Bugs Bunny Rafı
“Körlerin oluşturduğu bir dünya… Bunu düşünmek bile istemiyorum.” (syf.69) Saramago’nun Körlük romanı, okuru distopik bir dünyanın içine atıyor. Fiziksel körlüğün yanı sıra, aslında mecazi bir körlüğün, yani bağnazlık, kayıtsızlık ve çıkarcılıkla beslenen toplumsal körlüğün alegorisiyle yüzleşiyoruz. Yazarın yoğun betimlemeleri öylesine güçlü ki, kitabı yalnızca okumuyor; adeta yaşıyoruz. Ben de kitabı bitirdikten sonra Blindness (2008) filmini izledim. Görsel uyarlama, zihnimdeki imgeleri yerine oturtmak için bir tamamlayıcı işlev gördü. Kitabın ilginç yönlerinden biri, hiçbir karakterin isminin olmaması. Buna rağmen hepsini tek tek tanıyor, hafızamızda ayrı bir yer açıyoruz. Aralarında sadece bir kadın gözlerini kaybetmiyor; herkes körken onun görebilmesi, en büyük armağan kadar, en ağır yük haline geliyor. Onun yaşadıkları üzerine düşünmek, insana nefesini tutturan bir sorgulama sunuyor. Ama şunu da unutmamalı: Günümüzde körlük yalnızca gözlerle sınırlı değil. Çevremizde olup bitenlere sırtını dönenler, at gözlüğüyle yaşayanlar da var. Kimileri ise, romandaki “gözleri gören kadın” gibi, her şeye rağmen direniyor, mücadele ediyor ve başkalarına el uzatıyor. Bu noktada Mevlânâ’nın öğüdü akla geliyor: “Körler çarşısında ayna satma, sağırlar çarşısında gazel atma.” Her hakikatin yeri ve zamanı var; asıl mesele, görmenin ve göstermenin nasıl mümkün olacağı. Aslında kitabın adı Körlük olsa da, bize öğrettiği şey tam da görmeyi öğrenmek. İnsan doğasını çıplak ve rahatsız edici bir şekilde gösteriyor. Eleştirilecek noktalardan biri ise, özellikle kadın karakterlere yönelen vahşi cinselliğin ve aşağılamaların fazlasıyla betimlenmesi. Bu, romanın ataerkil düzenin karanlık yüzünü göstermek istediğini bilsek de, okuması yıpratıcı bir deneyim. Kadınların cinsellik üzerinden aşağılanması, yalnızca kurgusal bir unsur değil; maalesef bugün de süregelen toplumsal bir gerçeklik. Ve Saramago, bizi bu gerçekle yüzleştirirken, aslında hâlâ değişmeyen bir yarayı işaret ediyor. “Erkekler hep aynı, kadınlar hakkında her şeyi bilebilmek için, bir kadının karnından çıkmış olmayı yeterli sayıyorlar.” (syf.336) Bu alıntı, erkeklerin kadınlar üzerinde kurmaya çalıştığı tahakkümün özeti gibi. Yalnızca doğmuş olmakla, kadınların yaşantısını anlamış gibi davranmak… Bu tavır günümüzde de çokça karşılaştığımız bir zihniyet. Erkekler, kadınların hayatlarına dair her şeyi bildiklerini iddia ederken, çoğu zaman onların sesini kısmaya çalışıyor. Oysa kadınların kimlik mücadelesi, yalnızca Saramago’nun kurgusunda değil, bugün hâlâ en yakıcı toplumsal sorunlardan biri. “Bir salgın hastalık söz konusu olduğunda suçlu yoktur, herkes kurbandır.” (syf.61) Salgın ve körlük metaforu, günümüz deneyimleriyle de doğrudan temas ediyor. Covid-19 sürecinde gördük ki, bir salgın kimseyi ayırmıyor; meslek, sınıf, cinsiyet tanımıyor. Tarih