Özlem (@citrus)

Deliliğe Övgü Hümanizm'in öncülerinden Erasmus'un yazmış olduğu önemli bir kitaptır. Yazar Rönesans dönemi ve geçmişinde yer alan düşünceleri taşlarcasına eleştirir. Haliyle dönemin düşünce yapısını bilmeden atıfları mantıklı bir zemine oturtmak kolay değildir. Rönesans cidden çok çalkantılı bir dönem, insanlar felsefi…devamıDeliliğe Övgü Hümanizm'in öncülerinden Erasmus'un yazmış olduğu önemli bir kitaptır. Yazar Rönesans dönemi ve geçmişinde yer alan düşünceleri taşlarcasına eleştirir. Haliyle dönemin düşünce yapısını bilmeden atıfları mantıklı bir zemine oturtmak kolay değildir. Rönesans cidden çok çalkantılı bir dönem, insanlar felsefi görüşlerini geliştiriyorlar ve bunun üzerine bir de din ekleniyor. Bu dönemde Hümanizm akımı baş gösteriyor, bilim ve sanat önem kazanıyor. Bu süreçte halk ise ikiye bölünüyor, bir kısım hâlâ mitolojik tanrı ve tanrıçalara bağlı kalırken bir kısım da Hristiyanlık inanışını benimsiyor. Erasmus da bu dönem Hristiyanlar'dan yana saf tutuyor, bundan dolayı kitapta mitolojik pek çok karakterin adı geçer ve bu inanış dalgaya alınır. Kitabın üslubu överken gömmek gibidir ve çocukluk, yaşlılık, dostluk, evlilik, savaş, bilgelik gibi pek çok kavram üzerine eleştiriler bulunur. Mitolojiyle ilgili yerleri okumakta ufak bir zorluk yaşamıştım ben, çünkü ara ara bölüp internetten araştırma gereği duydum. Dediğim gibi yazar Hristiyan bir din adamıdır ama yine de kendi dinini eleştirmekten sakınmaz, örneğin kilisenin ve kilisedeki kesimin bağnazlığını korkusuzca eleştirir. Evet, belki yazar da biraz delidir. Zaten kitabı da deliliğin ta kendisi olarak yazmıştır. Kitabın yazıldığı dönemi anladık az çok, bir de yazarın tanrıya olan bakış açısını ele almam lazım. Erasmus tanrının sadece iyilik ve güzellik kaynağı olduğu düşüncesini eleştirir. Bir yerde "Tanrıyı tanrı yapan insanoğluna iyilik yapmasıdır." sözünü eleştirir (sf.12), yararlı ve iyi olan her şey tanrıdan gelirken kötü olanın kaynağını sorgular, sorgulatır. Erasmus'a göre tanrı kötü olan şeylerin de kaynağıdır, belki bu düşüncesi ödül-ceza mantığından çıkmıştır, bilmiyorum. Ama tanrının kötülükleri de verdiğine, iyi ve kötüyü bir bütün olarak ele almanın gerekliliğine dikkat çeker kitapta. Şimdi "delilik nedir?" diye soracağım size. Deli insan sorumluluk sahibi olmayan, aklına eseni söyleyen, utanç ve korku duymayan insan değil midir? Utanç ve korku duymaz, çünkü yaptıklarının veya söylediklerinin yol açacağı kötü şeyleri hiç akıl edemez kendisi. Deli -veya budala- kişi kötü olanın bilincinde değildir, ona göre hayat toz pembedir, mutluluk ve hazzı görür ama acıyı görmez, reddeder. Kitapta bebekler ve yaşlılar bu delilerle ilişkilendirilmiştir, tıpkı bir bebek gibi kötü olana aklı ermez çünkü delinin. Erasmus'un tanrı anlayışına ne kadar ters değil mi? Erasmus'un inandığı tanrı kötülük de veriyor, ama delinin inandığı tanrıda kötülük görmesi mümkün değil. Dönemin mitolojik tanrı ve tanrıçalarına inananlar sadece onlardan gelen iyiliği konuşuyor. Mesela bereket tanrıçasının verdiği bereket konuşulup bu tanrıça yüceltiliyor ama bereket kaçtığında bu olumsuzluk göz ardı ediliyor. İşte tam olarak bunun ne kadar delice/budalaca olduğunu anlatıyor yazar. Bir de delinin mutlu, bilgenin mutsuz olduğu savı mevcut. Bunu konuşabilmek için mutluluğun ne olduğunu bilmek gerekir. 2 tür mutluluk vardır; hedonik ve ödomanik mutluluk. Hedonik mutluluk anlık şeylerden haz almaktır, mesela günümüzde tiktok/reels videolarını kaydırmak, beğeni sayılarımız, ev/araba satın almamız gibi küçük ve basit şeylerin bize kazandırdığı mutluluktur. Kısa vadelidir, doyumsuzdur ve budalaların hayatı bunlardan ibarettir. Ödomanik mutluluk ise daha uzun vadeli bir şeydir. Bir insan ödomanik mutluluğa sahip olmak için hayatı tüm gerçekliğiyle kabul etmelidir. İyi ve kötüyü, hazzı ve acıyı bir bütün olarak ele alırsak ve hayatı bu şekilde kabul edersek bir tür iç huzur yakalarız, her dalgada yıkılmayız. İşte bu içimizde taşıdığımız huzur ödomanik mutluluk diye adlandırılır. Bilgeler, budalalar gibi hayatın gerçeklerini; kötülüklerini yok saymaz. Nasıl ki acı biber yediğinizde pek de mutlu hissetmezsiniz, ama yine de yemeğe katmaktan çekinmezsiniz ya; bu da öyle bir şey işte. Hayatın tadını acı bibersiz düşünemiyor bilge, onun da önemini fark ediyor. Acı/çirkin/kötü olanı ve onsuz hayat olamayacağını bilen bilge ödomanik, yani gerçek mutluluğun peşinde. Anlık şeylerden alınan geçici hazzın doğru ve yeterli olmadığını biliyor bilgi ışığında ilerleyen kişi, o yüzden hayatın çirkinliklerini de kabul ediyor. Elbette acıları görmek, onlara katlanmak kolay değil ve bundan dolayı bilgeler mutsuz gözüküyor. Ama anlık ve basit hazlardan beslenen deli kaçınılmaz olarak mutlu görünüyor, çünkü gerçek mutluluğun ne olduğunu bile bilmiyor ki o, o kadar budala işte. Erasmus mutluluğu ve inanışları, deliyi ve bilgeyi birbirine güzelce harmanlamış yani kitapta. Gerçek bilgeliğin delilik, kendini bilge sanmanın da gerçek delilik olduğunu anlatıyor. "Dünyayı inşa eden Tanrı da korkunç cezalar koymak suretiyle bilgi ağacının meyvesini tatmayı yasakladı insana. Zira bilginin mutluluğu zehirlediğini vurgulamak istiyordu." diyor bir kısımda. Bilginin peşinden koşanlar Dünya'da da cezalandırılmıyor mu zaten? Sokrates misal... Cezalara rağmen bilginin peşinden koşan kişi bilgedir, ama ceza alacağını bile bile bunu yaptığı için bilge bir delidir. Yazar dönemin kendini bilge zanneden budalalarını çok güzel yeriyor, budala oldukları gerçeğini suratlarına tokat gibi çarpıyor. Yarası olan da gocunuyor tabii, o dönem bayağı bir tepki alıyor yazar. Sonuç olarak kitaptan çıkardığım ise şu; iyi ve kötüyü bir bütün olarak ele almak bize hakikati gösterir ve iç huzuru, mutluluğun özünü yakalamamızı sağlar. Bu yoldan gidersek bilgeliğe ulaşırız, ama gerçekleri reddederek hazzın peşinden koşarsak budaladan farkımız kalmaz. Bilgiden uzakken mutlu gözüksek de iç huzurumuz olmaz, küçük bir hakaret bile canımızı sıkmaya yeter büyüklükte olur. Ben bu kitabı Sofie'nin Dünyası ile destekledim, çünkü o dönemi çok iyi anlatıyor ve bir araştırma yazısı gibi de sıkmıyor. Eğer kitabı daha iyi anlamak istiyorsanız ve Rönesans'tan, Hümanizm'den bihaberseniz önce bu kitabı okuyun derim. Genel anlamda ben kitabı ve Erasmus'un bakış açısını çok sevdim, okumakta aşırı bir zorluk da çekmedim. Felsefeyle ilgilenenlere kesinlikle öneriyorum. Bu arada Türk ve Araplara barbar gözüyle bakması beni rahatsız eden bir nokta oldu ama bunu da anlayabiliyorum. Çünkü İslamiyet altın çağlarını yaşarken, Türk ve Araplar bilim ve matematikte gelişirken sıkı bir din adamı olan yazarın bundan rahatsız olması, iğnenin ucunu bize de dokundurması normal. Buraya kadar okuduysanız teşekkür ederim, yanlışım varsa affola. Ayrıca bu kitabı okuyup analiz etmeme vesile olan değerli raf kullanıcısına da teşekkürler.

