Antares (@_hafsa_)

“3 gündür kimseyle konuşmamıştım. Bu durum hoşuma bile gitti. Bir süre sessiz kalmak iyi geldi. Kelimeler bazen tüm duygularımızı ifade etmeye yetmiyor. Çok sönük kalıyor.” Sanırım filmi açıklayabilecek en uygun alıntı benim için bu, zaman ve zamansızlık, gerçek ve anıların…devamı“3 gündür kimseyle konuşmamıştım. Bu durum hoşuma bile gitti. Bir süre sessiz kalmak iyi geldi. Kelimeler bazen tüm duygularımızı ifade etmeye yetmiyor. Çok sönük kalıyor.” Sanırım filmi açıklayabilecek en uygun alıntı benim için bu, zaman ve zamansızlık, gerçek ve anıların iç içe mükemmel anlatımı.Sakinlik üzerine kurulmuş bir düzen, naif ve zarif bir anlatımla kullanılan metaforlar. Tarkovski’nin çok uzun yıllar üzerinde düşünerek yazdığı filminin herhangi bir saniyesi öyle rastgele, üzerine düşünülmeden çekilmemiştir. Hatta bu sahnelerin her birini anlamak Tarkovski değilseniz oldukça güçtür, şiirler ile derinleşen sahnelerse anlamadırabilmekten oldukça uzaktır. Bana kalırsa i “felsefi” ya da “sembolik” herhangi bir “şey” barındırmıyor, barındırmamasının nedeni ise bana göre izlenimler sunuyor olması. İsminden ibaret bir film de olabilir “ayna”, dünya ve biz baktığımızda, onda gördüklerimizle yetindiğimizden çok daha fazlasını görürüz. Anılar, arkası sırlanmış bir camda bize yansıtılandır ya da değildir kim bilebilir ki? halka biçimli buğunun dünyanın en güzel tekniğiyle doğal yok oluşu, yağmurun yangınla beraber yanışı. Anıların paralel tekilliği ve aynı zamanda çoğulluğu, bunun yanında anne ve baba ilişkisi bunlar yadsınamayacak imgeler. Ya da en basitinden bir çocuğun bilinçaltındaki anılardan ziyade bir şey değildir bu film, ne kadar basit bir anlam değil mi oysa insanın yaşadıklarından ziyade anılarından başka neyi vardır ki şu dünyada? Savaş bu anılarda oldukça önemli bir pay sahibi, siyah-beyaz gerçek savaş ve yıkım görüntülerinin de birer eleştiri olduğunu kabul edebiliriz fakat bana kalırsa asıl nedeni o anıların yer aldığı yıllığı, içine alan katmanı seyirciye hissettirmesi ve filmi bunun üzerine sarmalamasıdır filmdeki işlevi. Bana kalırsa Tarkovski’yi eşsiz kılan ve filmlerine derinlik katan şey tam olarak yaptığı atıf çeşitliliğinin bir hayli fazla alandan besleniyor olması, sinemayı bir çok sanat alanının bileşimi olarak ele alıp hepsini birleştirebilecek yeteneği kullanabilmesidir, ki bununla birlikte filmlerine kendinizce anlam yüklemek anlamayı hayli zorlaştırıyor. En sonunda filmin ormana doğru geri çekilmesi ise nedense bana hayatın onlar için devam ettiğini, bizim görmemiz gerekenleri gördüğümüzü anlamak için kendimize çekilmemiz gereken an gibi hissettirdi. Şiirlerin tamamı Andrei Tarkovski’nin babası Arseny Tarkovski tarafından yazılıp seslendirilmiş. Kuşkusuz, çeviri anlam bütünlüğünü bozuyor fakat çeviriyi yapanların da kabiliyetine güvenmek gerekli. Görüntüsel şiir, sadece görüntülerini konuştuğu bir film bu diyaloglara uygun sahnelerden ziyade daha çok sahneler için kullanılmış şiirler dikkat çekiyor. ne hissediyorsanız öyle yaklaşın filme ya da sadece izleyin. Yazımı yine bir Şiir’den beğendiğim bir kısmını ekleyerek bitirmek isterim; “Bir şair, ruhu harekete geçirmek için yazar; putperestleri beslemek için değil.” Bu sözler ele alınarak izlenmeli.

