Biyolojiden kültüre geçiş, anlamsız bir teknik dil değişikliği değil. Uygulamaya etki eden kimi iyi kimi kötü sonuçlar doğuran kapsamlı bir geçiş. Öncelikle, kültür biyolojiden daha kolay şekillendirilebilir. Bu bir yandan günümüzde kültürcülük yapanların geleneksel ırkçılardan daha hoşgörülü olabileceği anlamına geliyor;…devamıBiyolojiden kültüre geçiş, anlamsız bir teknik dil değişikliği değil. Uygulamaya etki eden kimi iyi kimi kötü sonuçlar doğuran kapsamlı bir geçiş. Öncelikle, kültür biyolojiden daha kolay şekillendirilebilir. Bu bir yandan günümüzde kültürcülük yapanların geleneksel ırkçılardan daha hoşgörülü olabileceği anlamına geliyor; "ötekiler" kültürümüzü benimserse onları kendimizle bir tutarız diye düşünebilirler. Öte yandan, bunun sonucunda "ötekiler" asimile olmaya çok daha fazla zorlanabilir ve başarı gösteremezlerse çok daha sert eleştirilere maruz kalabilirler.
Koyu tenli bir insanı ten rengini açmıyor diye suçlayamazsınız ama insanlar Afrikalıları ya da Müslümanları Batı kültürünün norm ve değerlerini benimsemiyorlar diye suçlayabilirler ve suçluyorlar da. Böyle suçlamaların ille de geçerli bir sebebi olması gerekir anlamına gelmez bu. Çoğu durumda hâkim kültürü benimsemek için pek fazla sebep yoktur ve çoğu başka durumda da gerçekleşmesi neredeyse imkânsız bir hedeftir bu. Yoksulluğun kol gezdiği varoşlardan gelen Afrika kökenli Amerikalılar, hegemonyacı Amerikan kültürüne uyum sağlayabilmek için ne kadar gayret etseler de öncelikle kurumsal ayrımcılığa maruz kalabilir, sonra da yeterince çaba sarfetmemekle suçlanarak çektikleri sıkıntının tek suçlusu kendileriymiş konumuna düşürülebilirler. Biyolojiden bahsetmekle kültürden bahsetmek arasındaki kilit farklardan biri de Soğukistan'la Sıcakya örneğinde olduğu gibi geleneksel ırkçı bağnazlığının aksine kültürcülük savlarının ara sıra akla yatkın gelebilmesidir. Sıcakyalılarla Soğukistanlıların gerçekten de insan ilişkilerinin farklı tarzlarda kendini gösterdiği farklı kültürleri var. İnsan ilişkilerinin pek çok iş dalında önem taşıdığını düşünürsek, Sıcakyalı bir şirketin Soğukistanlıları kendi kültürel mirasları doğrultusunda davrandıkları için cezalandırması ahlaken yanlış mıdır?
Antropologlar, sosyologlar ve tarihçiler bu konuda ciddi kaygılar taşıyorlar. Bir yandan tüm bu söylem tehlikeli ölçüde ırkçılığa yakın duruyor. Öte yandan kültürcülüğün ırkçılığa kıyasla çok daha sağlam bir bilimsel altyapısı var ve özellikle beşeri bilimler ve sosyal bilimler alanlarında çalışanlar kültürel farkların varlığını ve önemini reddedemezler.
Elbette bazı kültürcü savları kabul etsek de hepsini kabul etmek zorunda değiliz. Çoğu kültürcü sav üç ortak kusurdan mustariptir. Birincisi, kültürcüler genellikle yerel üstünlüğü nesnel üstünlükle karıştırırlar. Dolayısıyla Sıcakya yerelinde çatışmaları Sıcakya usulü karara bağlama yöntemi, Soğukistan yönteminden pekâlâ üstün olabilir. Bu durumda Sıcakya'da faaliyet gösteren Sıcakya şirketi, Soğukistanlı göçmenlerin orantısız biçimde cezalandırılmasına yol açacak şekilde, içe kapanık çalışanlara ayrımcılık yapmakta haklı sebeplere sahiptir. Fakat bu Sıcakya yönteminin nesnel üstünlüğe sahip olduğu anlamına gelmez. Sıcakyalılar Soğukyalılardan bazı şeyler öğrenebilir ve durum değişirse, örneğin Sıcakyalı şirket küreselleşip farklı ülkelerde şube açarsa, çeşitlilik birdenbire kıymete binebilir.