citrus 1 month ago

John Malkovich Olmak

Spike Jonze

18 Gönderi

Spoiler içeriyor Charlie Kauffman'a bayılıyorum. Bu adamın senaristliğini yaptığı tüm işlere takıntılı birisi olarak bu filmin de beklentimi karşıladığını rahatlıkla söyleyebilirim. Öznel çıkarımlarda bulunabileceğim gibi topluma dair de fazlaca mesaj içerdiğini düşündüğüm, oldukça kapsamlı ve çok yönlü bir film kendileri. Özetleuecek olursak,…devamıCharlie Kauffman'a bayılıyorum. Bu adamın senaristliğini yaptığı tüm işlere takıntılı birisi olarak bu filmin de beklentimi karşıladığını rahatlıkla söyleyebilirim. Öznel çıkarımlarda bulunabileceğim gibi topluma dair de fazlaca mesaj içerdiğini düşündüğüm, oldukça kapsamlı ve çok yönlü bir film kendileri. Özetleuecek olursak, filmin başrolünde mesleği kuklacılık olan Craig isimli bir adam yer alıyor. Kendisi evli ve mesleğinden pek bir gelir elde edemiyor. E haliyle eşi de kendisine nazikçe başka işler bulmasını öneriyor. Craig eşini dinleyerek bir işe giriyor, iş yerinde ise tesadüfen bir geçit keşfediyor. Bu geçit bir portal gibi, kapısından içeri gireni 15 dakikalığına John Malkovich isimli ünlü oyuncunun zihnine ışınlıyor. Buradan sonra ise işler sarpasarıyor diyebiliriz. Craig işyerindeki bir kadından hoşlanıyor ve biraz onun, biraz da elde ettiği şöhretin uğruna kendinden vazgeçiyor. Birey bazında analiz edecek olursak aslında mesajı çok açık. Craig belli bir amaç için bu yola çıkıyor, fakat çıktığı yolda dikkati dağılıyor, böylece yeni amaçlar ediniyor. Bu işe girmesinin sebebi ekonomik olarak daha iyi hale gelmek ve belki de bu sayede bir ebeveyn olmaktı. Oysa başka bir kadını elde etme arzusuna kapıldı ve amacından hızlıca sapıverdi. İlgisine tam anlamıyla bir karşılık bulamadı ve bu süreçte malûm keşfiyle sarhoş oldu. 15 dakikalığına ünlü bir kişinin hayatına dahil olmak, ekonomik kaygılardan uzaklaşması ve istediği kadını elde etmesi için bir anahtar görevi görmeye başladı. Peki bu süreçte bizim en az gördüğümüz şey neydi? Craig'in ta kendisi değil mi? Bir başka bedenin içinde kendi kimliğini yaşatmaya çalışmak bizi biz yapmıyor maalesef, yalnızca kendimizden uzaklaşıyoruz hepsi bu. Ve hayata yeniden kendimiz olarak devam etmek istediğimizde, sıfırdan başlamamız gerekiyor akışa. Bu ise zaman kaybı olmaktan başka hiçbir şey değildir. Her bireyin elde etmek istediği şeyler vardır bu hayatta fakat bunları kendimiz olarak başarmamız gerekir. Kendinden vazgeçerek, bir başkası gibi davranarak elde ettiğin hiçbir şey sende kalıcı olmuyor, buna en yakınındaki insandan tut da işine kadar hayatının her parçası dahil. Kendin olduğunda günlük rutinin bile değişiyor ve sen sana çok uzak kalıyorsun. Kendine uzaklaşmak ise amacına, varmak istediğin noktaya uzaklaşmak anlamına geliyor. Oysa biz bir başkası gibi; olmak istediğimiz kişi gibi davranarak, maske takınıyor ve ideallerimize yaklaştığımızı zannediyoruz. Değişmiyor, yalnızca role bürünüyoruz. Benlik kavramı üzerinden sert bir eleştirel yaklaşım yakalıyorum ama hepsi bu kadar değil elbette. Toplumsal açıdan inceleyecek olursak popüleriteye ve tüketim kültürüne olan düşkünlüğümüzü gözden geçirmemek elde değil. Özendiğiniz ünlü hayatları onlara özgü, onlara güzel. Siz o insanın kılıfına büründüğünüzde onunla aynı insan olmuyorsunuz. Çünkü o kılıfın içinde benliğiniz sıkışıyor, eziliyor ve zarar görüyor. Popüler kültürün özendirdiği ünlüler ve influencerlar bizden epey uzak hayatlar aslında. Toplumdaki her birey onları görüp onlara benzemeye çalıştığında bunun bireylerdeki olumsuz etkisini çok net görüyoruz filmde. Bir kere o hayatlara özenmek bağımlılık yapıyor, gerçeklik algımızla oynuyor ve kendi hayatımızı x10 çekilmez kılıyor. En basitinden ünlü bir kadında gördüğünüz ruja sahip olma isteğiniz, o ünlü oyuncunun arabası sizde olmasa bile oyuncak versiyonunu satın alma davranışınız bile bu sistemin bir parçası. Bizler o hayatlara sahip olamıyoruz ama bari o hayatlardan elde edebileceğimiz ufak tefek şeyleri elde ederek kendimizi tatmin edelim diye uğraşıyoruz. Sen o ruju sürünce o kadının yaşamına erişemeyeceksin, sadece o günkü makyajın o kadınla aynı düzeyde olacak ve kendini bununla avutacaksın. Oysa belki rengi tenine yakışmıyordur bile. Üstelik onu ünlü yapıp x rujunu kullanmasını isteyen kişi, yalnızca senin x rujunu satın alman için bunu yapıyor. Yani tek amacı ruju satmak, para kazanmak. Sen de bir kukla oluyorsun, hayatına özendiğin kişi de. Burada sizin sırtınızdan geçinen ise kuklacı oluyor. Bize metalaştırılarak sunulan ünlü hayatları, aslında kapitalizmin esiri oluyor bir bakıma. Filmde de böyle değil miydi? 