_hafsa_ 3 weeks ago

Balkan Tarihi 2

Barbara Jelavich

1 Gönderi

“Balkanlar’da tarih, yalnızca geçmişi değil, bugünü de açıklayan bir mirastır.” Kitabı bitireli yaklaşık bir ay kadar oldu. Bu alanda biraz daha okumalar yaptıktan sonra bu incelemeyi yazmak istedim. Çünkü bu konuda çok fazla bilgi sahibi olduğumu düşünmekten ziyade, ne bildiğimi…devamı“Balkanlar’da tarih, yalnızca geçmişi değil, bugünü de açıklayan bir mirastır.” Kitabı bitireli yaklaşık bir ay kadar oldu. Bu alanda biraz daha okumalar yaptıktan sonra bu incelemeyi yazmak istedim. Çünkü bu konuda çok fazla bilgi sahibi olduğumu düşünmekten ziyade, ne bildiğimi bilmek benim için daha önemli. Buraya yazmak da o bilgileri toparlamanın en mantıklı yollarından biri gibi geliyor. Barbara Jelavich’in Balkan Tarihi 2 adlı eseri, Balkanlar’ın 20. yüzyılda geçirdiği siyasal ve toplumsal dönüşümleri ele alan kapsamlı bir çalışma. İlk ciltte imparatorlukların çözülmesi ve milliyetçi hareketlerin yükselişi anlatılırken, bu ikinci ciltte artık ulus devletlerin kurulduğu fakat istikrarın bir türlü sağlanamadığı bir Balkanlar karşımıza çıkıyor. Öncelikle kitabın içeriğinden bahsetmek isterim. Yazar, Balkan Savaşları sonrasında ortaya çıkan yeni sınırların ve siyasi yapıların bölgeyi nasıl etkilediğini oldukça detaylı bir şekilde ele almış. Bu süreçte yeni kurulan devletler ulusal kimliklerini güçlendirmeye çalışırken, etnik çeşitlilik ve tarihsel rekabetler bu süreci oldukça karmaşık hâle getirmiştir. Jelavich verdiği bilgilerle oldukça kapsamlı ve objektif bir bakış açısı sunuyor. Benim en çok ilgimi çeken nokta ise Balkan Savaşları sonrasında ortaya çıkan tablo oldu. Zaten ikinci kitabı okuma sebebim de tam olarak buydu. Jelavich, Balkan devletlerinin yalnızca kendi iç dinamikleriyle değil, Avrupa’daki büyük güçlerin politikalarıyla da şekillendiğini açıkça gösteriyor. Özellikle bu kısımları okumanın benim için en keyifli noktalar olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. 20. yüzyılın en belirleyici kırılmalarından biri olan dünya savaşları da kitapta geniş yer tutuyor. Özellikle I. Dünya Savaşı ve II. Dünya Savaşı Balkan devletlerinin siyasal yapısını derinden etkiliyor ve kitap bunu oldukça dengeli bir şekilde okuyucuya sunuyor. Savaşların ardından bölgede yeni rejimler ortaya çıkıyor; bazı ülkelerde monarşiler sona ererken, özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında sosyalist yönetimler güç kazanıyor. Jelavich’in dikkat çektiği önemli noktalardan biri de Balkan siyasetinin Soğuk Savaş dönemindeki konumu. Bölgedeki devletler bu süreçte Doğu ve Batı blokları arasında farklı yönelimler geliştiriyor. Bu durum Balkanlar’ın yalnızca bölgesel değil, aynı zamanda küresel bir stratejik alan hâline gelmesine de neden oluyor. Ayrıca ilk kitabın aksine ikinci kitap olayları yalnızca kronolojik bir sıralama içinde anlatmakla kalmıyor; devletlerin iç politikaları, ekonomik sorunları ve ideolojik yönelimleri arasındaki ilişkileri de ortaya koyuyor. Bu yönüyle kitap, Balkanlar’ın 20. yüzyıldaki kırılgan siyasal yapısını anlamak için oldukça önemli bir arka plan sunuyor diyebilirim. Yazarın bu iki kitabını da okuduktan sonra Balkanlar’ın tarihinin keskin kopuşlardan çok birbirini hazırlayan süreçlerden oluştuğu daha net anlaşılıyor. İlk ciltte imparatorlukların çözülmesi ve milliyetçi hareketlerin doğuşu anlatılırken, ikinci cilt bu sürecin kurulan ulus devletler içinde nasıl devam ettiğini gösteriyor. Böylece Balkan tarihi yalnızca savaşlar ve sınır değişiklikleri üzerinden değil; siyasi arayışlar, kimlik tartışmaları ve dış müdahalelerle şekillenen uzun bir dönüşüm olarak karşımıza çıkıyor. Jelavich’in çalışması da tam bu noktada benim gözümde oldukça değer kazanıyor. Çünkü Balkanlar’ı yalnızca geçmişte yaşanmış olayların toplamı olarak değil, bugünü anlamaya yardımcı olan tarihsel bir süreklilik içinde okumayı mümkün kılıyor. Yazarın dilinden midir yoksa benim bu tarihe olan merakımdan mıdır bilemem; ama bu okuma süreci benim için oldukça keyifli geçti. Kitap hakkında son olarak şunu söylemek isterim: Balkan tarihinin modern dönemini anlamak isteyenler için bu eser yalnızca savaşları ve siyasi değişimleri anlatan bir metin değil; aynı zamanda bölgedeki ulus devletlerin karşılaştığı yapısal sorunları da açıklayan kapsamlı bir çalışma niteliğinde. Verilen emeğin, okumayı sonuna kadar hak ettiğini düşünüyorum.

_hafsa_ 2 months ago

Balkan Tarihi 1

Barbara Jelavich

1 Gönderi

“Balkanlar, büyük güçlerin politikalarının uygulandığı pasif bir alan değil; bu politikalara kendi koşulları içinde cevap veren bir bölgedir.” Barbara Jelavich, Balkan Tarihi 1’de 18. ve 19. yüzyıl Balkanlarını kronolojik bir olay dizisi olarak değil, bir dönüşüm süreci olarak ele alıyor.…devamı“Balkanlar, büyük güçlerin politikalarının uygulandığı pasif bir alan değil; bu politikalara kendi koşulları içinde cevap veren bir bölgedir.” Barbara Jelavich, Balkan Tarihi 1’de 18. ve 19. yüzyıl Balkanlarını kronolojik bir olay dizisi olarak değil, bir dönüşüm süreci olarak ele alıyor. Kitap, Osmanlı ve Habsburg yönetimi altındaki Balkan toplumlarının nasıl değiştiğini, bu değişimin hangi noktalarda tıkandığını ve bunun milliyetçi hareketlere nasıl zemin hazırladığını anlatıyor. Eserde Osmanlı yönetimi ne tamamen baskıcı ne de idealize edilmiş bir yapı olarak sunulmuş. Aksine, merkezî otoritenin zayıflaması, yerel güç odaklarının artması ve reformların taşrada karşılık bulamaması gibi nedenler öne çıkarılıyor. Bu durumun, Balkan toplumlarında hem huzursuzluk hem de yeni arayışlar doğurduğu açıkça işlenmiş. Jelavich, Balkan milliyetçiliklerini ani bir “uyanış” gibi değil de; eğitim, kilise örgütlenmesi, dil ve Avrupa’daki siyasal fikirlerin etkisiyle yavaş yavaş şekillenen hareketler olarak ele alıyor, bu şekilde ele almış olması gerçekten okumamı ve merakımı ekstra arttırdı. Sırp, Bulgar ve Romen örnekleri, benzer dinamiklere sahip olmalarına rağmen farklı sonuçlar üretmeleri açısından karşılaştırmalı biçimde inceleniyor. Kitabın güçlü yönlerinden biri de Balkanlar’ı büyük devletlerin gölgesinde pasif bir alan gibi göstermemesi. Rusya, Avusturya ve Batı Avrupa’nın politikaları anlatılırken, Balkan aktörlerinin de bu denklemin içinde aktif rol oynadığı vurgulanıyor. Böylece bölge, yalnızca müdahale edilen değil, müdahalelere cevap üreten bir coğrafya olarak karşımıza çıkıyor. Balkan Tarihi, asla hızlı tüketilen bir kitap değil. Ama sabırla okunduğunda, Balkanlar’ın bugün neden hâlâ kırılgan bir yapıya sahip olduğu sorusuna sağlam bir arka plan sunuyor. Kitap bittiğinde kalan şey, isimler ya da tarihlerden çok, yarım kalmış modernleşme girişimlerinin bıraktığı izler oluuyor. Sonuç olarak, Balkan Tarihi 1, Balkanlar’ın modernleşme sürecini anlamak isteyenler için yalnızca bir tarih anlatısı değil; bölgenin bugünkü siyasal ve toplumsal yapısının köklerini açıklayan kapsamlı bir çalışmadır. Bu açıdan bana oldukça keyifli ve faydalı bi okuma süreci sundu, her ne kadar bu süreç çok uzun sürmüş olsa bile. “Balkanlar’da tarih, biten bir anlatıdan çok, geride bırakılan izlerin toplamıdır. Bu tarih, ne tamamen geçmişte kalmıştır ne de tamamlanmıştır; yalnızca biçim değiştirerek bugüne taşınmıştır.”

