Bugs Bunny Rafı
“Sırf bakmadığı için yaşamında neler kaçırdığını düşündü. Yoksa bakmış da görememiş miydi?” (syf.10) Kitap daha ilk sayfalarından itibaren bize görmenin ve bakmanın farkını düşündürüyor. Çoğu zaman gözlerimiz açık olsa da kalbimiz ve zihnimiz kapalı olabiliyor. Görmek için yalnızca bakmak yetmiyor; insanın varoluşunu, arzularını ve sınırlarını da fark etmesi gerekiyor. Kitabı okumadan önce “Lou Andreas-Salomé: The Audacity to be Free” (2016) filmini izlemiştim. Lou Andreas-Salomé’nin özgür ruhunu, Nietzsche ve Rilke ile kurduğu bağları anlatan bu biyografik film, okuma deneyimimi daha güçlü kıldı. Çünkü karakterleri kitabın sayfalarında değil, zihnimde canlı ve ete kemiğe bürünmüş hâlde gördüm. Kitap boyunca Lou’nun sahnelerini, yüzündeki kararlılığı ve özgürlük arzusunu hayal etmek çok daha kolay oldu. Yalom, Nietzsche’nin yaşamından gerçeklikler taşısa da eseri kurgusal bir zemine oturtuyor. Kitabın sonunda bu duruma da açıklık getiriyor. Ama okurken insan gerçekten o psikoterapötik seansların bir parçasıymış gibi hissediyor. Nietzsche’nin migren ağrılarını okurken kendi baş ağrılarımın bile tetiklendiğini söyleyebilirim. Bu da metnin yoğunluğunu hissettiren bir noktaydı. Kitap; ümit, zaman, güven, aşk, aile travmaları, yaşam ve ölüm, kader ve kabullenme gibi ağır temalarla örülü. Bazen seans aralarında benim de nefes almam gerekti. Çünkü yalnızca bir anlatı değil, aynı zamanda insanın kendi hayatına ayna tutan bir yolculuktu. Lou Andreas-Salomé karakteri beni özellikle etkiledi. Zeki, cesur ve kendi varoluşunu savunan bir kadın. Onun sözleri hâlâ zihnimde yankılanıyor. Bazı görüşlerinde katıldığım, bazılarında eleştirdiğim noktalar oldu. Mathilde karakteri de kadınların toplumdaki özgürlük mücadelesini yansıtan önemli bir figürdü. Özellikle Josef ile tartışma sahnesinde Mathilde’nin söylemlerini büyük bir hayranlıkla okudum. Kadının özgürlüğü, yalnızca kendi bireysel seçimiyle değil, toplumun kabulleriyle de sınanıyor. O bölüm, hâlâ güncelliğini koruyan bir toplumsal eleştiri içeriyor. “Bizler toplumsal kısıtlamaları reddeden ve hür düşünen idealist insanlarız. Kendi ahlaki yapımızı oluşturabilme yeteneğine sahip olduğumuza inanıyoruz.” (syf.29) Bu söz bana güçlü gelse de eleştirel yaklaştım. Çünkü herkesin kendi ahlaki yapısını oluşturması büyük bir çeşitlilik yaratabilir, ama bu aynı zamanda kaosu da doğurabilir. İnsanlık ortak bazı değerler olmadan bir arada kalabilir mi? Yine de bireyin özgürce düşünmesi, kendi yolunu seçmesi vazgeçilmez. Ümit kavramı kitapta çok tartışılıyor. Nietzsche “Ümit kötülüklerin en kötüsüdür, çünkü işkenceyi uzatır.” (syf.82) derken ben tam tersini hissediyorum. Benim için ümit, hayatın motivasyon kaynağı. “Ümit iyiliklerin en iyisidir, çünkü ömrü uzatır.” Hatta bu noktada bana hep Levent Yüksel’in “Yeniden Başla” şarkısı eşlik eder. Yine de Nietzsche’nin sözleri beni düşündürdü: Ya ümit dediğimiz şey aslında bir yanılsama mı? Yıllarca kendi kendimizi kandırmamıza sebep olabilir mi? Kitap bu sorgulamayı da zihnime işledi. Nietzsche’nin “Neysen