15 dakikalığına John Malkovich olmak kime ne kazandırır? Oysa adam bunu pazarladı ve uzun bir süre ekmeğini yedi. Tabi burada tek yönlü de düşünmeyelim, John Malkovich üzerinden de çıkarım yapılmalı. Bu ünlü adamla empati yapınca görüyoruz ki ünlülerin özeline bu kadar dahil olmak, bireyselliklerine saygı duymamak pek de etik gözükmüyor. Kaç kişi ünlü oyuncuların ilişki geçmişlerinden tamamen uzak ki? Peki hiç onların açısından baktınız mı, tamamen şeffaf hayatlar yaşamasını beklediğiniz ünlüler bu konudan nasıl etkileniyorlar? Aslında onlar da bu beklentiler yüzünden benliklerinden kopuyorlar. Peki o halde ünlülerin hayatlarını bu kadar irdelemek ne ölçüde etik diye sorduruyor film. Dikkatimi çeken en önemli mesele ise alçak tavan... Ofis 7.5'uncu katta ve alçak tavanlı ya hani, bunun da bir sebebi var. Aynı göstergeye Suç ve Ceza kitabında rastlamıştım. Orada da güçlü bir metafor olarak kullanıldığını düşünüyordum, burada da öyle bence. Alçak tavan olması bireysel açıdan Craig'in iç dünyası ile benzetilebilir. Karakterimiz de kendi içinde sıkışık, dar koridorlarda arıyor çareyi ve bir gün bir kapı buluyor, onu aradığı çare sanıyor. Oysa çare sandığı şey yalnızca bir aldatmaca, bir illüzyon. Perspektifimizi biraz değiştirip baktığımızda ise burayı daha farklı değerlendirebiliriz. Kat sayısı ne tam 7 ne de tam 8. İkisi arasında sıkışık, zorlama bir mekan. Ve tam bu mekanın içinde gerçeklikten kopuyoruz, yarım kat aşağısı ya da yarım kat yukarısı bizi gerçeklik ile buluştururken, bu arada sıkışık duran kat bizi gerçeklikten koparan bir mekan. Alçak tavan olması, yani yarım olması bize film boyunca gösteriliyor ki unutmayalım. Ve ne zaman gerçeklikle kavuşsak, yani bu alçak basık yerden kurtulup gerçek hayata dönsek bir rahatlama geliyor içimize. Gerçekten ve benlikten uzaklaşmanın verdiği rahatsız edici hissiyat mekana yansıtılmış diyebiliriz kısaca. Bu nedenle filmin en ince düşünülmüş detaylarından biri olduğunu söyleyebilirim. Azıcık da sona değinmek istiyorum. Filmin sonunda Craig yine başka bir bedende sonsuza dek sıkışıp kaldı ve böyle olmasının tek nedeni kendinden bu kadar kolay vazgeçmesiydi. Hırsı ve kibri yüzünden kendinden her gün daha fazla koptu, eşinden koptu, hayatından koptu, derken başkası olarak yaşamaya başladı. Kendini bu derecede kaptırınca ise geri dönüşü olmayan bir yerde sıkışıp kalarak cezalandırıldı. Son olarak şu detayı atlamak istemiyorum. Craig diyor ki "Maymun olduğun için ne kadar şanslı olduğunu bilemezsin. Düşünüyorum, hissediyorum ve acı çekiyorum." Oysa kendisi bir maymun kadar olamadı. Olsaydı en az o maymun kadar geliştirirdi empati duygusunu. Filmin başından beri karısı maymunun bir travma atlattığını, depresyonda olduğunu, yani bir şeyleri gayet de hissettiğini ve acı çektiğini söylüyordu. Empati yoksunu Craig ise bunları duymuyor bile. Oysa biz kadının söylediklerinin doğru olduğunu, o maymunun ipi çözdüğü sahneden anlıyoruz. Kadını tutsaklıktan kurtarıyor, çünkü bir zamanlar kendisinin de avlandığı ve ne kadar acı çektiği aklına geliyor. Maymun diye hor gördüğü hayvan bile kadının duyguları ile empati yapabilecek düzeyde. Bencilliğine söz geçiremeyen Craig; elinde olanı, kendine ve hayatına dair her şeyini kaybetmeyi fazlasıyla hak ediyor. Hâlâ değinmediğim pek çok detay mevcut iken yazımı burada sonlandırıyorum. Okuduğunuz için teşekkür ederim, hepinize ferah mekânlar diliyorum.

