Raf Yorumu: juan (@juan)

juan 1 week ago

Etimolojik Gezi Rehberi #6#: Çeşme Gündelik hayatın hengamesi içinde yanından hiç durup bakmadan geçtiğimiz, beton binaların köşe başına sıkışmış alelade bir mahalle musluğundan su içerken kulağımıza dökülen o melankolik ses: "Çeşme". Kulağa bir Doğu masalının en zarif mısrası gibi çalınan…devamıEtimolojik Gezi Rehberi #6#: Çeşme Gündelik hayatın hengamesi içinde yanından hiç durup bakmadan geçtiğimiz, beton binaların köşe başına sıkışmış alelade bir mahalle musluğundan su içerken kulağımıza dökülen o melankolik ses: "Çeşme". Kulağa bir Doğu masalının en zarif mısrası gibi çalınan bu kelime, bugün ne yazık ki belediyelerin gri beton kurnalarına yahut paslanmaz çelik musluklarına hapsedilmiş son derece sıradan bir kent mobilyasını tanımlar. Sözcüğün peşine takılıp Farsçanın o süzülmüş derinliklerine indiğimizde, karşımıza bir mühendislik harikası veya su tesisatı değil, doğrudan insan anatomisi ve doğa mitolojisi çıkar. Farsça "çeşm" (چشم) kelimesi doğrudan "göz" demektir. Bu köke getirilen küçültme ve aidiyet ekiyle türetilen "çeşmeh" (چشمه) ise harfiyen "gözcük" yahut "küçük göz" anlamına gelir. Kadim Doğu insanı için toprağın altından ansızın fışkıran o duru pınar, yerin derinliklerinden dışarıya bakan, adeta yeryüzünün ağlayan yahut dünyayı seyreden "gözü"nden başka bir şey değildi. Dağdaki o hür ve yabani pınarın mimari bir kalıba dökülüp şehre indirilmesiyle kelime de formuyla birlikte evrildi. Doğanın kör gözü; mermer kemerlerin, kitabelerin ve kurnaların ardına kilitlendi. Taşların arasından süzülen su, zamanla medeniyetin hijyenik bir ihtiyacına, kelimenin kendisi ise sokak aralarındaki taş yapılara adını veren gündelik bir terime dönüştü. Toprağın kaynayan gözü, insanın kilit vurup avucunu dayadığı bir musluk seviyesine indirgendi. Peki, toprağın bağrından dünyayı seyreden o "canlı göz", nasıl oldu da modern insanın zihninde boruların ucuna takılmış alelade bir mekanizmaya dönüştü? Şimdilerde plazaların steril katlarında plastik şişelerin kapağını burkarken ferahladığını sanan insanoğlu, aslında doğayla kurduğu o kadim ve şiirsel teması yitirdiğinin farkında bile görünmüyor. Zira su aynı sudur; lakin ona toprağın canlı gözünden bakmayı unutan bir zihin, ne kadar gelişmiş bir su tesisatına sahip olursa olsun, hakiki susuzluğunu plastik ambalajlarla giderebileceğini sanan hazin bir algı felciyle baş başadır.