2 ayın sonunda, kaleme alınan birtakım şeyler işte. Okumayın... Ne vakittir aklım firarda, ne vakittir gönlüm virane... Bir enkazın altında kalmış gibiyim; lakin üzerime devrilen beton bloklar değil, işlediğim günahların o kesif ağırlığı. Nefes alıyorum sanıyorum, oysa ciğerlerime dolan hava…devamı2 ayın sonunda, kaleme alınan birtakım şeyler işte. Okumayın...
Ne vakittir aklım firarda, ne vakittir gönlüm virane... Bir enkazın altında kalmış gibiyim; lakin üzerime devrilen beton bloklar değil, işlediğim günahların o kesif ağırlığı. Nefes alıyorum sanıyorum, oysa ciğerlerime dolan hava değil, gafletin o boğucu isi. "Andolsun o kendini kınayıp duran nefse!" (Kıyamet, 75/2) diye yemin eder Rabbim. İşte bu yemini, boynuma dolanan ve beni yavaş yavaş boğan bir yılan gibi hissediyorum. Kendimi kınıyorum, kendimden iğreniyorum lakin bu kınama beni bir adım öteye, temizliğe götürmüyor. Sadece olduğum yerde, o bataklığın içinde debelenip duruyorum. Debelendikçe batıyor, battıkça daha çok kirlenmiş hissediyorum. Sabahları yüzüme çarptığım su, tenimi temizliyor belki ama ruhumdaki o kapkara lekeleri çıkarmaya yetmiyor. Aynadaki suretim bana yabancı, bana düşman. Gözlerimin feri sönmüş, çünkü o gözler semayı izlemekten yorgun. Zihnim bulanık, çünkü o zihin masivayla (Allah'tan gayrısıyla) dolmaktan sarhoş oldu. Rabbim, "Onların kalpleri, işleyip durdukları günahlar sebebiyle pas oluşmuştur." (Mutaffifin, 83/14) diye buyuruyor. İşte benimdir sanki bu. Kalbim pas tutmuş gibi hissediyorum. Öyle bir pas ki bu, ne nasihat işliyor içine, ne bir Kur'an tilaveti titretiyor, ne de ezan sesi delip geçebiliyor o katı tabakayı. Hissedemiyorum... En büyük cezam buymuş gibi hissediyorum. Taşlaşmış bir kalp ile huzuruna çıkma ihtimali... Günah, etrafımda örülü bir duvar değil artık; günah benim derim olmuş, kemiğim olmuş gibi hissediyorum. Hangi yana dönsem bir isyan, hangi yana baksam bir nankörlük görüyorum kendimde. Yusuf (a.s) zindana atıldığında masumdu, ben ise kendi nefsimin zindanında, suçlu olduğumu bile bile yatıyorum. O, "Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir." (Yusuf, 12/33) demişti iffetinden. Ben ise nefsimin beni davet ettiği o çirkinliklere, o süslü yalanlara yeltenme düşüncesini geçirdim zihnimden. Zindanı saray sandım, zehri şerbet diye içtim. Şimdi ise içim yanıyor, lakin bu yangını söndürecek bir damla gözyaşına bile muhtacım. Bazen bir ayet düşüyor aklıma, beynimden vurulmuşa dönüyorum: "Hevasını (arzularını) kendine ilah edineni gördün mü?" (Furkan, 25/43). Titriyorum... Dışım Müslüman, içim isyan... Dışım sağlam, içim harabat... Ellerim... O elleri semaya kaldırmaya utanıyorum artık. Çünkü o eller belki temiz ama ben neden kirliymiş gibi hissediyorum? "Nereye giderseniz gidin O sizinle beraberdir" (Hadid, 57/4) buyruğu, günahkârlar için ne büyük bir utançtır, bilemezsiniz. O benimleydi, ben o günahı işlerken O oradaydı. O beni izliyordu, ben ise O'nu yok saydım. Bir insan, kendisini Yaratan'ı, rızık veren'i, yaşatan'ı nasıl yok sayar? Ben saydım... Cehaletimden değil, gafletimden; bilmediğimden değil, nefsimin zayıflığından.
Yürüyorum sokaklarda, herkesi kendimden daha hayırlı görüyorum. Şu ağaç benden hayırlı, çünkü Rabbini zikrediyor. Şu taş benden kıymetli, çünkü isyan etmiyor. Der ki Rabbim: "Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik." (Tin, 95/4-5). İşte o "esfelo safilin" (aşağıların aşağısı) çukurundayımışım gibi hissediyorum. Yüksek binalar, diplomalar, kitaplar, sıfatlar... Hepsi yalanmış gibi. Belki de ben Rabbimi kaybettim, kendimi de o kaybın içinde yitirdim. Kendime mi yüklenirim bilmem lakin iyi şeylerim için bile pişmanım. Dahasını yapamadığım için, 1 TL bile olsa daha fazlasını veremediğim için pişmanım. İyiliğim de pişmanlık, kötülüğümde. Ama sanki tövbem dikiş tutmuyor. Ama sanki iradem bir örümcek ağı, örülmüyor. "İnsan zayıf yaratılmıştır" (Nisa, 4/28) diye buyurdun Rabbim, kabul ediyorum, acizim. Zayıflığım, günahıma mazeret değil, bunu da bilirim. Lakin neden böyleyim, belki de gözünde iyiyim ama neden böyle hissederim? Belki de yazdıklarım gibi değilim, lakin neden, neden, neden ve neden?