_hafsa_ 4 months ago

Gece

Bilge Karasu

2 Gönderi

“Oysa ışığı severim ben; severdim. Önceleri. Şimdi gece sarsın istiyorum beni. Çukur olmalı, çukurda kalmalıyım.” Karanlığın nerede başladığını bilmiyoruz. Belki ilk susuşta, belki bir kapının ardına kadar açık bırakılışında, belki de kimse duymasın diye yumuşatılmış bir adımda. Gece, bir hikâye…devamı“Oysa ışığı severim ben; severdim. Önceleri. Şimdi gece sarsın istiyorum beni. Çukur olmalı, çukurda kalmalıyım.” Karanlığın nerede başladığını bilmiyoruz. Belki ilk susuşta, belki bir kapının ardına kadar açık bırakılışında, belki de kimse duymasın diye yumuşatılmış bir adımda. Gece, bir hikâye anlatmaktan çok, bu belirsizliklerin içinden konuşan bir hâlin adı. Zaman parçalanır Gece’de; kişiler parçalanır, toplum parçalanır. Olaylar belirli bir sistematiğe göre değil de sanki rastgele akıyor gibidir. Yine de bu dağınıklığın içinde açıklanamayan bir bütünlük duygusu belirir. Parçalanmışlığın kendisi, metnin omurgasına dönüşür. Anlatıcı bir yüz olmaktan çıkar; çoğalır, bölünür, kaybolur. Bazen ben, bazen biz, bazen hiçbiri… Fail ile kurban birbirine geçer; suçun kimde başladığını, sessizliğin kimde büyüdüğünü seçemez oluruz. Bu bulanıklık, metne sinen karanlığın doğal nefesidir. Karanlık sadece atmosfer değildir; dilin malzemesi hâline gelir. Metinler birbirine yalnızca yazılış biçimleriyle değil, korkunun yaydığı titreşimle yaklaşır. Gececilerin ve gece bekçilerinin yaydığı korku, önce bireyi daraltır, sonra topluma bulaşır. Boğulma hissi giderek bir sanrıya dönüşür; herkes herkesin gölgesi olur. Korku öyle yoğun bir katmana ulaşır ki, yok etmek istediği güneşin hareketini bile etkiler; oraya da sızar. Gece karanlığı yalnızca ışığı değil, insanın kendi kendini görme biçimini de gizler. Karasu’nun keskin cümlelerinden biri bunu çarpıcı biçimde söyler: “Bir anlamda herkes düşman, düşmanım. Düşmanımız. Örneğin kendi arkadaşlarımız, yandaşlarımız… İşkil, kuşku, yaşamımızın temeline koyduğumuz harç olmalı; yediğimiz ekmek, içtiğimiz su olmalı.” Karanlığın görünmez kılışı, düşmanı tanınmaz hâle getirirken, aslında herkesi düşmana dönüştürü. Korku artık bir duygu değil; her şeyi belirleyen bir ilke hâline gelir. Gece ilerlemez; okur ilerler. Bölümler birbirine eklemlenmez, birbirine düşen gölgeler gibi temas eder. Metin korkunun içimizden akıp gitmesine izin vermez; oraya çöker. Kişiyi sürekli arafta bırakan bir duygu olarak, kendi iç karanlığına bakmayı zorunlu kılar. Sonunda Gece, okurun zihninde açkklık değil; daha geniş bir karanlık açar. Suçun, suskunluğun ve tanıklığın gölgesini üstümüzde bırakır. Cevap vermez; çünkü soruların kendisi bile karanlıktan yapılmıştır. Bu nedenle Gece, bir roman değildir; bir vicdanın karanlıkta attığı nabızdır. Bir sessizliğin biçimi. Karanlığı hem dışarıda hem içeride duyuran, yakıcı ama vazgeçilmez bir yüzleşme. Bilge Karasu’dan okuduğum ikinci kitap bu. İlk kitabına nazaran bu kitabın sonunda yazarın diline daha bi aşina olduğumu hissettim. Onu çok sevdiğim için bu incelemeyi, kendi deneyimlerimi aktarmak yerine, onun dilini yeniden kurmaya çalışarak yazmak istedim. Karasu’yu tekrar tekrar okuduğumda, her seferinde kendimi yepyeni anlamlarla üzerinde düşünürken buluyorum. “Gece, insanların içinde uyuklayan korkuları uyandırdı; onları uyanık tuttu. Onları, yani hem insanları, hem korkularını.”