citrus 2 months ago

Kadınlar Rüyalar Ejderhalar

Ursula K. Le Guin

3 Gönderi

Ne zaman bulunduğum bir ortamda feminizm konusu geçse bu konudaki görüşlerimi belirtmekte oldukça zorlanıyorum. Çünkü feministim dediğimde, popüler kültür ile birlikte ortaya çıkan "modern feminist" topluluklar akla gelebiliyor ve onlarla hemfikirmişim gibi algılanma yanılgısı beni korkutuyor. Çünkü belli bir kesimin,…devamıNe zaman bulunduğum bir ortamda feminizm konusu geçse bu konudaki görüşlerimi belirtmekte oldukça zorlanıyorum. Çünkü feministim dediğimde, popüler kültür ile birlikte ortaya çıkan "modern feminist" topluluklar akla gelebiliyor ve onlarla hemfikirmişim gibi algılanma yanılgısı beni korkutuyor. Çünkü belli bir kesimin, esas feminizm görüşünden kopan fikirlerini de aynı çatı altında lanse ettiklerini düşünüyorum. Öte yandan feminist değilim demek de içimden gelmiyor, sanki kadın olmama, kadınlığıma ihanet eden bir söylem gibi algılanıyor. Oysa her ikisi için de biraz fazla düşününce ne alaka diyorum. Bazen bir feminist ile oturup konuşunca ne kadar benzer görüşlere sahip olduğumuzu görebiliyorum, bazen ise tam tersi. Le Guin bu kitabında feminist ifadelerde bulunurken aynı zamanda feminizmi eleştiren bir üslup takınıyor. Bu beni ne kadar rahatlatıyor anlatamam, bir ideolojiyi benimsemek onun çekilebileceği her noktayı da benimsemek veya o noktalara da sempati beslemek demek değildir. İdeolojilerin, fikirlerin, görüşlerin vs. net ve keskin bir çerçevesi olmak zorunda değildir ve bireyler de bu ideoloji/fikir/görüşlere tamamen aynı pencereden ve aynı gözle bakma zorunluluğuna itilemezler sonuçta. Örneğin ben yanlış anlaşılma kaygısı güttüğüm noktalarda açıkça bunu dile getirebilirim. "Ben feminizme böyle bir pencereden bakıyor ve sağ yahut sol tarafından bu görüşü destekliyorum" deme özgürlüğüne sahibim. "Benim desteklediğim ve benimsediğim feminizm böyle bir alana, böyle de bir çerçeveye sahip. Senin feminizm diye adlandırdığın şey benim çerçevemin dışında kalıyor." deme opsiyonuna sahibim. Le Guin kendi feminizm çerçevesinden, yer yer feminizmi eleştirme noktasına da uzanarak kadınlar ve yazarlık gibi kavramsal ilişkilere dair bakış açısını bu güzel kitapta bizlerle paylaşıyor. Kadınlara dayatılan toplumsal roller, sorumluluklar, kadın yazarlar üzerindeki psikolojik baskılar gibi konular keyifli bir üslupla işleniyor. Ne çok uzun ne çok kısa, tam tadında bitiriyor. Feminizm hakkında olumlu veya olumsuz düşünceleriniz olabilir, nötr bir açıdan da bakabilirsiniz konuya. Kadın yazarlara önyargınız vardır belki. Kadın dediğin evde çocuk bakmaktan başka neye yarar? Çocuklar yemek beklerken oturup yazı yazmanın sırası gelir mi? Yazar dediğin mutlaka taşaklı mı olmalı? Böyle sorulara böyle bir kitap ile cevap bulunabilir. Feminist olun veya olmayın umurumda değil, kadın veya erkek olun ne fark eder? Bakış açınızı genişletmek ve aynı zamanda feminizme Le Guin gözüyle bakmak isterseniz bu kitaba bir şans verebilirsiniz. Bu arada kitap tamamen feminizm üzerine gibi anlaşılmasın. Pek çok bölümden oluşan bir kitap ve çeşitli kavram/konuları kapsıyor. Ben en çok feminizme vurgu yapmak istedim sadece. Keyifli okumalar.

citrus 4 months ago

Palyatif Toplum - Günümüzde Acı

Byung-Chul Han

8 Gönderi

anlam ve amaç uğruna yaşanılan hayatta; çekilen acılar cennete uzanan bir köprü gibi, insanın ihtiyaç duyduğu bir araç olarak gözükür bizlere. fakat köprünün sonunda bir cennet -bir anlam/amaç- yok ise, köprüyü gereksiz göreceğizdir. bu eski köprüdeki kusurlar bize katlanmaya değer…devamı

citrus 11 months ago

Climax

Gaspar Noe

68 Gönderi

Bir duyguyu yahut düşünceyi ifade etmenin binbir çeşit yolu varken Noe'nin bu yolu seçmesini hazmedemiyorum. Asla adam başarısız yahut kötü diyemem fakat daha şirin içeriklerle beslenmeyi tercih ederim. Midem bulanıyor, söyleyeceklerim bu kadar.

