Raf Yorumu: ramila (@raerishinko)

Spoiler içeriyor Kitab haqqında danışmağa elə ilk olaraq adından başlamaq istəyirəm. “Brave New World” bizdəki tərcüməsi ilə “Cəsur Yeni Dünya”. İlk baxışda qəribə gələn ad əslində ironiya şəklində yazılıb. Huxley, bu adı Shakespeare'in The Tempest (Fırtına) əsərindən götürüb. Fırtına əsərində uzun müddət…devamıKitab haqqında danışmağa elə ilk olaraq adından başlamaq istəyirəm. “Brave New World” bizdəki tərcüməsi ilə “Cəsur Yeni Dünya”. İlk baxışda qəribə gələn ad əslində ironiya şəklində yazılıb. Huxley, bu adı Shakespeare'in The Tempest (Fırtına) əsərindən götürüb. Fırtına əsərində uzun müddət atası ilə adada insanlıqdan izolasiya halında qalmış Miranda ilk dəfə adaya qəza nəticəsində gələn insanları görəndə deyir: “Oh brave new world, That has such people in’t!”. Əslində burdakı maraqlı nöqtə “brave” sözünün əsərin yazıldığı dönəmdə “gözəl, görkəmli” mənalarına gəlməsidir. Yəni,Mirandanın cəmiyyətə, dünyaya olan heyranlığı təsvir olunur. Bu sözüm dəvamında isə dünyanın necə “qaranlıq” bir yer olduğunu bildiyindən atası cavabından deyirki “Tis new to thee.” Yəni, “Sənin üçün yenidir” cavabını verir. Bir növ bunu deyərək onun sadəlövhlüyünə işarə edir. Bu əsərin qalanı isə mövzumuza daxil deyil. Fikrimcə, Huxley, öz əsərində John obrazı və Mirandanı bu nöqtədə birləşdirir. Bəs John kimdir? John’a gəlmədən əvvəl isə gəlin kitab haqqında danışım. Kitab Aldous Huxley tərəfindən yazılmış və 1931-ci ildə yayımlanmışdır. Dünyanın gələcəyini göstərən kitab distopiya janrındadır. Maraqlısı budur ki, 20-ci əsrin əvvəllində texnologiyanın yeni-yeni inkişaf etdiyi, televiziyaların olmadığı, avtomobillərin geniş istifadə olunmağa başladığı belə bir dövrdə, bu cürə distopiya yazmaq inanılmazdır. Kitabda, tamamən dəyişdirilmiş bir dünya sistemi bizi qarşılayır. Əsasən, hadisələr Londonda həayata keçir. Kitabda zaman hesabı isə A.F adlı sistemlə keçirlər. After Ford mənasına gələn bu sistem Henry Fordun Model T maşının kütləvi istehsalına başlamasından sonranı hesablayır. Henry Ford demək.olar ki, bu dünyanın “yaradıcısı” kimi müqəddəsləşdirilir.“ Dünya dövləti(The world state)” adı verilən bu dünyada, əhali kasta sistemi anımsatan təbəqəyə bölünüb. Cəmiyyət Alfa, Beta, Gamma, Delta və Epsilonlardan ibarətdir. Ən maraqlı məqam isə bu dünyada doğulmaq, doğmaq, valideyn anlayışları yoxdur. Çünki, insanlar istehsal olunur doğmur. Bu insanlar doğuıduqları andan etibarən qərarlaşdırılmış təbəqəsinə əsasən şartlandırılır. Bu sistem elə qurulub ki, hər təbəqə özündən məmnun və xoşbəxtdir, digər təbəqələrin paxıllığını çəkmir ya da onların yerində olmaq istəmir. Bu şəkildə, cəmiyyətdə “süni məmnunluq” yaradırlar. Sistemin digər bir cəhəti isə “istehlakçılıq” vərdişidir. Türk dilinə daha yaxşı tərcümə olunub “ tüketim çılgınlığı”. Huxley məhz bu kütləvi istehsal və standartlaşdırma ideyasını insan cəmiyyətinə tətbiq edir. İnsanlar elə şərtləndiriliblər ki, daim istehlak etmək onların həyat tərzinə çevrilib. Məsələn, insanlar təbiətə baxıb zövq almaması üçün şərtləndiriblər çünki bu zövqü pul verib almırsan. Həmçinin bu dünyada “Soma” adı verilən dərmanlar insanlara süni xoşbəxtlik verilir. Və bu somalar tamamilə əlçatandır. Tanışdır elə? Müasir dövrümüzdədə bizə bu süni xoşbəxtliyi, dopamini və daimi istehlakçılığı aşılıyırlar. Necə? Sosyal medya ilə ya da alış-veriş mərkəzləri ilə, pul verib etdiyimiz aktivitelerlə. Gülməli deyilmi? Gölün gözəlliyimi görməyimiz üçün