Dışarı çıkarım, kalabalık... O korkunç gürültü. Herkesin bir acelesi, bir istikameti var. Benim ise pusulam kırık. Bir caminin önünden geçiyorum, ezan okunuyor. O ses... Eskiden içime işleyen o ses, şimdi beni ezen bir balyoz gibi iniyor tepeme. “Hayya ale'l-felah” (Haydi kurtuluşa) diyor müezzin. Ben ise başımı öne eğip, "Hangi yüzle?" diyorum. "Kurtuluşa çağrılan o temizlerin arasına, bu kirli ayaklarla nasıl basarım?" Utancım, bütün günahımdan da fazladır, bütün sevabımdan da. Yine o ayet takılıyor zihnimin örümcek ağlarına: "Nereye giderseniz gidin, O sizinle beraberdir." (Hadid, 4). Bu ayet, bana bir tehdit gibi geliyor zihnime her takıldığında. O benimle, biliyorum. Şah damarımdan daha yakın, onu da biliyorum. Peki ya ben? Ben kiminleyim? Ben neredeyim? O beni görürken, benim körlüğüm nedendir? Bir perde var sanki aramızda; kendi ellerimle ördüğüm, ilmek ilmek günahtan, gafletten ve benlikten dokuduğum kapkara bir perde. Yırtmaya çalıştıkça dolanıyorum, kaçmaya çalıştıkça düğümleniyorum. Bunca şeyin içinde sürekli, ama sürekli olarak şu ayeti zikrediyorum: "Ey kendi aleyhlerine olarak günahta haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Allah bütün günahları bağışlar; doğrusu O, çok bağışlayıcı, çok merhametlidir" (Zümer, 39/53) Tek dayanağımdır bu ayet. Başka bir dalım yoktur bu sözlerden başka.
"Neden?" diye soruyorum ya hani... Belki de cevabı yoktur bu sorunun. Belki de cevap, bu acının ta kendisidir. Belki de Rabbim, "Bilmiyorum" dememi istiyordur sadece. İlmimle, okuduğumla, ezberlediğimle O'nu kuşatamayacağımı; O'nun, benim daracık mantığıma, basiretsiz sorularıma sığmayacağını kafama vura vura öğretiyordur. Bir çok şey okuyorum, bir çok şey biliyorum ama O'nu "bilmiyorum". Ne acı... Sırtında kütüphaneler taşıyan ama tek bir harfin manasına eremeyen o nasipsiz hamallar gibi hissediyorum. Zihnim dolu, kalbim yorgun. Belki de bu yüzden iyiliğimden bile tiksiniyorum. Çünkü o iyiliği yaparken bile içimde bir "ben" var. "Ben verdim", "Ben yaptım", "Ben üzüldüm"... Bu "ben" ne lanet bir perdedir ki, sevabımı günaha, gözyaşımı riyaya çeviriyor. Tövbe ediyorum, "Acaba tövbem samimi mi?" diye şüpheye düşüyorum. Şüphemden tövbe ediyorum, "Bu sefer oldu mu?" diye kibre düşüp, yine günaha giriyorum. İçimdeki bu mahkeme hiç tatil vermiyor. Hakim ben, savcı ben, sanık ben... Ve cellat yine ben. Her nefes alışımda yeni bir dava açılıyor içimde, her susuşumda eski dosyalar dökülüyor önüme. Sadece yaptığım kötülükleri değil, yapmaya niyetlendiğim iyilikleri bile sorgulayan acımasız bir yargıç var içimde. "Bunu Allah için mi yaptın, yoksa nefsin okşansın diye mi?" diye soruyor. Cevap veremiyorum. Susuyorum. Sustukça suçlu bulunuyorum. Kendi gölgemle dövüşmekten, niyetlerimi didik didik etmekten, her hareketimin altında bir riya, her sükûnetimin altında bir gaflet aramaktan bitap düştüm. Zihin, durmak bilmeyen bir çark gibi; dişlileri arasına ruhumu almış, ezdikçe eziyor. Terazim bozuldu artık; neyin günah neyin imtihan, neyin ceza neyin lütuf olduğunu ayırt edemez hale geldim. Bir sisin ortasında, elimi uzatsam boşluğa, adım atsam uçuruma denk gelecekmişim gibi bir korku... Bazen diyorum ki; "Keşke hiç bilmeseydim. Keşke cahil kalsaydım da mesuliyetim az olsaydı." Ama sonra bu düşünceden de utanıyorum. Bilmek yük, bilmemek ziyan; taşımak zor, bırakmak imkansız. Ruhum, kendi labirentinde çıkışı ararken sürekli aynı duvara tosluyor. "Bırak" diyorum kendime bazen, "Düşünmeyi bırak, tartmayı bırak, sadece teslim ol." Ama hayatımın da albenisi burada, hiçbir zaman, hiçbir şeye koşulsuz ve güvenle teslim olmayı nasip etmeyen bir Rabbim var. Biliyorum, benim yoğurdum da böyle yoğrulmuş. Sanırım, ya da belki de beni de böyle görmek istemiş...