_hafsa_ 5 months ago

Davranış: En İyi ve En Kötü Haliyle İnsan Biyolojisi

Robert M. Sapolsky

1 Gönderi

“Things that seem morally obvious and intuitive now weren’t necessarily so in the past; many started with nonconforming reasoning.” “Ahlaki olarak açık ve sezgisel görünen şeyler geçmişte mutlaka böyle değildi; birçoğu uygun olmayan akıl yürütme ile başladı.” — Robert M.…devamı“Things that seem morally obvious and intuitive now weren’t necessarily so in the past; many started with nonconforming reasoning.” “Ahlaki olarak açık ve sezgisel görünen şeyler geçmişte mutlaka böyle değildi; birçoğu uygun olmayan akıl yürütme ile başladı.” — Robert M. Sapolsky Zamanın İçinden Geçen Bir Davranış Haritası: Sapolsky’nin Katmanlı Evreni Davranış… Günlük dilde basit, oldukça sıradan bir kelime. Fakat Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst için bu kelime; saniyenin binde biri kadar kısa bir nörolojik tetiklemeyle başlayıp milyonlarca yıl öncesine uzanan bir tarihsel yankıya dönüşen, iç içe geçmiş bir sistemin adı. Sapolsky, insanı yalnızca bir “şimdi” varlığı olarak değil; zamana, biyolojiye ve kültüre gömülü bir varlık olarak ele alıyor. Yazarı ilk kez bu konu üzerinde konuştuğu bir TED konuşmasında keşfettim. Davranış üzerine uzun zamandır aklımda birçok soru vardı; internette parça parça okuduğum bilgiler merakımı doyurmaktan çok, onu köreltiyordu. Bu kitaba denk gelmek ve Sapolsky’nin olağanüstü anlatımını okumak, beni tarifsiz bir mutluluğa sürükledi. Benim için kitabın en büyüleyici tarafı, her şeyi birbirine bağlama tarzı oldu. Sapolsky bir davranışın nedenini anlamaya çalışırken yalnızca “şu anda ne oldu?” diye sormuyor; zamanın merdivenlerinden basamak basamak aşağı iniyor: nöroelektrik sinyallerden nörokimyaya, oradan hormonal süreçlere, sonra genetik ve epigenetik kodlara, primat atalarımıza ve sonunda evrimin karanlık ama kalıcı yankılarına kadar… Bu, bir insan eyleminin görünmez köklerini aydınlatan büyük bir geriye yürüyüş. Beynin Sessiz Savaş Alanı: Davranış dediğimiz şey, çoğu zaman düşünmeden oluşur. Bu yüzden ilk durak beynin en hızlı konuşan bölgesidir: amigdala. Korku, saldırganlık, tehdit algısı… Hepsi bir anda belirir. Prefrontal korteks ise biraz daha geç gelir; mantık, empati ve kontrolü temsil eder. İkisi arasındaki bu çatışma, bir insanın bir saniye önce verdiği ani bir tepkinin arkasında binlerce yıllık bir evrimsel programın devreye girdiğini gösterir. Örneğin, Phineas Gage vakasında frontal korteks hasar gördüğünde kişilik ve davranış radikal biçimde değişmiştir. Bu olay, “irade” dediğimiz şeyin ne kadar kırılgan bir yapı olduğunu çarpıcı biçimde hatırlatır. Sapolsky burada bir ahlak teorisyeni gibi değil, bir biyolog gibi konuşur: saldırganlık ya da öfke yalnızca “karakter zayıflığı” değildir; beyindeki fren sistemi bozulduğunda amigdalanın ham gücünün kontrolsüzce sahneye çıkmasıdır. Davranışın Görünmez Mimarı: Duyusal İpuçları. İnsan, fark ettiğinden çok daha kolay etkilenir. Yüz ifadeleri, ten rengi, ses tonları, kalabalığın ritmi, bir bakışın gölgesi… Tüm bu duyusal ipuçları bilinçaltında davranış biçimlerimizi şekillendirir. Sapolsky, ırksal önyargıların bir kısmının beynin otomatik, saniyelik tepkilerinden doğduğunu gösterir: amigdala bir yabancı yüz gördüğünde bir anlığına aktive olur. O kadar kısa bir süre ki, çoğu zaman kişi bu tepkiden haberdar bile değildir. Fakat o milisaniyelik titreşim, yargı süreçlerinden sosyal etkileşimlere ve ekonomik tercihlere kadar birçok kararı etkileyebilir.Bu noktada Sapolsky’nin yaklaşımı rahatsız edici bir dürüstlüğe sahip. İnsan zihninin “tarafsız” olduğunu varsayan basit anlatıları yıkar. Çünkü beynin çoğu zaman biz fark etmeden karar verdiğini hatırlatır. Davranışın Sosyal Kabuğu: Kültür. Biyolojiyi anlamadan insanı kavramamız mümkün değildir. Ancak biyolojiyi kültürden kopararak da açıklayamayız. Bir davranışın kökleri sinir ağlarında başlasa da, anlamı kültürel kodlarda şekillenir. Kolektivist bir kültürde birey, kendi kimliğini ilişkiler üzerinden tanımlar; bireyci bir kültürde ise başarı, öne çıkma ve benlik vurgusu baskındır. Sapolsky’nin deneyleri bu farkın beynin işleyişine bile yansıdığını gösterir. Fotoğraf hatırlama deneylerinde birinin figüre, diğerinin sahneye odaklanması tesadüf değildir: kültür dikkati bile yönlendirir. Honduras ile Singapur arasındaki cinayet oranı farkı, kültür ve toplumsal yapının davranış üzerindeki etkisinin ne kadar somut ve yadsınamaz olduğunun bir göstergesidir. Evrimsel Derinlik: İlkel Köklerimizden Günümüze. Hormonlardan primatlara geçmek ilk bakışta bir sıçrama gibi görünse de Sapolsky’nin yaptığı tam olarak bu sıçramanın mantığını kurmaktır. Çiftleşme, şiddet, rekabet, grup dinamikleri, hiyerarşiler… Bunlar yalnızca tarih kitaplarında kalmış kavramlar değildir; hâlâ genlerimizin, içgüdülerimizin ve sosyal reflekslerimizin içinde sessizce var olurlar. İçimizde taşıdığımız öfke, açgözlülük, kıskançlık ya da şehvet gibi dürtüler yalnızca “kişisel zayıflıklar” değildir; evrimsel birer mirastır. Ve onları bilmek, onlardan utanmak anlamına gelmez. Aksine, bu insanın gerçek yüzüne bakma cesaretidir. Sorumluluk, Suç ve Bilim: Davranışın biyolojik temelleri meselesi kaçınılmaz olarak hukuka ve ahlaka da temas eder.Suçluluğun ne kadarı bireyin iradesiyle, ne kadarı biyolojik altyapıyla açıklanabilir? Beyindeki bir bölgedeki anormallik, cezai sorumluluğu nasıl etkiler? Bugün hukuk sistemi bu soruların bir kısmına cevap vermekte isteksizdir çünkü elimizdeki veriler henüz yasaları dönüştürmeye yetecek kadar net değildir. Ama Sapolsky, bu tartışmanın kapısını aralar — sorumluluk ve özgür irade kavramlarının sandığımız kadar sarsılmaz olmadığını hatırlatır. Kişisel Bir Yankı: Davranışların böylesine karmaşık, çok katmanlı bir sistemin ürünü olduğunu görmek insana garip bir güç verir: daha derin bir farkındalık. Çünkü bu perspektif, “neden böyleyim?” sorusunu daha büyük bir resmin içine yerleştirir. İlkel içgüdülerimden utanmıyorum. Onların tarihini, kökenini, evrimsel mantığını biliyorum — işte bu onları daha az değil, daha gerçek kılıyor. Bu kitap bana “daha iyi bir insan ol” demiyor, “kendini tanı” da demiyor. Daha derin bir şey söylüyor: “Sen sandığından çok daha karmaşık, çok daha kadim bir varlıksın.” Ve belki de farkındalık tam olarak burada başlıyor; bir davranışın ardında saniyelik bir elektriksel kıvılcım, bin yıllık bir içgüdü ve bir toplumun sessiz kodları olduğunu gördüğüm anda. Bu kitap kimi zaman beni zorladı, kimi zamansa merakımı daha da derinleştirdi. Başta bu kadar kapsamlı bir inceleme yazmayı düşünmüyordum ama şimdi biliyorum ki, ilerde bu konuyla ilgili yeni şeyler okuduğumda buraya dönmek için güzel bir nedenim var. Okuduklarım üzerine yazmayı, yazdıklarımı yeniden okumayı seviyorum. Özellikle böyle çok katmanlı kitaplarda… Bu bir son değil, tam tersine — bu karmaşık haritaya yeniden, yeniden ve yeniden bakmak için bir başlangıç oluyor benim için. “We are not just one thing. We are the brain’s cells firing in a millisecond and the echoes of ancestors from a million years ago.” “Biz sadece tek bir şey değiliz. Bir milisaniyede ateşlenen beyin hücreleri ve milyonlarca yıl önceki atalarımızın yankılarıyız.” — Robert M. Sapolsky