pul veririk. İnsanoğlu hər şeyi kapitala çevirir. Depressiyada olanda, məyus olanda ilk nəyə qaçırıq? Telefonumuza. Açıb nəsə izləyirik, sosyal mediada sürüşdürürük ya da mahnı dinləyirik. Və günün sonunda elə kitabda özünü “xoşbəxt” sanan insanlar kimiyik. Nə sistemi, nə də özümüzü sorğulayırıq. Eyni kitabdakı kimi “təhsillə” öyrədilən əxlaqa, düzə, məlumata ya da tarixə inanırıq. Bizə nə verirlərsə onu qəbul edirik. Və yuxarıya “indi nə edim” deyirik. Həyatımızı onların qurduğu kimi yaşayırıq. Məktəb, universitet, maaşlı işçi, ailə qur və pensiya. Kitabdakı ən üst sinif olan Alfanın nümayəndəsi Bernard isə bu sistemi mənasız görən və fikirlərinə görə tez-tez qınanan hətta sürgün edilmə qərarı verilən biridir. Sistemin dediyi kimi “çokeşli” ya da daima insanlarla birgə vaxt keçirən biri deyil. Bu marağına görə bir gün, Lenida adlı tam olaraq sistemin qulu olmuş beta qadınla səyahətə çıxır. Getdikləri yer isə sivilizasiyadan uzaq, öz adətləri ilə yaşayan hindu qəbilələridir. Buranı gəzib dolaşanda bir nəfər ilə tanış olurlar. John ilə. John kitabdakı Dünya Dövlətinin Kuluçka və Şərtləndirmə Mərkəzinin Müdirinin oğludur. Bəs demişdik burda doğum yoxdur? Anası Linda və atasş müdir çox əvvəl bu siviliziyasidan uzaq yerə səyahət edibmiş. Linda bu zaman qəza keçirib və itkin düşüb. Müdir isə onu qoyib gedib öz şəhərlərinə. Sən demə Linda qadınların hamilə qalmaması üçün olunan işləri görməsinə rəğmən uşaq sahibi olub. Əlbəttə, ilk başda bu uşagı qəbul edə bilməyim. Zamanla isə onu sevib. Yerlixalqın arasına qaynayıb qarışıb(yenədə öz dünyasından qalma vərdişlərinə görə tənqid olunur). John isə anasının öz dünyası ilə baglı danışdıqları həm də bu şərtləndirməyə məruz qalmamış cəmiyyətlə böyüyür. Oxuma yazma öyrənir. Tapdığı Shakespeare’in əsərləri kitabını oxuyur. Bernand bu zaman sürgünə göndərilməklə təhdid olunduğundsm ağlına gələn planla John və Lindanı aparır Londona. Johnun bu dünyaya ilkin reaksiyası heyranlıq olur hansıki o deyir “Yeni Cəsur Dünya”. Kitabda başqa obrazlar və hekayələr var. Hamısını yazmaq uzun çəkər. Əsas olanlar isə John, Mustafa Mond, Watson, Lenina və Bernarddır. Watson və Bernard iki intellektual və yaşadıqları dünyayı sorğulayan alfalardır. Əslində Watson mənə bəzi şeylərin fərqində olan, yenə də həkətə keçə bilməyən və nə istədiyini bilməyən insanları xatırladır. Bernard Johnu özünü sürgündən xilas etmək üçün gətirir. Ancaq bu insan ya da onların deyimi ilə “Vəhşi” ətrafa o qədər maraqlı gəlir ki, Bernardın hypeı birdən artır. Həmişə, tənqid olunan, qanında alkokol var deyə şayiələr çıxardılan Bernard bu hypeın və nəvazişrin qarşısında özünü itirir. Bir müddət sonra John ətrafın acımasızlığlnı dərk edəndə Bernardın himayəsindən çıxır. qırılma nöqtəsi isə Lindanın(anasının) ölməsidir. Linda çox doza “soma” qəbuluna görə ölür. Bu “soma”ların əslin insanları zəhərlədiyini görən John dəliyə dönür. Bu dünyada insanların heçdə azad olmadıgını görür. Digər bir qırılma nöqtəsi isə heyran və aşiq olduğu Leninanın ona sadəcə arzuolunan birk kimi baxması olur. Bu ona çox əxlaqsız gəlir. Axı, onun cəmiyyətində insanlar evlənir və sonsuza qədər(hindu dilində evlilik belə təsfir olunur) bir yerdə olurlar. Bu qorxunç mənzərələrlə razılaşa bilmir. Daha sonra Bernard, Watson və John sürgün üçün tutulur və idarəçilərdən biri olan Mustafa Mond ilə görüşürlər. Bu görüş çox maraqlı keçir. 