citrus 1 year ago

Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum

Charlie Kaufman

63 Gönderi

İç çatışmalar, yaşlılık, yalnızlık. Bunlar bir nevi anahtar kelimeler diyebilirim. Küçük semboller ve metaforlarla dolu, balçık gibi yoğun bir film. İnsan ne kadar küçük ve aynı zamanda içine ne çok şey sığdırıyor. Her insanın kafası kazan gibi dolu ve deneyimler…devamı

citrus 1 year ago

Mükemmel Günler

Wim Wenders

110 Gönderi

"Bu gizemin anahtarı nedir? Anahtar, nihayetinde gölgenin büyüsüdür." Filmi izlemeye başladığım esnada Japon klasiklerinden olan "Gölgeye Övgü" isimli kitap geldi hemen aklıma. Yukarıdaki alıntı da bu kitaptan zaten. Kitapta özetle gölgenin güzelliğinden, Japon kültüründeki yerinden, öneminden vs. bahsedilir. Film boyunca…devamı"Bu gizemin anahtarı nedir? Anahtar, nihayetinde gölgenin büyüsüdür." Filmi izlemeye başladığım esnada Japon klasiklerinden olan "Gölgeye Övgü" isimli kitap geldi hemen aklıma. Yukarıdaki alıntı da bu kitaptan zaten. Kitapta özetle gölgenin güzelliğinden, Japon kültüründeki yerinden, öneminden vs. bahsedilir. Film boyunca -tıpkı kitapta bahsedildiği gibi- iç mekanlarda genelde loş ışık kullanılmıştı. Oyuncu dışarıya çıkar çıkmaz ise aydınlık bir gün ışığı karşılıyordu bizi. Derin bir "oh" çekiliyordu sonra. Bu loş ışığın altında hareket azalırken yalnızlık daha bir ön plana çıkıyor ve ister istemez seyirciyi düşüncelere daldırıyordu. Dışarı çıkana dek pek de fark edemiyorduk o içerinin loşluğunu, gökyüzünün güzelliğini, ağaçların yeşilini... "Gölgelerinden ayrılan parıltılar bir mücevherin cazibesini kaybetmesi gibi güzelliklerini kaybeder." Kendini bir rutine hapsetmiş olan başrolümüz, her ne kadar gürültüden ve değişimden uzak durmaya çalışsa da yaşamın getirdiği sürprizlerden yakasını sıyıramaz. Rutinler bozulmaya mahkûmdur, başrolümüz büyük bir titizlik ile bundan sakınsa bile. En büyük tutkusu ağaçları ve gölgeleri seyretmektir bu adamın. Sonra gölgeleri fotoğraflamak, onları istiflemek bir köşede. Gelişen teknolojiden uzak durur, Spotify'ın bulunduğu bir dönemde kasetlerle, Iphone kullanılan çağımızda analog kamerası ile yaşamını sürdürmeye çabalar. Yenilikten ve her türlü lüksten uzak, mütevazi bir yaşam sürer kendisi. Kısacası kendini her açıdan soyutlar. Rutini, aslında hayatın güzelliklerini sadelikte bulduğu için değil de kendini kısıtlayarak daha rahat edeceği içindir. İçi dolu doludur, bu okuduğu kitaplardan da belli zaten. Fakat düşündüğümüzde izlediğimiz yahut okuduğumuz şeyler hakkında konuşma ihtiyacı duyan bizler, bu adamın o kadar okuyup ağzını neredeyse hiç açmayışını ne ölçüde anlayabiliriz? Belki de geçmişinde kendisini bu yaşam tarzına itecek mühim bir olay yaşamıştır, bilemeyiz. En nihayetinde kabuğuna çekilmeyi tercih etmiştir. Işıkta değil, ışığın oluşturduğu gölgelerde yaşamaktadır hayatını. Ve hatta kendisi de bir gölge sayılır belki; yaşamı tuvalet temizlemekten ibaret, kimseciklerin farkına varmadığı, oysa en iyi kendisinin bildiği, tanıdığı bir gölge. Ve insan, zaman zaman gölgelerin de farkına varabilmeli hayatta. Bizlere tanıdık gelen bir şeyler sunan, göze fazlasıyla hitap eden açıları, anlamı güçlendiren müzikleri, doyurucu ve düşündürücü konusu ile kesinlikle keyif aldığım bir filmdi.