İkincisi, net bir ölçüt, zaman ve yer tanımladığınızda kültürcü savlar ampirik açıdan doğru olabilir. Ama insanlar beklenmedik bir sıklıkla çok fazla genel kültürcü iddialarda bulunurlar ve bunlar da hiçbir şey ifade etmez. Dolayısıyla, "Soğukistan kültürü Sıcakya kültürüne oranla ulu orta öfke patlamalarına karşı daha az hoşgörülüdür," demek mantıklı bir iddia olabilirken, "Müslüman kültürü aşırı hoşgörüsüz," demek hiç de mantıklı değildir. İkinci iddia oldukça muğlaktır. "Hoşgörüsüz" derken neyi kastediyoruz. Kime ya da neye karşı? Bir kültür, dini azınlıklara ve sıradışı siyasi görüşlere karşı hoşgörüsüzken obezlere ve yaşlılara karşı son derece hoşgörülü olabilir. Ayrıca "Müslüman kültürü" derken neyi kastediyoruz? 7. yüzyıl Arap Yarımadası'ndan mı bahsediyoruz? 16. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'ndan mı? 21. yüzyılın başındaki Pakistan'dan mı? Son olarak, ölçütümüz ne? Dini azınlıklara hoşgörüyle bakacaksak ve 16. yüzyılın Osmanlı İmparatorluğu'yla 16. yüzyıl Batı Avrupa'sını kıyaslarsak Müslüman kültürün inanılmaz hoşgörülü olduğu sonucuna varırız. Taliban yönetimindeki Afganistan'la çağdaş Danimarka'yı kıyaslarsak bambaşka bir sonuca varırız.
Ama kültürcü savların en büyük sorunu, istatiksel bir yapıya sahip olmalarına rağmen sık sık bireylere ayrımcılık yapmak için kullanılıyor olmalarıdır. Sıcakya yerlisi biriyle Soğukistanlı bir göçmen Sıcakya'daki bir şirkette açılan aynı pozisyona başvurduğunda yönetici, "Soğukistanlılar soğuk ve çekingendir," diye Sıcakyalıyı işe almayı seçebilir. Bu istatiksel olarak doğru olsa bile belki sözkonusu Soğukistanlı, Sıcakyalı adaydan daha sıcakkanlı ve girişkendir. Kültür önemlidir ama insanlar aynı zamanda genleri ve kişisel geçmişleri doğrultusunda da şekillenir. Bireyler genellikle istatiksel kalıpları yıkarlar. Şirketin donuk insanları değil de girişkenleri tercih etmesi anlaşılır bir şey ama Soğukistanlıları değil de Sıcakyalıları tercih etmesi mantıklı değil.
Ancak tüm bunlar kültürcülüğü tamamen geçersiz kılmak yerine birtakım kültürcü savları yola getiriyor. Bilimsel bir temeli bulunmayan bir önyargıdan ibaret ırkçılığın aksine, kültürcü savlar bazen oldukça doğru görünür. İstatistiklere bakar ve Sıcakyalı şirketlerin yüksek mevkilerde çok az Soğukistanlı istihdam ettiğini görürsek bunun sebebi ırkçı ayrımcılıktan ziyade akıllıca verilmiş bir karar olabilir. Soğukistanlı göçmenler bu duruma içerleyip Sıcakya'nın göçmenlik şartlarını yerine getirmediğini iddia etmeli mi? Sıcakya şirketleri "pozitif ayrımcılık" yaparak Sıcakya'nın asabi iş kültürünü yatıştırma umuduyla daha çok Soğukistanlıyı yönetici konumuna mı getirmeli? Belki de suç yerel kültüre uyum sağlamayı başaramayan Soğukistanlılarındır ve Soğukistanlıların çocuklarına Sıcakya norm ve değerleri aşılamak için daha çok ve daha etkili çaba sarfetmemiz gerekiyordur.
Kurmaca âleminden gerçek dünyaya dönersek, Avrupa'da cereyan eden göç tartışmasının hayırla şer arasındaki, sağı solu belli bir savaş olmanın çok uzağında kaldığını görürüz. Göçü onaylayanların karşıtlarını ahlaksız ırkçılar şeklinde lanse etmesi de göç aleyhtarlarının karşı tarafı akılsız hainler olarak resmetmesi de hatalı. Göçmenlik tartışması iki meşru siyasi duruş arasında geçen, standart demokratik prosedürlerle karara bağlanması gereken ve bu yolla karara bağlanabilecek bir tartışmadır. Demokrasi bunun için var.