16 və 17.bölmələrdə olan John ilə Mustafa Mondun dialoqundan danışım biraz. Dialoqboyu iki fərqli zehniyyətin qarşılaşmasına şahid oluruq. Elə bugünümüzündə reallıqları bir növ üzümüzə vurulur. Mənə görə kitabın çatdırmaq istədiyi fikirlərin bir növ “özetidir”. -Biz her şeyi keyifle yaparız -Ben keyif istemiyorum, ben tanrıyı istiyorum,şiir istiyorum, gerçek tehlike istiyorum, özgürlük istiyorum, iyilik istiyorum, günah istiyorum. -Aslında siz, mutsuz olma hakkını istiyorsunuz -Öyle olsun- dedi Vahşi meydan okurcasına. “Mutsuz olma hakkını istiyorum” Kitabda bir maraqlı alıntılardam biridə budur ki “Mutsuzluğu, burada yaşadığın sahte, yalancı mutluluğa yeğlerim”. Və bunların sonunda Bernard və Watson sürgün olumur. John isə testlər edilməsi üçün saxlanılır. John anasının ölümündə özünü təqsirləndirir və özünü qırpaçlayır. İnsanlar bu səhnəyə çox heyrətlə baxır. Çünki onlar ən kiçik məyusluqda, mənfilikdə “soma”ya qaçırlar. Onlar ağrı nədir bilmir ancaq qarşılarındakı bu insan ağrıya qaçır… Daha sonra bu sıxlıqda Leninanı görür. Ona qarşı yaşadığç məyusluğa görə onu da qırpaçlamaq üçün üstünə qaçır. Daha sonra sıxlıq bir ilahi oxuyur. Onlar ağrının həllini onu yox etmək tapırlar. Bu dözülməz distopiya qarşısında isə məlum son olur. John intihar edir. Johnun dözə bilmədiyi bu dünyada insanlar “xoşbəxt” yaşayır. Durub düşünəndə, bugünki dünyamızda da qismən belə olduğuni görürük. Neçəmiz həqiqəndə həzz aldığını, yaşamağı sevdiyimi hiss edir ki? Bəlkə də hiss etdiyimiz duyğuıar bizə məhz belə hiss etməyimiz üçün verilən “soma”lardır. Kapitalizmin yaratdığı bu cəmiyyətin sonu hara gedir? Kitabdaki dünya təsfiri mənə “küreselci dünya” ideasını xatırladır. Tək dünya düzeni, xoşbəxt oldugunu sanan, sorgulamayan azsayıda xalq. Xalqı bölən təbəqələr… Kitabı oxuyanda,beynimdə digər distopik kitablarla qarşılaşdırırdım xüsusilədə, 1984ilə. Maraqlı fakt Aldous Huxley, George Orwelın müəllimi olub. Qarşılaşdırdıqda Cəsur Yeni Dünyadakı distopiya 1984-dən daha ağır gəldi mənə. səbəbləri- 1. bu dünyada ümumiyyətlə yaşananların fərqində olmadıgın fake xəyallardasan. Və fərqində olmamaq ən ağırıdır elə… 2.1984-də insanlar daima “Big brother” qorxusu yaşasada, hər biri içərisində bu ədalətsiz totalotar rejimin fərqindədir. Və bir gün ayaqlanıb yox edə bilərlər bu rejimi. Və onların sevmək, düşünmək, hiss etmək və başqa duyğuları əllərindən alınmayıb…Sadəcə yaşaya bilməyəcək dərəcədə qorxurlsr 3.Bəlkədə müasor dünyamızın Cəsur Yeni Dünya olmağa daha yaxın olmasıdır məni daha çox təsirləndirən. Bonus: Kitab yazırının 1931də belə bir öngörülü əsər yazması məncə bir təsadüf deyil. Hətta tələbəsinində bir distopik janr yazması… Kitab oxunması rahat və axıcıdır. Müəyyən qədər reallığı əks etdirdiyini də düşünürəm. Oxuduqdan sonra ətrafını, yaşadıgın dünyanı hətta öz kimliyini belə sorğulayırsan. 10/10 Kitabdan çox sevdiyim bir neçə alıntı: -Bedelsiz hiç bir şey yoktur. Mutluluğun bedelinin ödenmesi lazım. -Her şeyin ulaşılabilir olduğu dünyada hiçbir şeyin anlamş yoktur. -Ne sebeple olursa olsun hatanızın üzerinde kara kara düşünmeyin. Temizlenmenin yolu çamurda yubarlanmak değildir. -Fiziksel bir eksiklik, zihinsel bir aşırırık yarata bilirdi. -Dünya. Belki de dünya başka bir gezegenin cehennemidir. -Mutluluk ve erdemin sırrıdır: yapmak olduğun şeyi sevmek. -Mutluluk zor zanaat. Özellikle de konu başkalarının mutluluğu olunca. İnsan eğer sorgulamaksızın kabullenmeye şartlandırılmamışsa, mutluluk gerçekten çok daha zor bir uğraş. Hələ nə qədər alıntılarım var. Ancaq bu qədərini yazdım bura.