Bugs Bunny Rafı
“Cildine bakarak bir kitap hakkında hüküm verme.” (syf.224) “Belki kitaplar bizi yarım da olsa mağaralarımızdan çıkartabilirler.” (syf.114) Ray Bradbury’nin Fahrenheit 451 eseri, bilgi ve düşünce özgürlüğünün tehlikeye atıldığı bir dünyanın aynasıdır. Kitap, “Bilgi tehlikeli midir?” sorusunu merkezine alır. İtfaiyecilerin yangın çıkardığı, yani kitapları yaktığı distopik evrende, geçmişin ve geleceğin gölgeleri birbirine karışır. Tarihte güç gösterisi olarak yakılan kütüphaneleri İskenderiye Kütüphanesi’nden, Bağdat’ın işgalinde yakılan Beytü’l Hikme’ye, Nazi döneminde meydanlarda yakılan binlerce kitaba kadar hatırlamamak mümkün değildir. Çünkü yönetenlerin en çok korktuğu her zaman “düşünen insan” olmuştur. Yalnızca kitaplar değil, düşünürler de susturulmuştur. Engizisyon’da yakılan kadınlar, Bruno’nun diri diri ateşe atılması, Galileo’nun düşüncelerinden ötürü susturulması, giyotine giden aydınlar… Montag’ın dünyasında olduğu gibi, gerçekleri sorgulayan herkes bedel ödemiştir. Ama ne kadar yakıp yıksalar da, hakikat er geç ortaya çıkar. Çağımızda kitapların yerini dijital arşivler aldı; fakat dikkatli olmazsak bunların da birer “dijital mezarlığa” dönüşmesi olasıdır. Kitap olmadan tarih sessiz kalır, edebiyat dilsizleşir, bilim sakatlanır, düşünce durur. Benim için bu eser 7/10. Konusu çok değerli olsa da çeviriden kaynaklı akış sorunları vardı. Yine de, içerdiği fikirler çağları aşan bir uyarı niteliğinde. “Fakat ben de sustum ve kendim de suçlu durumuna düştüm.” (syf.125) Bradbury’nin işaret ettiği gibi, gerçeği gördüğümüzde susmak bizi suç ortağı yapar. Yüzyıllardır “üç maymunu” oynayan toplumlar ya da bireyler sonunda kendi çöküşlerini hazırlar. “Gözlerini merakla doldur. Ve sanki on saniye sonra ölecekmişsin gibi yaşa. Dünyayı gör.” (syf.228) Her öğrenme, ufkumuzu genişleten bir kapıdır. Yaşamak yalnızca nefes almak değil, ruhla görmek ve kök salmaktır. İnsan filizlenen bir ağaç gibidir; her seçim, onun dallarını belirler. “Uyuyordu, ama uyuyor sayılmazdı; yaşıyordu, ama yaşıyor sayılmazdı.” (syf.50) Bu satırlar, toplumların “uyuyor numarası” yaptığı dönemleri hatırlatır. Uyanmak istemeyen bir kitleyi uyandırmak neredeyse imkânsızdır. Kitapta en çok altı çizilen sorunlardan biri, insanların artık gerçekten dinlememesi: “Biliyor musun biz asla soru soramayız… onlar cevapları sana boca ederler.” (syf.57) Bugün de çoğu kişi, karşısındakini dinlemek yerine vereceği cevabı düşünür. Bu yüzden asıl meseleden uzaklaşırız. “İnsanlar hiçbir şey konuşmuyorlar… Çoğunlukla arabaların, elbiselerin ve yüzme havuzlarının isimlerini sayıyorlar.” (syf.59) Ne kadar acı, değil mi? Bradbury’nin 1950’lerde yazdığı bu satırlar, bugün sosyal medya çağında daha da gerçek. İnsanlar geçici parlaklıklardan bahsediyor ama yaşamın özünü konuşmaktan kaçınıyor. “Kitapları düşündüm. İlk kez anladım ki bütün kitapların arkasında bir insan vardı.” (syf.86) Her kitap, bir insanın ömründen kopan bir parçadır. Eleştiri yapmak kolaydır, ama hakaretle eleştiriyi ayırmayı öğrenmek gerekir. Gerçek eleştiri, yazarı ya da eseri yok etmek için değil, anlamı daha derinleştirmek için yapılır. “Seni rahat bırakayım! Peki ben kendimi nasıl rahat bırakabilirim?