_hafsa_ 7 months ago

Eski Yakındoğu Tarihi MÖ 3000 - 323

Marc Van De Mieroop

1 Gönderi

“The ancient history of the Near East is like a dark room in which the sources offer isolated points of light, some brighter than others. They shine especially clearly on certain places and periods, but leave much else concealed.” “Yakındoğu’nun…devamı“The ancient history of the Near East is like a dark room in which the sources offer isolated points of light, some brighter than others. They shine especially clearly on certain places and periods, but leave much else concealed.” “Yakındoğu’nun antik tarihi, kaynakların bazı yerlerde ve dönemlerde parlak ama çoğunda ise karanlıkta kalan, yalnızca izole ışık noktaları sunduğu bir karanlık odaya benzer.” Marc Van De Mieroop’un Eski Yakındoğu Tarihi, sadece tarihsel olayları sıralayan bir çalışma değil; Yakındoğu’nun kadim medeniyetlerine dair bir zihinsel yolculuğun kapısını aralayan çok katmanlı bir anlatıdır. Kitap, Mezopotamya’dan Anadolu’ya, Levant’tan İran’a kadar geniş bir coğrafyada binlerce yıl boyunca şekillenen kültürel, siyasi ve sosyal yapıları anlamak isteyen herkes için güçlü bir başlangıç noktası oluyor. Kendi okumam sırasında, kitap yalnızca bilgi vermekle kalmadı; aynı zamanda binlerce yıl öncesinin insanlarının dünyayı nasıl gördüğünü anlamamı sağladı. Örneğin Sümer kent devletlerinin ortaya çıkışı, tapınak ekonomisinin rolü ya da Hammurabi’nin yasalarının dönemin toplumsal yapısındaki karşılığı, bugünkü devlet anlayışımızla ne kadar farklı olduğumuzu gösterdiği kadar; insan doğasının, iktidar hırsının, düzen arayışının ne kadar benzer olduğunu da düşündürüyor. Yazar Marc Van De Mieroop’a kendisinden okuduğum ilk kitap olsa da şöyle bi değinmek isterim, kendisi derli toplu bir anlatıcı, dili oldukça akademik ama ulaşılmaz değil. Bakış açılarını tek tek okuyucusuna sunan, her detay üzerinde hakim ve belirtme ihtiyacı duyan bir yazar — ki böylelerini çok sevmekle kalmam bayılırım. Okuyucuya yalnızca ne biliyoruzla yetinmeyip bilmediklerimizin farkına varmayı da öneriyor. Bir dönemin “karanlıkta” kalması, onu daha merak uyandırıcı ve derinlemesine incelenesi kılıyor. Bu da kitabı hem tarih meraklıları hem de tarih öğrencileri için uygun bir seçenek yapıyor. Haritalar, zaman çizelgeleri ve belgelerle desteklenmiş yapısı sayesinde okur, tarihsel bağlam içinde yönünü kolayca bulabiliyor. Kitabın en etkileyici yönlerinden biri, savaşların ve kralların ötesine geçerek dönemin yazılı belgelerine, günlük hayata, dini inançlara ve ekonomik yapıya da odaklanması. Bu bağlamda Van De Mieroop’un, tarihî metinleri analiz etme becerisi oldukça etkileyici. Özellikle çivi yazılı belgelerin ışığında yapılan yorumlar, tarihî olayları daha canlı ve insani bir boyuta taşıyor. Bir diğer dikkat çeken unsur ise Yakındoğu’nun tarihini kesintisiz bir çizgi gibi değil, dönemsel kırılmalar ve dönüşümlerle ele alması. Asurluların militarist yapısı ile Babil’in daha ticaret ve hukuk odaklı sistemi arasındaki farklar; Perslerin çok uluslu imparatorluk anlayışı ile önceki krallıklar arasındaki politik esneklik, sadece bilgisel değil, analitik bir okuma deneyimi de sunuyor. Kişisel olarak bu kitap, tarihî olaylara “kim, ne zaman, nerede” sorularıyla değil de “neden ve nasıl” sorularıyla yaklaşmanın önemini kavratmamı sağladı. Özellikle günümüz Orta Doğu’sundaki siyasi ve sosyal sorunların, çok daha derin ve uzun vadeli tarihsel kökleri olduğunu görmek, hem öğretici hem de düşündürücüydü. Çevirisini ayrıca beğendim, biraz kontrol edince çok az fark olduğunu söylemeliyim ancak tercih meselesi olarak ben İngilizce okudum. Son olarak; bu kitabı bana öneren canım arkadaşıma çok teşekkür etmek isterim. Biraz geçte olsa bitirebildim, okuduğum en kapsamlı ve rahat kitaplardan biriydi, bunu seveceğimi bilecek kadar tanışıyor olmaktan mutluluk duyuyorum. Seni tanımak ve arkadaşlığına sahip olmak hayatımdaki en güzel şanslardan biri. 🐈‍⬛