Yuval Noah HARARİ
21. Yüzyıl İçin 21 Ders
Web yapım aşamasındadır.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
Biyolojiden kültüre geçiş, anlamsız bir teknik dil değişikliği değil. Uygulamaya etki eden kimi iyi kimi kötü sonuçlar doğuran kapsamlı bir geçiş. Öncelikle, kültür biyolojiden daha kolay şekillendirilebilir. Bu bir yandan günümüzde kültürcülük yapanların geleneksel ırkçılardan daha hoşgörülü olabileceği anlamına geliyor;…devamı
Homo sapiens tatmin olmak için yaratılmamış. İnsanların mutluluğu nesnel koşullardan ziyade beklentilerine bağlı. Beklentilerse koşullara göre şekillenme eğiliminde; buna başka insanların koşulları da dahil. İşler düzelince beklentilerde kabarıyor ve koşullar ciddi ölçüde düzelse bile memnuniyetsizliğimiz aynı şekilde devam edebiliyor. 21.…devamı
Demokrasi Abraham Lincoln'ın, "Tüm insanları bir süre kandırabilirsiniz, birtakım insanları sürekli kandırabilirsiniz ama tüm insanları sürekli kandıramazsınız," prensibi üzerine kuruludur. Bir hükümet yozlaşmış ve insanların hayatını iyileştirmekten acizse, eninde sonunda yeterli sayıda vatandaş durumu idrak eder ve bu hükümetin yerine…devamı
Bir doktrin hoşgörülü olmaz. O, mevcut partilerden biri olarak kalmaz. Yalnız kendi görüşlerinin üstünlüğünü, bütün amme hayatını değiştirecek olan bu görüşlerin tam olarak kabulünü ister. Eski rejimin hiçbir kalıntısını hoşgöremez. Dinler için de durum aynıdır. Hristiyanlık kendi mâbedlerini kurmakla yetinemezdi,…devamı
Bunun, bu dünyanın tahammül edemiyeceği bir ideal olduğu, tatbiki mümkün olmadığı, dolayısiyle gerçekleşemeyeceği iddiası ile karşımıza çıkılmasın. Biz her şeyin mükemmel olduğu bir devri meydana getirebileceğimize inanacak kadar saf değiliz. Fakat bu bizi, varlığını tespit ettiğimiz hatalar ve kusurlarla mücadele…devamı
Irkçı devlet, eğitim işine yüzyıllar vermesi gerekse bile, beden işçiliğini hakir gören bir haksızlığa derhal ve kesinlikle son vermelidir. Onun prensibi, ferde, yaptığı işin türüne göre değil, meydana getirdiği işin kalitesine göre hüküm vermek olacaktır. En aptal bir yazarın, sırf…devamı
İşin en kötüsü, dini inançların siyasî maksatlarla kötüye kullanılmasından doğacak zararlardır. Dini, kendi siyasî çıkarlarına ve işlerine hizmet edecek en uygun bir vasıta bilen sefil elebaşılara yeteri kadar ciddî şekilde karşı çıkılamıyor. Bu utanmaz, bu edepsiz yalancılar, herkes kendilerini işitsin…devamı
Bazı şehirler insanların süründüğü bir yığın kışla ve gecekondudur, özel bir değeri yoktur. Bu derece karaktersiz bu şehirlere bağlanmak anlaşılmaz bir iştir. Başka bir şehirden daha fazlası olmayan, bir özelliği bulunmayan, en ufak bir sanat görüntüsünden kaçınılan böyle bir şehire…devamı
Her devirde, bütün halk liderlerinin sanatı, halkın dikkatini bir tek düşmana yönlendirmek ve onu dağıtmamak olmuştur. Bir milletin mücadele isteği ve iradesi ne kadar bir hedefte birleşirse, böyle bir hareketin çekici kuvveti o kadar büyük, darbe kuvveti o kadar yoğun…devamı
Hayır! Memur olmak istemiyordum ve olmayacaktım! Babam kendi hayatından örneklerle boş yere bende memuriyet aşkı uyandırmaya çalışıyordu. Ben ise bir gün bir büroya hapsolacağımı, zamanımı istediğim gibi kullanamayacağımı, bütün hayatımı birtakım defterleri doldurmakla geçireceğimi düşündükçe, bu işten büsbütün nefret ediyordum.…devamı