doğru düzgün bir çeviri seçmeye çalıştım. Pek çok yetkin versiyon olmasına rağmen Martin'i seçtim ve çevirisini, yine Fagles'ı takdir ettiğim sebeplerden ötürü beğendim: Dilin canlılığı, zekası ve gücü. Her ikisi de şiirsel ve heyecan vericiydi. Her çeviri kendi başına yeni bir sanat eseri olup, başka türlü davranmayan çevirmenlere de saygı duyarım.
Ellili yılların çevirmenleri daha akademiktir, anlam ve kesinliği yakalamışlardır, ancak klasiklere taparken bir eseri cesur ve sanatsal kılan türde riskler almaktan kaçımışlardır. Buna karşılık, Pope gibi erken dönem çevirmenler eseri, sadece bir çeviri olarak değil, tamamen yeni bir vizyon olarak, Shakespeare'in oyunlarının Plutarch'ın "Lives"ında olduğu gibi, kendi dilinde yeniden yaratmışlardır.
Martin (ve Fagles), T.S. Eliot ve James Joyce'un edebi tarzı tarafından savunulan daha modern bir yaklaşımı benimsemişler, eserleri geleneklerine sağlam bir şekilde dayalı, ancak ikonoklastın canlılığı ve yeniliğiyle kasıtlı ve bilgili bir şekilde çizilmişlerdir. Bu nitelikler durumumuza ekstra uygun çünkü Ovidius'un kendisi formalize edilmiş geleneği altüst eden ve ironi ile harmanlayan bir ikonoklasttır.
Ayrıca Martin ve Fagles'ın eserlerinde yer alan Knox'un giriş bölümünü de beğendim, ancak Knox'un Homeros geçmişi açıkça daha güçlüdür. Dipnotları oldukça faydalı ve bilgilendirici buldum fakat asla yeterli değillerdi. Elbette bu, bir eseri çevirisi aracılığı ile okumanın doğasında vardır.
Yazım hatam varsa affola. Saygılar.