o ol.” sözü, bana Mevlânâ’nın şu dizelerini hatırlattı: “Bir lokma ekmek arıyorsan ekmeksin, Bir damla su arıyorsan susun, Aşkı arıyorsan aşıksın… Neyi arıyorsan O’sun sen.” Doğu’nun mistik geleneği ile Batı’nın felsefi yaklaşımı aynı noktada buluşuyor: İnsan, aslında aradığının kendisi. Bu bağ, kitabı okurken benim için özel bir çağrışım oldu. “Hiç kimsenin bir şeyi sırf başka birisi için yapmadığını göreceksiniz. İnsanın bütün eylemleri kendisine yöneliktir.” (syf.124) Bu söz ise beni çok düşündürdü. Çoğu zaman “senin için yapıyorum” dediğimiz şeylerin aslında kendi içsel tatminimiz için olduğunu fark ettim. Bence bu söz, insanın bencil doğasını ifşa ediyor. Ama aynı zamanda dürüst olmayı da öğretiyor: “Evet, ben kendim için yapıyorum.” Kitapta ölüm ve yaşam sık sık iç içe geçiyor. Montaigne’in “Mezarlığa bakan bir odada kalınmalı” tavsiyesi (syf.270) bana da dokundu. Kütüphaneye giderken geçtiğim yolun üzerindeki mezarlıklar hep bana yaşamın geçiciliğini düşündürür. Mezarlık, aslında yaşamı daha yoğun hissetmenin bir yoludur. Çünkü ölümle yüzleşen insan, gerçekten yaşamaya başlar. “Yaşarken yaşayın! İnsan yaşamını tamamlayıp öldüğü zaman ölüm, taşıdığı dehşeti yitirir! İnsan doğru zamanda yaşamazsa, asla doğru zamanda ölemez.” (syf.278) Bu sözle birlikte şu sorular zihnime kazındı: “Yaşamınızı tam anlamıyla yaşadınız mı? Yoksa yaşam mı sizi yaşadı? Siz mi seçtiniz? Yoksa o mu sizi seçti?” Toplumun evlilik ve çocuk baskısı da kitapta eleştirilen konulardan biri. Bana göre herkesin kendi seçiminde özgür olması gerekiyor. “Çocuk yetiştirmek için önce kendinizi yetiştirmeniz gerek.” (syf.283) sözü bunun en açık ifadesi. Çünkü kendi özünü bulamayan birinin, başkasına yol göstermesi de mümkün değil. Son sayfalara doğru kitaptan aldığım en güçlü mesajlardan biri: “Belki de bizler birbirimizin gerçeğini göremeyen ve aynı acıları paylaşan insanlarız.” (syf.333) Bence bu cümle, kitabın özünü yansıtıyor. Hepimiz farklı hayatlarda yaşasak da aynı sancılarla sınanıyoruz. Ve çoğu zaman birbirimizin gerçeğini görmüyoruz. Sonuç olarak, Nietzsche Ağladığında yalnızca bir roman değil, insanın kendi hayatına dönüp bakmasını sağlayan felsefi bir yolculuk. Bana göre 10/10. Özellikle varoluşu, özgürlüğü, umudu ve umutsuzluğu sorgulayan herkesin okuması gereken bir kitap. Kendim için Hatırlatma Özeti • Yazar: Irvin D. Yalom • Tür: Kurgu + biyografik öğeler, felsefi roman • Ana fikir: Psikanalizin doğuşunu ve Nietzsche’nin varoluşsal sancılarını kurgusal diyaloglarla aktarıyor. • Konu: Dr. Breuer ile Nietzsche’nin terapi seansları üzerinden özgürlük, aşk, ümit, ölüm, kader tartışmaları. • Ana karakterler: o Nietzsche: Ağrıları, yalnızlığı ve özgürlük arzusu içinde varoluşu sorgulayan filozof. o Dr. Josef Breuer: Freud’un hocası, kendi kişisel çıkmazlarıyla boğuşuyor. o Lou Andreas-Salomé: Güçlü, entelektüel kadın; Nietzsche’nin aklını ve kalbini zorlayan figür. o Mathilde: Kadınların özgürlük mücadelesini temsil eden karakter. o Freud (yan karakter): Psikanalitik düşüncenin genç sesi.
Nietzsche Ağladığında