_hafsa_ 8 months ago

Sümerler

Samuel Noah Kramer

1 Gönderi

“All this was five thousand years ago and may seem of little relevance to the study of modern man and culture. But the fact is that the land of Sumer witnessed the origin of more than one significant feature of…devamı“All this was five thousand years ago and may seem of little relevance to the study of modern man and culture. But the fact is that the land of Sumer witnessed the origin of more than one significant feature of present‑day civilization. Be he philosopher or teacher, historian or poet, lawyer or reformer, statesman or politician, architect or sculptor, it is likely that modern…” “Tüm bunlar beş bin yıl önceydi ve modern insanı ve kültürü anlamaya çalışırken önemsiz gibi görünebilir. Ama gerçek şu ki, Sümer toprakları, günümüz uygarlığının birçok temel özelliğinin doğuşuna tanıklık etti. Filozof olsun, öğretmen, tarihçi ya da şair; hukukçu, reformcu, devlet adamı ya da siyasetçi; mimar ya da heykeltıraş… Modern insan, kim olursa olsun, kökenlerini bir şekilde Sümer’e borçludur.” Kitap, Sümer toplumunun kültürel, dini, hukuki ve toplumsal yapısını sade ve anlaşılır bir dille sunuyor. Kramer, arkeolojik kazılarda ortaya çıkan çivi yazılı tabletlerin çevirilerini titizlikle değerlendirerek, bu kadim uygarlığın yaşam biçimini detaylı şekilde ortaya koymuş. Yazının icadı, şehir yaşamı, kadınların toplumsal rolü, eğitim sistemleri, mitoloji ve yasalar gibi ve daha pek çok konuda derinlemesine bilgi veriyor. Özellikle Sümer mitlerine ve atasözlerine yer verilen bölümler (ayrıca çok sevdim o bölümleri), geçmişle bugün arasında düşündürücü benzerlikler kurmamı sağladı. Diyebilirim ki; Kramer, Sümeroloji alanında onlarca yıl süren çalışmalarının neredeyse tüm meyvelerini bu kitapta toplamış. Kitabın dili akademik olmasına rağmen hiç yormuyor; aksine Kramer’in tutkulu ve samimi anlatımı sayesinde adeta bir hocanın keyifli dersini dinler gibi okuyorsunuz. Hatta sadece tarih ya da mitoloji meraklılarını değil, insan doğasına dair düşünen herkesi yakalayabilecek bir güce sahip. Bundan dolayı Sümerler hakkında okuduğum kitaplar arasında okuması en keyifli olanı bu oldu diyebilirim. Ayrıca şşyle ki; kitap sadece siyasi veya arkeolojik bulgulara odaklanmamış; aynı zamanda Sümerlerin mitolojisi, dini inançları, edebiyatı ve günlük yaşamı hakkında da zengin bilgiler sunmuştu. "Gılgamış Destanı" gibi klasik metinlere atıflar, kitabı daha renkli ve bütüncül kılmıştı Özellikle tarih, dinler tarihi, uygarlıkların kökeni veya mitolojiye ilgi duyan herkes için çok doyurucu bir eser. Sümerler’i tanımak; bugünkü dünyayı ve insanı anlamaya bir adım daha yaklaşmak gibi hissettiriyor. Yazar, bazı konularda kendi yorumlarını da eklemişti. Bu yorumlar genellikle sağlam temellere dayansa da birkaç noktada netlikten uzak iddialar içerdiği söylenebilir. Ancak genel çerçevede bu, eserin güvenilirliğini zedelemiyor. Tabii yine böyle güzel bir kitabın ne yazık ki oldukça eksik bir yanı var ki, o da güncel olmayışı. Kitap ilk kez 1960'larda yayımlandığı için aradan geçen yıllarda Mezopotamya arkeolojisi ve Sümeroloji alanında tabii yeni bulgular ortaya çıktı. Dolayısıyla bazı bilgiler günümüzde kısmen eski veya eksik kalabiliyor. Yani güncel akademik kaynaklarla kıyaslandığında, yeni keşiflerin yansımadığı bir metin olduğunu belirtmek isterim.