citrus 1 year ago

Macbeth

William Shakespeare

36 Gönderi

Pek çok anlatıda olduğu gibi bu eserde de eşeğin aklına karpuz kabuğunu düşüren, fitne fesat düşünceler yayan, aklı kurnazlıktan yana pek âlâ çalışan bir kadın karakter tiplemesi karşılıyor bizi. Ve sanki bu kadın olmasa insanca yaşayacak, fakat karısının aklına uyup…devamıPek çok anlatıda olduğu gibi bu eserde de eşeğin aklına karpuz kabuğunu düşüren, fitne fesat düşünceler yayan, aklı kurnazlıktan yana pek âlâ çalışan bir kadın karakter tiplemesi karşılıyor bizi. Ve sanki bu kadın olmasa insanca yaşayacak, fakat karısının aklına uyup niyeti bozmuş, güvenilmez bir soylu örneği görüyoruz. Suç kadında aranmamalı kesinlikle. Lady Macbeth buram buram kötülük kokuyor zaten, bu konuda hepimiz hemfikiriz. Fakat yanındaki insanlara göre fikir değiştirebilecek, ne istediğini ve bu uğurda ne kadar ileri gidebileceğini bilmeyen, "iyi, doğru, insanca" düşüncelerinden çıkar için ödün verebilen ve 2 satır laf ile derhâl gaza gelen, hakkı olmayan bir konuma göz diken bu adam; işte bu adam kötüden de kötü bence. Macbeth hayata karşı belli bir duruştan, sınırları belirgin bir karakterden yoksun. Karaktersiz. Ve böyle bir adam zaten kendi içinde çirkinleşmeye meyilli iken, sırf Lady bu çirkinliği destekleyip körükledi diye esas kötüyü o sayamam. Yılanın başı her ne kadar Lady Macbeth gibi gözükse de özünde yılan da baş da bizzat Macbeth'in gönlüdür. Astarı gizleyen yastık kılıfı gibi, Lady de kocası Macbeth'in kötülüğünü hiç susmayan dili ile bir nebze gizlemiş görünmekte. Ve işte vardığımız nokta... İnsanlık onurunu korumaya çalışan fakat gözü kaf dağının da üstünde olan Macbeth'in güçlü boynuna, yılan olup dolanmış bir Lady Macbeth... Macbeth'in gerçek kaygısı aslında planladığı eylem ile insanlığından ödün verecek olma düşüncesi değil, alakası bile yok. Onun esas kaygısı başaramama korkusu, korkağın teki yani. Sayfa 24'te görürüz bunu; önce insanlığını dert eder, sanki işleyeceği günahın ağırlığına tasalanır gibi gözükür. Fakat karısı tarafından, suçun sanki daha "insanca" olduğuna ikna edilişinin hemen ardından, rahatlamak yerine esas derdini dile getirir karısına: "Ya başaramazsak?" Bu kaygısını giderecek bir iki tatlı söz işitti miydi hemencecik ikna olur ihanet etmeye. Maskesini daha ilk perdeden, kitabı bile yarılamadan düşüren Macbeth tüm kitap boyunca aynı şekilde zırvalıyor. Hiç durmaksızın Macbeth'in korkularını okuyoruz, kaygıları ve bunlarla başa çıkma biçimlerini gözlemliyoruz. Zaten o cadılara gitmesi de yine korkudan değil mi? Yanlış yaptığının fazlaca bilincinde ve öyle bir korkuyor ki... Dayanamıyor, kaygıları onu artık deli ettiği için sirkelenmek istiyor. Bu kaygıları cadılar ile aşmaya çalışsa da nafile, çünkü sevgili cadılar ve süslü püslü lafları kaygıyı körükleyen en önemli unsur oluyor aslında. "Kimseler uyumasın artık, Macbeth uykuyu öldürdü!" İkinci perdede ihanet boy gösteriyor bizlere. "Bir daha gitmem. Düşünmekten bile korkuyorum yaptığım şeyi. Dayanamam bir daha görmeye." (sf. 33) Yalancı Macbeth, alavereci. Sonraki konuşmasında ise şöyle söylüyor: "Ne oldu bana? En küçük gürültü korkutur oldu beni." Yakalanacağım diye ödü patlıyor ama yine de konuşurken insan kostümü giyinmeye zorluyor. Hiç de yakışmıyor Macbeth efendi, kendisi ırkının yüz kararlarından biri. Giderek Macbeth'e kin kusuyorum, bilmem farkında mısınız? "Kim bu cehennem davulcusu? Bir çiftçidir: Bolluk olacak diye kendini asmış." Üçüncü perdede ise karı koca hepten tırlatmaktalar. İçindekini görmesinler diye, yüzlerini bir maske gibi takmaktalar yüreklerine. Oysa orada yalnızca korku ve kötülük mevcut. Açgözlülüğü de Macbeth'e sormak gerek, diğerleri gibi bunu da en iyi o bilir çünkü. Yok yok, Lady en azından kocasına karşı kendi olabiliyor fakat Macbeth kendisine karşı bile oynamakta rolünü. Çok yazık. Yanisi burada kesip toparlayacak olursam, Shakespeare'den okuduğum ikinci kitap olan bu eser beni kolayca içine çekip bir hız trenine bindirdi adeta. Kitap okumaktan ziyade film izler gibi hissettim kendimi, velhasılı üzerimde meydana getirdiği duygulanım bu şekilde. Tadı bir süre damağımda kalacak. Hamlet ile yola devam!