… Ara sıra bir şeylerden gerçekten rahatsız olmamız gerekiyor.” (syf.86) İlerleme, huzursuzluktan doğar. İnsanlığı ileri götüren çoğu buluş ve fikir, bir şeylerden rahatsız olanların cesaretinden çıkmıştır. “Okullar kısaltıldı, disiplin gevşedi, felsefe, tarih, dil dersleri kalktı.” (syf.91) Bradbury’nin bu öngörüsü bugün eğitimde yaşadığımız krizlere birebir oturuyor. Antik Yunan’ın Platon Akademisi, İskenderiye’de bilimle uğraşan Hypatia, Orta Çağ’da bilim uğruna can veren isimler… Hepsi geleceğe bir miras bıraktı. Bizim eğitim sistemimiz ise, sorgulayan ve düşünen bireyler yetiştirmek yerine yüzeysel bilgiye mahkûm ediyor. Gelecek nesillere nasıl bir miras bırakacağımız büyük bir soru işareti. “Mutlu olmak istiyorum, derler. Pekâlâ, değiller mi?” (syf.96) Mutluluğu para ile kıyasladığımız bir çağda yaşıyoruz. Gerçek mutluluk, sahip olduklarımızda değil; anlam, aidiyet ve üretimde gizlidir. “Onları patlamalarına neden olmayacak bilgilerle doldur…” (syf.98) Günümüz toplumları, yüzeysel bilgilerle tatmin oluyor. Reklamlar, diziler, sosyal medya… Bizi oyalayan şeyler “bilgiymiş” gibi sunuluyor ama sorgulama refleksimiz yok ediliyor. “Artık çiçeklerin, kara toprak ve bol yağmurla yetişmek yerine, çiçeklerin sırtından geçinmeye çalıştığı bir zamanda yaşıyoruz.” (syf.127) Bu alıntı, insanın doğayı sömürüşünü ve her şeyi “tüketilecek bir kaynak” gibi görmesini çarpıcı şekilde anlatıyor. Üretmek yerine tüketmeye odaklandığımız sürece kendi köklerimizi kurutuyoruz. “Televizor ‘gerçek’tir. Sana ne düşünmen gerektiğini söyler.” (syf.128) Bradbury’nin televizyon için yazdıkları bugün internet, sosyal medya ve algoritmalar için geçerli. Ne düşüneceğimizi, neye öfkeleneceğimizi, neyi tüketeceğimizi bize dayatıyorlar. Bradbury, bize şunu hatırlatıyor: “Unutma, Sezar, sen de ölümlüsün.” (syf.131) Ve biz hâlâ sanki sonsuza dek yaşayacakmışız gibi tüketiyor, sorumluluk almaktan kaçıyoruz. Oysa en büyük sorumluluğumuz, ardımızda anlamlı bir şeyler bırakabilmek. ________________________________________ Kendime Hatırlatma – Karakterler • Guy Montag: Başkahraman, sorgulamaya başlayan itfaiyeci. • Mildred (Milly): Montag’ın eşi, televizyona bağımlı, yüzeysel yaşamın temsilcisi. • Clarisse McClellan: Montag’ın komşusu, sorgulayan genç kız. • Beatty: İtfaiye şefi, sistemin sesi. • Faber: Eski profesör, bilgeliğin ve cesaretin temsilcisi.
Fahrenheit 451