_hafsa_ 9 months ago

Mezopotamya

Jean Bottéro

1 Gönderi

“Yazı, insanın kendine ve dünyaya bakışını değiştiren bir devrimdir; artık düşünceler sadece akılda değil, kalıcı izlerde yaşar.” Bu cümle, kitabın temel fikrini ve Mezopotamya uygarlığının insanlık tarihindeki önemini özetler nitelikte: Yazı, sadece bilgi kaydetme aracı değil, aynı zamanda insan bilincinin…devamı“Yazı, insanın kendine ve dünyaya bakışını değiştiren bir devrimdir; artık düşünceler sadece akılda değil, kalıcı izlerde yaşar.” Bu cümle, kitabın temel fikrini ve Mezopotamya uygarlığının insanlık tarihindeki önemini özetler nitelikte: Yazı, sadece bilgi kaydetme aracı değil, aynı zamanda insan bilincinin ve kültürünün dönüşümünün başlangıcı olmuştur. Kitap, yazıyı sadece tarihsel bir icat değil, insanın dünyayı kavrama biçimindeki devrimsel bir kırılma noktası olarak ele alıyor. Tabii bu, metne sıradan bir tarih anlatısından daha fazla katman kazandırıyor, yalnızca tarihsel olaylar zincirini sıralamıyor. Mezopotamya’nın yazıyla, akılla ve tanrılarla kurduğu ilişkiyi anlamaya çalışırken aslında insan aklının evrimini öne çıkarıyor. Yani taşlardan, tabletten çok öte bir şey bu: düşüncenin ham maddesi. Jean Bottéro (1914–2007), Fransız asurolog, tarihçi ve filolog. Mezopotamya uygarlığı, Sümerler, Akadlar ve özellikle Babil kültürü üzerine yaptığı çalışmalarla alanının öncülerinden biri. Onu farklı kılan, derin akademik birikimini, herkesin anlayabileceği bir dille sunması. Mezopotamya: Yazı, Akıl ve Tanrılar kitabı da bunun güzel bir örneği; disiplinlerarası yaklaşımı ve düşündürücü diliyle sıradan bir tarih kitabının çok ötesinde. Kitap bana oldukça yoğun olduğum bir dönemde eşlik etti; bu yüzden okuması yer yer zorlu oldu, tam olarak odaklanamadım. Ancak Bottéro’nun bu kitapta bana sundukları, sadece tarih veya arkeoloji okumak olmadı; aynı zamanda zihinsel kazıma davet eden, insan-evren ilişkisine filozofça bir açı katan bir okuma deneyimi oldu. Mezopotamya sadece ilk şehir, ilk yazı değil; aynı zamanda insanın evren karşısında “anlam üretmeye” başladığı ilk zemin. Din, mit, bilim, hukuk… Bugün hâlâ peşinden koştuğumuz tüm kavramların prototipi orada atıldı. Yazarın dili sade ama yüzeyde kalmıyor. İlk bakışta kolay anlaşılır gibi gelen bölümler, dikkatli bir okuma ile çok katmanlı bir yapıya bürünüyor. Bu da kitabı yalnızca "okunan" değil, aynı zamanda "kazılan" bir metne dönüştürüyor. Modern insanın düşünce sisteminin köklerine ayna tutuyor. Mezopotamya insanı, mitolojik hikâyelerle evrene anlam vermeye çalışırken bir yandan da gözlem, sistematik düşünce ve sınıflandırmanın temellerini atıyor. Bu yönüyle kitap, düşünce tarihinde mit ve bilimin nasıl iç içe geçtiğini de gözler önüne seriyor. Ve Bana kalırsa kitabın en sarsıcı yanı şuydu: Sandığımızdan çok daha önce, çok daha uzakta, insan; tanrıları sorguladı, ölümle pazarlık yaptı, bilinmezlik karşısında kelimelerden duvarlar ördü. Mezopotamya’nın ilk çivi izleri, bugünün felsefesine, edebiyatına ve düşünce tarihine sessiz ama kalıcı bir temel attı. Şimdi gelelim herkes için değişebilecek olan kitabın eksik yanlarına: Öncelikle konu tarihsel olmasına rağmen kronolojik veya sistematik bir tarih kitabı formatı sunmuyor; daha çok düşünsel bir derleme şeklinde ilerliyor. Mezopotamya uygarlığı hakkında temel bilgiye sahip olmayanlar için yer yer soyut kalabiliyor. Kitabın bazı bölümleri, derin felsefi altyapı gerektirdiğinden herkes için kolay ve akıcı olmayabilir. Teknik detayların eksik olduğu, daha çok kavramsal yaklaştığı için akademik araştırma beklentisi olanlara da yetersiz gelebilir. Yani güçlü yanlarının yanında küçük handikapları da var ama bu, genel okuma deneyimini gölgelemiyor. Okumak isteyenlerin sadece bu noktaları göz önünde bulundurması yeterli diyebilirim. Çünkü bu eser; insanın kendi köklerine, bilincin doğuşuna, kelimenin kutsal, düşüncenin kırılgan olduğu o ilk zamana dönmek isteyen herkes için vazgeçilmez bir pusula olacaktır. Son olarak, bu kitabı birlikte okuduğum (@gezici_okur) arkadaşıma gerçekten çok teşekkür ederim. Üzerine yaptığımız sohbetler ve sunduğu bakış açıları, okuma deneyimimi katbekat daha keyifli kıldı. 🖤

_hafsa_ 9 months ago

Tarih Sümer'de Başlar

Samuel Noah Kramer

2 Gönderi

“Bir halk, kendini atasözlerinde ele verir; çünkü atasözleri, insanın günlük eylemlerinin ardındaki temel dürtüleri, içsel güdüleri ve karakteristik tutumlarını açığa çıkarır.” Bu alıntı, yalnızca Sümerleri değil, insanı anlamaya yönelik en yalın ama en derin bakış açılarından birini sunuyor. Şuana kadar…devamı“Bir halk, kendini atasözlerinde ele verir; çünkü atasözleri, insanın günlük eylemlerinin ardındaki temel dürtüleri, içsel güdüleri ve karakteristik tutumlarını açığa çıkarır.” Bu alıntı, yalnızca Sümerleri değil, insanı anlamaya yönelik en yalın ama en derin bakış açılarından birini sunuyor. Şuana kadar okuduğum belki de bir kitabı ya da bir halkı okumaktan çok, insanı okumaya dair söylenmiş en güçlü cümlelerden biri bu. Ve Samuel Noah Kramer’in Tarih Sümer’de Başlar adlı yapıtı, işte tam da bu cümlenin etrafında yankılanıyor: geçmişe bakarken bugünü, eski sesleri dinlerken insanın özünü duyulur kılıyor. Kramer’le bu kitap aracılığıyla ilk kez tanıştım. Ancak bu karşılaşma, klasik anlamda bir "ilk kitap" deneyimi değil; daha çok uzun süredir orada duran bir kapıdan içeri adım atmak gibiydi. Sümerlerin tarihi, günlük yaşamı ya da yazılı kültürü değil sadece ilgimi çeken; o toplumun insanı nasıl düşündüğü, kendine ve çevresine nasıl anlam verdiği sorularına verdiği dolaylı yanıtlar asıl büyüleyici olan. Kramer’in yaklaşımı da bunu olanaklı kılıyor çünkü o bu noktada sadece bilgi sunan değil, düşünmeye çağıran bir yazar. Kitap, Sümerlerin “ilkler”i üzerinden ilerliyor: ilk hukuk sistemi, ilk aşk şiiri, ilk ninni, ilk okul, ilk siyasi hiciv... Ama Kramer bu “ilk”leri kuru tarihsel notlar olarak değil, bir zihniyetin, bir kolektif bilincin izleri olarak ele alıyor. Bu sayede metin, akademik bir tarih kitabından çok, bana göre uygarlığın bilinçaltına açılan bir kazı çalışmasına dönüşüyor. Belki de çok sevmeme neden olan noktası da buydu; bu konuda Sümerler, insanın kendisine yönelttiği en eski soruların yankılandığı bir eşik gibi beliriyor olmasıydı. Kramer’in dili sade ama yüzeyde kalmıyor. Bazı bölümler ilk bakışta kolayca anlaşılır gibi gelse de, dikkatli bir okuma onları çok katmanlı hale getiriyor. Bu da kitabı yalnızca okumak değil, aynı zamanda “kazmak” gereken bir metne dönüştürüyor. Bazen küçük bir yorum, bazen bir atasözü, bir paragraflık açıklamanın ötesine geçerek, insan olmanın ne anlama geldiğine dair daha derin bir sezgiye kapı aralıyor. Okurken sık sık kendi iç sesimle karşılaştım; özellikle şu tür cümlelerde: “Kramer burada bilgi vermiyor, düşünceyi harekete geçiriyor.” Kişisel olarak beni en çok etkileyen şey, anlatımın her an okura düşünsel bir ortaklık teklif etmesi oldu. Kendimi pasif bir okuyucu olarak değil, metnin içinde dolaşan ve zaman zaman onunla diyaloğa giren bir düşünür gibi hissettim. Bu da kitapla kurduğum bağı daha da derinleştirdi. Kitabın sonundaysa zihnimde tam olarak şu duygu kaldı: Sümerler yalnızca tarihin bir başlangıç noktası değil, insanın kendi varlığı üzerine ilk kez ciddi ciddi düşündüğü, anlam arayışına yöneldiği ilk duraklardan biri. Kramer’in bu sesleri bize ulaştırma biçimi ise yalnızca bir çeviri ya da aktarım değil; adeta zamanlar ötesi bir yankının bugüne taşınması. Binlerce yıl öncesinden gelen bu ses, hâlâ sorular sormamıza neden oluyor. Ve belki de en önemlisi, bu soruların bazıları hâlâ geçerliliğini koruyor.