boyunca veba, İspanyol gribi gibi pandemiler de aynı gerçeği göstermişti: Hepimiz kırılganız, hepimiz aynı kaderin içinde savruluyoruz. “İnsanın kendisinden istenen yere ulaşabilmesi için, önce nerede olduğunu bilmesi gerekir.” (syf.120) Bu söz, Mevlânâ’nın “Haddimi bilirim” yanıtını hatırlatıyor. Gerçek yolculuk, insanın önce kendi yerini, kendi ayıplarını bilmesiyle başlıyor. Kusur aramadan önce heybesine bakanlar, aslında en çok ışığı bulanlar oluyor. “İnsan, gerçek dostlarını kara gününde tanır.” (syf.121) Bugün ise çoğu zaman düşene bir tekme daha atmak yaygın hale geldi. Kimileri ise dost görünürken, aslında kendi çıkarları için yanımızda oluyor. “Bazıları pastayı başkalarıyla yer, size de şeker hastalıklarını anlatır.” Dostluk maskesiyle yaklaşanlara karşı uyanık olmak gerekiyor. “Görmeyen göz, gören göze körlüğü bulaştırıyor.” (syf.126) Bu alıntı, hem güçlü bir metafor hem de tanıdık bir gerçeklik. Tıpkı “Üzüm üzüme baka baka kararır” atasözümüzde olduğu gibi, insan bulunduğu çevreden etkileniyor. Manipülasyonun, dezenformasyonun bu kadar yaygın olduğu çağımızda, hangi gözlerle baktığımız, kiminle yan yana durduğumuz kritik önem taşıyor. “Bütünüyle normal insanlar gibi yaşama yeteneğimizi yitirmiş olsak da, yaşamımızı hayvanlar gibi sürdürmemek için elimizden geleni yapmalıyız.” (syf.134) Bu satırlar, romanın en can alıcı noktalarından biri. İnsanlık onurunun kayboluşunu okuyoruz. Kadın cinayetleri, savaşlar, orman katliamları, hayvan zulmü… İnsanlık, kimi zaman gerçekten hayvani güdülere sıkışıp kalıyor. Saramago’nun uyarısı, bugünün dünyasında daha da yankı buluyor: İnsanlığımızı kaybetmemek için çabalamak zorundayız. “Dünya öyle kurulmuştu ki, gerçeğin ortaya çıkması için çoğu kez önce yalanlarla maskelenmesi gerekiyordu.” (syf.143) Saramago’nun bu sözü, medyanın ve gündelik hayatın en çıplak tanımı gibi. Spekülasyonların, manipülasyonların havada uçuştuğu bir çağda, doğruyu bulmak, teyit etmek giderek güçleşiyor. Gerçek çoğu zaman, yalanların arasından sıyrılarak geliyor. “Körlük insanların ne mesleğine ne de işgal ettiği makama bakar.” (syf.157) Körlük makam tanımaz. Bugün de görüyoruz; kimi zaman otoriteye sahip kişilerin etik dışı davranışları yalnızca kendilerini değil, çevresini de etkiliyor. Körlük bulaşıcıdır; bir makamda yaşanan yozlaşma, tüm çevreyi içine alabilir. Bu noktada roman, aslında bireysel değil toplumsal bir hesaplaşmayı işaret ediyor. “Kör olduğumuz yetmiyormuş gibi, bir de kör hırsızların eline düştük.” (syf.164) “Başımızda bir hükümet vardır herhalde, dedi birinci kör. Sanmıyorum, olsaydı bile körleri yöneteceğini ileri süren körlerden oluşmuş bir hükümet olurdu, yani hiçliği düzenlemek isteyen bir hiçlik.” (syf.282) Bu satırlar, gücün yanlış ellerde nasıl “hiçliğe” dönüştüğünü gösteriyor. Yönetim, düzen sağlamak için değil, körlüğü yönetmek için var