citrus 2 years ago

Yedinci Mühür

Ingmar Bergman

121 Gönderi

Ölümü düşünen herkes onunla az çok yüzleşmektedir ve bu sayede ona yakındır da. Fakat onun varlığını hiç düşünmeyen, yalnızca içindeki sevgiyi merkeze alarak yaşayan biri olsaydık ne olurdu? O zaman bir nevi ölümsüzlük gerçekleşirdi. Sevgi insana ölümsüzlük hissini vaad ediyor.…devamıÖlümü düşünen herkes onunla az çok yüzleşmektedir ve bu sayede ona yakındır da. Fakat onun varlığını hiç düşünmeyen, yalnızca içindeki sevgiyi merkeze alarak yaşayan biri olsaydık ne olurdu? O zaman bir nevi ölümsüzlük gerçekleşirdi. Sevgi insana ölümsüzlük hissini vaad ediyor. Bu belki fiziksel bir ölümsüzlük olmayabilir ama bir şeylerin yaşama tutunacağı sözünü veriyor, içimizdeki bir şeylerin. Bunu adlandırması çok güç. Yaşamdaki anlam sevginin ta kendisi aslında, yani kişinin ölümsüz tarafı. İnsanın en büyük arzusudur ölümsüzlük. Fakat o bu anlamı keşfedene kadar çokça bocalıyor. Çekilen acılar ona binbir türlü soru sordurtuyor ve aklı hayli bulanıyor. Tüm bu bunalımlar sonucunda iki seçenek görülüyor. Ölümü hiç düşünmeden, avuçlarına bırakılan sevgi yumağı ile dertsiz tasasız yaşarsın ve ölüme yalnızca seyirci kalırsın. Burada hiçbir problem gözükmüyor. Ama eğer sevgi yumağın doğarken o minicik ellerine yerleştirilmemişse burada yine iki seçenek beliriyor. İlki o yumağı kendi emeğinle oluşturmak. Bu cidden çok zor, yıpratıcı ve o yumağı yapabilmen için ham maddesi olan bilgiye ulaşman gerekiyor. Bilgiye ulaşmak ise zor, çünkü vaktin kısıtlı ve somut hiçbir belirti yok. Nasıl inanacaksın? Duyular yok, delil yok. Her şey senin bakış açın ile şekilleniyor ve ters mi yahut düz mü baktığını anlaman güç. Burada korku da büyük bir etken. Ya yanılırsan, ya ters bakarsan? O zaman çok şey kaybedersin, aradığın bilgiyi bulamadan ve amacına ulaşamadan ölürsün. Bu tam bir ölümdür, sevgisiz ve anlamsız. Ardında bırakacağın hiçbir şey olmaması büyük bir korkudur. Bu korku seni anlamını bulmaya daha da yakınlaştırır ve evet, yumak yavaştan beliriverir. Artık ölüm gelse bile bu senin için ağır bir yük değildir, çünkü anlamını elde ettikten sonra kalan vaktin uzunluğu veya kısalığı bir şey ifade etmez artık. İkinci seçenek ise yumağı tamamen yok saymaktır. Ölümü her zaman görürsün, onun hakkında bolca konuşursun ama onunla bir gün yüzleşecek olma düşüncesi bile sana çok uzaktır. Sevgi ise hayatının hiçbir köşesinde umurunda olmamıştır, her ne kadar baksan da onu asla görmezsin ve hatta zaman zaman sevgiyle alay etmekten de çekinmezsin. Bu sevgi bir hokkabaza benzer ve senin için o da yalnızca seyirlik bir şeydir. Sevgiyi izlemek, izleyip eğlenmek ve sonra onu öldürmek istersin. Ama o kadar önemsizdir ki gözünde, öldürme isteği bile öylesinedir, geçicidir. Bu sevgi hemen kaçıverir ellerinden. Üstelik kaçarken senden bir şeyler aşırır, ruhun bile duymaz. Bir daha hiç düşünmezsin. Ona ne olduğunu, nereye gizlendiğini sorgulamazsın bile. E haliyle korkuyla da tanışmazsın, niye tanışasın ki? Sonunda ne olur söyleyeyim; tıpkı bir hokkabaz gibi seyirlik bulduğun sevgi, senin ölüm dansına uzaktan seyirci kalır. Evet, bu ikinci seçenek her iki yoluyla da ölümü barındırıyor ve insan dediğimiz canlı da daima bu iki yolda geziniyor. Çünkü şans diye bir şey yok, insan şanslı falan değil. Kimse elinde bir sevgi yumağı ile doğmuyor ve doğmayacak da. Herkes onu kalp ve akıl işbirliğiyle meydana getirmek zorunda kalıyor. Buna uğaraşacak kadar güçlü, cesur olanlarımız bir şeyler keşfediyor ve kim bilir, içindeki birkaç şey de ölümsüzlük kazanıyor bu dünyada. Hiç olmadı yaşattığı sevgi... Bir kısmımız ise ölümle yüzleşeceği gerçeğinin yanı sıra ölümsüzlüğü bile düşünmeyecek bir halde oluyor. Yalnızca fiziksel bir ölümsüzlük derdine düşüyorlar ve ölüm korkusunu yaşam boyunca taşıyorlar hörgüçlerinde. Ölümün onlara ulaşması ise hiç uzun bir zaman almıyor. Arkalarında tek bir yaşam belirtisi bile bırakmadan yok olup gidiyorlar. Filmin bana düşündürdükleri her ne kadar karmaşık bir dille ifade etsem de kabaca bu şekilde. Hayat böyle bir şey galiba. Öylece yaşayıp hiçbir iz bırakmadan silinip gitmek düşüncesi bana çok rahatsız edici geliyor. Fakat istediğim türden bir ölümsüzlüğün gerçekleşmesi için de çekmem gereken büyük zorluklar olduğunun bilincindeyim. Yine de anlam uğruna buna değeceğini düşünüyorum. O yüzden arayan herkesin kendi anlamına ulaşmasını diliyorum.