_hafsa_ 10 months ago

Voices Through Time

Franco Piavoli

1 Gönderi

“Il tempo è galantuomo.” — Zaman centilmendir. Bu İtalyanca deyime bir kitapta denk gelmiştim; Voci nel tempo’yu izler izlemez aklımda beliren ilk şey bu oldu. (Zamanın sonunda her şeyi ortaya çıkaracağını, hakikatin ve anlamın zamana yayıldığını ifade eder.) Yönetmen Franco…devamı“Il tempo è galantuomo.” — Zaman centilmendir. Bu İtalyanca deyime bir kitapta denk gelmiştim; Voci nel tempo’yu izler izlemez aklımda beliren ilk şey bu oldu. (Zamanın sonunda her şeyi ortaya çıkaracağını, hakikatin ve anlamın zamana yayıldığını ifade eder.) Yönetmen Franco Piavoli’yi tanıdığım bu filmi izlenmekten ziyade, tam anlamıyla yaşanıyor. Her karede akan zamanın sesini, her yüzde bir hayat evresinin izini görüyordum. Sinemanın yalnızca bir anlatı aracı değil, aynı zamanda varlık üzerine düşünebileceğimiz bir felsefi zemin olduğunu hatırlatıyor. Bu film herhangi bir hikâye anlatmıyor; bir biçimi, bir devinimi, bir devri aktarıyor. Zamanı doğrusal bir çizgi değil, dairesel bir oluş olarak kavrayan bu yapıt; bir çocuğun gülüşünden yaşlı bir kadının sessizliğine uzanan yaşam spektrumunu pastoral bir İtalyan köyü üzerinden yeniden kurguluyor. İlkbahardan kışa, doğumdan ölüme, çocukluktan yaşlılığa uzanan dairesel bir yaşam anlatısı sunuyor; estetik açıdan bakıldığında adeta görsel bir şiir. Rüzgârla dans eden otlar, gölgede dinlenen yaşlılar, gürültüsüz bir nehir gibi akan zaman… İzleyicisini gözlemciden öteye taşıyor — onu bir tanığa dönüştürüyor. Tanıklık ise burada sadece izlemek değil; anlamak, hissetmek ve hatırlamak. Her jenerasyon diğerinin varlığıyla anlam kazanıyor: Çocukların oyunları yaşlıların belleğini uyarıyor; genç âşıkların heyecanı, geçmiş bir hayatın yankısı gibi beliriyor. Film bu geçişleri dramatize etmiyor; tersine, olağanlaştırıyor. Hayatın kendisi gibi: Gürültüsüz ama derin. Film, zamanla ilgili alışıldık düşünme biçimlerimizi sorguluyor. Olayların ardışıklığı değil, tekrar eden motifler, döngüler, mevsimler... İlkbahar yalnızca bir doğum değil; aynı zamanda bir umut, bir başlangıç metaforu. Kış sadece sonbaharın ardından gelen soğuk bir dönem değil; bedenin yavaşladığı, ruhun içine çekildiği, zamanla barıştığı bir istirahat hali. Nostaljik değil, çünkü geçmişe saplanıp kalmıyor. Melankolik de değil, çünkü hüznü bile büyük bir zarafetle taşıyor. Daha çok, yaşamın geçiciliğini kabul eden bir dinginlikle izleyiciye bakıyor. Bu filmde hüzün, huzurla kol kola geziyor. Monoton gibi görünen anların içinde gizlenen güzellikler, birlikte geçirilen sessiz zamanlar birer hazineye dönüşüyor. İzlemek için İtalyanca bilmenize gerek bile yok; çünkü film kelimelerin ötesinde bir yerde duruyor. Anlam, sözcüklerde değil; bir yüz ifadesinde ya da bir sessizlikte gizli. Zaten bazı duyguların bir dili yoktur. Her yüz bir metindir; her çan sesi, zamana düşen bir işarettir. Burada diyalog, sembolik bir gereklilikten öteye geçmiyor — çünkü yönetmen, insanın varoluşunun en sahici anlatımının kelimeler değil, ses, ışık ve harekette saklı olduğunu biliyor. Özellikle değinmek isterim ki, Piavoli’nin kamerası, insanın doğa içindeki devinimini belgeleyen bir göz değil; onunla birlikte nefes alan, yaşlanan, bekleyen bir varlık gibi davranıyor. Filmde sadece insan yaşamı değil, doğa da bir karakter olarak var. Mevsimlerle birlikte değişen bitki örtüsü, ışığın tonu, rüzgârın hızı bile bize bir şeyler söylüyor. Sanki insanın yaşam döngüsüyle doğanın döngüsü paralel ilerliyor. Her şey geçici ama aynı zamanda her şey sonsuzun bir parçası gibi. Bir sinema deneyimi olmanın ötesinde, yaşamı yavaşlatan, fark ettiren, hatırlatan bir şiir. Zaman kapsülü değil yalnızca; zamanın ta kendisi. Onunla birlikte geçmişin, bugünün ve geleceğin aynı anda var olabileceğini fark ediyorsunuz. Daha yazılması, üzerine düşünülmesi gereken çok noktası var; ancak buraya kadar yazmanın şimdilik yeterli olduğunu düşünüyorum. Son olarak, bana bu filmi öneren arkadaşım Badu’ya gerçekten çok teşekkür ederim. Hiçbir önerisinin kötü çıkma ihtimali bile yok yani aksine, her yeni öneri beni şaşırtacak derecede düşündürüyor: Nasıl daha güzel olabilir ki? diye. Yani gerçekten — kahretsin, ne kadar doğru seçimler.