gibi. Saramago’nun 1995’te yazdığı bu romanın hâlâ günümüzle konuşabilmesi, edebiyatın zamansız gücünü kanıtlıyor. “Bir insanın neden öldüğünü sormak saçma bir davranış, ölüm nedeni zaman içinde unutulur, yalnızca o tek sözcük kalır: Öldü.” (syf.204) Hayatı ölmeyecekmiş gibi yaşıyoruz. Kapitalizmin kör ettiği toplum, zenginlik, unvan, güzellik gibi geçici etiketlerin peşinde. Oysa ölüm, en çıplak gerçeklik. Ve geriye yalnızca “öldü” kelimesi kalıyor. Saramago bu noktada tokat gibi soruyor: Tüm bu körlükler, tüm bu baskılar ne için? “Gözümüz görseydi keşke, Gözümüz görseydi bizi bu cehenneme tıkmazlardı.” (syf.217) Ya aslında gözümüz görüyor da bize kör olduğumuz mu inandırılıyor? Kimi zaman bilgiye ulaşmak yerine, bize “görme”yi unutturacak gözcüler veriliyor. Bilen söylemez, söyleyen bilmez… Körlük çoğu zaman bize dayatılan bir hâl. “Papaz giysisi giymekle papaz olunmadığı gibi, eline asa almakla da kral olunmaz.” (syf.233) Görünüş aldatıcıdır. Saramago, bize unvanların, giysilerin arkasına bakmamızı hatırlatıyor. Atalarımızın dediği gibi: “Her sakallıya dede denmez.” “Gözleriniz gibi gönlünüzün de körleşmiş olduğunu göreceksiniz.” (syf.278) En ağır körlük, kalbin körleşmesidir. Göremeyen gözler acı vericidir ama hissetmeyen yürek, insanı insanlıktan çıkarır. “İnsan umduğuyla değil bulduğuyla yetiniyor.” (syf.310) Bu satırda zihnimde Sezen Aksu’nun sesi yankılandı: “Yetinmeyi bilir misin?” Peki yetinmek mi erdem, yoksa direnmek mi hakiki bir yaşamın işareti? Roman, bu soruyu açık bırakıyor. “Ölümsüz değiliz, ölümden kaçamayız ama hiç olmazsa kör olmaktan kaçınmalıyız.” (syf.325) “Sonradan kör olmadığımızı düşünüyorum, biz zaten kördük. Gören körler mi, gördüğü halde görmeyen körler.” (syf.360) Kitabın özü, bu cümlelerde özetleniyor. Körlük, yalnızca gözlerin değil, vicdanın ve bilincin kapanmasıdır. Saramago bize soruyor: Biz gerçekten görüyor muyuz, yoksa yalnızca bakmakla mı yetiniyoruz? ________________________________________ Kendime Hatırlatma Özeti: • Yazar: José Saramago • Tür: Distopik, Alegorik Roman • Temalar: Körlük – görme, bireysel ve toplumsal körleşme, insanlık onuru, ataerkil düzen, kapitalizm eleştirisi • Ana fikir: Körlük yalnızca fiziksel bir eksiklik değildir; toplumun en derin sorunlarının alegorisidir. • Karakterler: • Göz Doktoru: Körlüğün ilk teşhisini koyan, ama kendisi de kör olan kişi. • Doktorun Karısı: Kör olmayan tek karakter; hem rehber hem de vicdanın sesi. • İlk Kör: Arabasında ansızın kör olan ve salgının başlangıcını başlatan kişi. • İlk Körün Karısı: Sadakatiyle eşine destek olan karakter. • Yaşlı Göz Bandajlı Adam: Körlük dünyasında deneyimi ve bilgeliği temsil ediyor. • Küçük Çocuk (Şaşı Çocuk): Masumiyetiyle insanlığın geleceğini simgeliyor. • Siyah Gözlüklü Kadın: İçgüdüleriyle yaşayan, hayatta kalmanın başka bir yönünü gösteren karakter. • Puanım: 8/10
Körlük