citrus 2 years ago

Suç ve Ceza

Dostoyevski

221 Gönderi

Alçak tavan... Mağara gibi basık. Kim ister ki alçak tavanlı bir evde oturmayı? Kimse istemez elbet. İçi daralır çünkü insanın, hemen geniş ve ferah bir yere kaçma arzusu belirir ruhunda. Boğucudur, kafasının içi gibidir ve bu darlık fazla yük olur…devamıAlçak tavan... Mağara gibi basık. Kim ister ki alçak tavanlı bir evde oturmayı? Kimse istemez elbet. İçi daralır çünkü insanın, hemen geniş ve ferah bir yere kaçma arzusu belirir ruhunda. Boğucudur, kafasının içi gibidir ve bu darlık fazla yük olur insanın omuzlarına. Daha geniş bir yere gitmek ister, hiç değilse içinden farklı olsun diye dışı, gönlü gibi daraltmasın adamı diye. Rahat edemez o odada insan. Rahat adama yakışmaz, yaklaşmaz alçak tavanlı odalar. İşte tam da bu sebeptendir ki alçaktır Raskolnikov'un tavanı. Karabasanlar görür geceleri. "Öfkeli, hırçın, asık" suratını buruşturarak bakar odasına, sigaradan sararmış tavanına, kabarmış duvar kağıtlarına. Bu en bariz yoksulluk göstergesidir ve böylesi bir yoksulluk ile alçak tavan ayrılamaz ikili gibidir adeta. Üstelik bu yoksulluk maddiden ziyade manevi ise, ne fena. Raskolnikov insanlara öfke duyar, onlardan tiksinir. Çünkü beklediği kurtarıcı melek onlardan biri değildir. Hoş, kurtarıcı melek bekler mi orası da henüz meçhul. Hiçbir insanın derdine derman olmayacağını bilir. İnsana değil, bu çaresizliğinedir asıl öfkesi. Bölüm 3, daha çok yolumuz var, bulunur herhalde bir çaresi. Yoruma çok lay lay lom başlamıştım, anlık notlar alarak ilerleyecektim fakat sandığım gibi aralara girip yazma olanağını tanımıyor bu kitap bana. Evet, esas olaylı bölümü okuyalı hayli oluyor. (Bilmem kaçıncı okuyuşum ve hep oralarda "şimdi sırası değil" derdim. Sonra ise kitabımın yarım kalmışlığına üzülür dururdum.) Fakat ben o an bir şey yazamadım, çünkü olayları sindirmek ile meşguldüm. Sanırım okuyup da cinayeti ilmek ilmek işlediğini, o kapının arkasında saklandığını, sonrasında yaşadığı bunalımları hissetmeyen pek az insan vardır. Bazı yerlerde dikkatimi çeken şey, olayların pat diye gelişmesi oluyor. Kağıt kesiği gibi aynı, acısı sonradan çıkıyor. O kadar hayattan ki bu anlar, hissetmemek imkansız. Cinayetten sonra ara verip uzun bir süre düşünmüş, kitabın kalanına devam edememiş, bir süre tavanı izleyip güç bela uyumuştum. Ertesi gün yine düşündüm... Bazı şeyleri yalnızca empati ile anlıyoruz, yani bir şekilde bizlerin ruhunun da o acıyı çekmesi gerekli sanırım. Dolaylı veya doğrudan, bir şekilde bazı acıları tatmış gibi hissetmemiz lazım ki anlayabilelim ve üzerine az da olsa düşünelim. Bu dünyada belki de en büyük yetenektir anlayabilmek ve belki de en büyük ihtiyaçlardan biridir anlaşılmak. Raskolnikov'u anlayan biri olmayacak, o da böyle saçmalayıp duracak galiba. Şimdilik bu kanaatteyim, okuyup göreceğim. Ama en azından ben onu anlıyor gibiyim. Yani anlamıyorum ama anlıyorum da. Bilmem anlatabildim mi? Alçak tavan... Kitap bitti ve yine tıpkı başında da gözüme batıveren noktadayım. Raskolnikov'u cinayete sürekleyen önemli noktalardan biri alçak tavanlı bir evde oturması belki de. Çünkü her kim böyle bir yerde yaşasa, kendini "bit" gibi hissederdi. Raskolnikov da kendini minik bir bit olarak gördü. Her şeyden çok, kendini bir "insan" gibi hissetmeye ihtiyacı vardı. Bunun içinse daha insancıl şartlara tabii. Elbette bu işin farklı yolları bulunabilirdi fakat o, bu yolu seçti. Çünkü çektiği acı damarına basmaktaydı. Kendi kanı akmadan, olabilecek en hızlı şekilde başkasının kanını akıtmayı hesap etti. Bu kendine yapacağı bir ispat olacaktı. Kendi büyüklüğünü, koskoca bir işe kalkışarak kanıtlamak istedi kendisine. Yalnızca kendisine. Fakat sonrasında bu mevzunun bizzat kendi damarını kesmek olduğunu hissetmeye başladı. Olan ölene değil, kalanaydı. Kendisini yaşarken öldürdü, bu ızdırap cinayetten önce çektiklerinden çok daha ağır bir hâl aldı. Direksiyona geçme arzusuydu bu bence. Hayatının akışı kendi ellerinde değildi, o da kontrolü eline alarak, akışa kendi yönünü verebilecek kadar özgür olmak istedi. Başkalarının aklı ve kalıplaşmış bir sistem altında ezilmek yerine kendi güçsüzlüğüne karşı koymaktı niyeti. Ona göre insanlar "olağanüstü" ve "sıradan" olmak üzere iki tür idi. Kendini "sıradanlık" kabından alarak "olağanüstülük" kabına sokmaya çalıştı. Fakat olağanüstülerden olamadığı gibi, artık bir sıradana da uymuyordu. O hiçbir yere ait olmadı ve hep bir boşlukta süzüldü. Kimlik arayışı hep sürdü ama ne olduğu kişiyi kabullenebildi, ne de tabiatına karşı koyabildi. Bir asker düşünün. Bu asker savaşta her ne kadar can alıyor olsa da bu onu ülkesinin gözünde "katil" yapmayacaktır. Hatta aksine, "kahraman" olarak alkışlanacaktır. Fakat nihayetinde yaptığı iş insan öldürmekten başka bir şey değildir. Ama burada vatanını savunan, "ahlâklı" bir askere kim ne diyebilir? Öte yandan; sıradan bir cinayet, sıradan bir cinayettir. Ayıptır, "ahlaksızlık" olur bu. Çünkü toplum gözünde hiçbir vatandaşın, başkasının canını almaya hakkı yoktur. Bu kitap ile, belki de ahlâk yasalarını iyiden iyiye sorgulamak gerekir. Biz olsak, topluma hiçbir faydası olmayan, yaşamasının hiçbir anlamı yokmuş gibi gözüken bir "bit"i ezer miydik? Bu sahiden gerekli bir iş mi? Peki acaba bizler böyle bir hakka sahip miyiz, yoksa bu kendimizi çok zeki bulmaktan, önce kendimizi düşünmekten doğan bir kibrin sonucu mu? Kitabın zemininde bulunan felfesi dayanaklar çok derin ve hemen sorgulatmaya başlıyor. Uzun süre unutamayacağım bir cinayete tanık olmanın karamsarlığı hâlâ üzerimde. Ve şunu anladım ki Raskolnikov'un beklediği kurtarıcı melek yokmuş. Raskolnikov kendini suçsuz günahsız melek gibi, toplumdan ayırmak düşüncesindeymiş. Zaten bu toplumla kendini hiç bir tutmamış, onlardan hissetmemiş ki kendini. Önceleri (daha annesinden gelen mektup ile) bu beklediği meleği kardeşi sanmak yanılgısına kapılmıştım ama şimdi daha iyi kavrıyorum. Melek bir yana, yaptığı işle iblise dönüştü kendi gözünde. Ahlâklı bir iblis. Ahlâkından kurtulsa belki iblis sıfatından da soyunabilecekti, kim bilir... Okurken, karakterlerin çoğunun iç dünyasına yolculuk etme imkânımız mevcut ve bu çok güzel bir şey. Farklı yaşlarda, farklı cinsiyetlerde, farklı ekonomik durumlarda, kısacası her tür insan kendine benzeyen birini bulabilir, empati yapabilir bu kitapta. Okuduğumuz her yaşta duygu ve çıkarımlarımızın değişebileceği gerçeği yine kalemin ustalığından sebep. Yazımı okuyan gözlerinize sağlık. Yüksek tavanlı, ferah mekanlarda, pek keyifli okumalar dilerim.