Zira sayfalarca kitap deviriyorum, kelimelerin köklerine iniyorum ama Yunus Emre’nin asırlar ötesinden seslendiği o basit ama sarsıcı hakikate tosluyorum: "İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir. Sen kendini bilmezsin, ya nice okumaktır?" İşte benim bütün ıstırabım, bütün o iç gürültüm bu soruda düğümleniyor. Ben "nice okuyanlardanım" ama "kendini bilmeyenlerdenim". Kitapların arasındaki Allah ile kalbimdeki Allah arasındaki mesafe açıldıkça, aklım bir enkaza dönüşüyor. Hz. Mevlânâ, "Zahmet, rahmetin ta kendisidir" diye söyler İhya'da. Lakin ben o zahmeti çekiyorum da, o rahmeti neden göremiyorum? Belki de bu körlük, benim ilmimle ördüğüm o kalın duvardandır. Bildikçe perdem kalınlaşıyor, öğrendikçe "ben biliyorum" zehrine batıyorum. Yine de bazen, hikmetin zirvesi İbn Ataullah el-İskenderî’nin Hikam’ındaki o muazzam teselliye tutunmak istiyorum. Der ki kendisi : "Bazen Allah seni bir şeyden mahrum eder; bu mahrumiyet, hakikatte sana verdiği en büyük bağıştır. Çünkü O, seni başkasıyla meşgul olmaktan koruyup, sadece Kendisine sığınmaya mecbur bırakmıştır." Belki de bana huzuru vermeyerek, beni tatmin etmeyerek, beni o iç huzur lezzetinden mahrum bırakarak; beni Kendi kapısında "aç ve muhtaç" bir dilenci gibi bekletiyordur. Belki de huzur bulunca gideceğimi biliyordur, lezzet alınca kendime pay biçeceğimi biliyordur. Belki de "Sen acı çek ki, sadece Ben'de kalasın." Diyordur. Bu bir kahr mıdır, yoksa kahrın içine gizlenmiş en latif lütuf mudur? Aklım bunu ayırt edemeyecek kadar yorgun, kalbim ise sadece o kapının eşiğinde sızlayan bir yara.
Belki de her şey böyle değildir, ben büyütürüm gözde. Belki de en dipte kalmalıyımdır. Ya da belki de, en güzel yerdeyimdir de kendimi düşen birisi gibi hissederim. O kadar çok belki var ki zihnimde, savrulur giderim yön bilmeden. İyi miyim, kötü mü? Kirli miyim, temiz mi? Hangisi benim, ben kimim ve neden böyleyim. Allah'ım yardım etsin..
Web yapım aşamasındadır.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
2 ayın sonunda, kaleme alınan birtakım şeyler işte. Okumayın... Ne vakittir aklım firarda, ne vakittir gönlüm virane... Bir enkazın altında kalmış gibiyim; lakin üzerime devrilen beton bloklar değil, işlediğim günahların o kesif ağırlığı. Nefes alıyorum sanıyorum, oysa ciğerlerime dolan hava…devamı
26. Bağımsız gönderim. 26 defa, bir şekilde iyi ya da kötü, kısa ya da uzun kendimi dökmüşüm buraya. Kimisinde dert yanmış, kimisinde umutlanmış, kimisinde unutulmuş, kimisinde de rabbimi özlemişim. Kimisi sığ geldi, kimsi derin. Kimisi tebessüm ettirdi, kimisi yaşadıklarımla beraber…devamı26. Bağımsız gönderim. 26 defa, bir şekilde iyi ya da kötü, kısa ya da uzun kendimi dökmüşüm buraya. Kimisinde dert yanmış, kimisinde umutlanmış, kimisinde unutulmuş, kimisinde de rabbimi özlemişim. Kimisi sığ geldi, kimsi derin. Kimisi tebessüm ettirdi, kimisi yaşadıklarımla beraber bana hayatı öğretti. Az mıdır, değildir bence. Dile kolay, 5 sene yazmışım. Hatta, az bile yazmışım. Yazmamda ki amaç hep belliydi. Burası benim için bütün insanlıktan uzaklaştığım, kişisel mağramdı. Ne insanların dedikleri önemliydi, ne benim arkamdan konuşulanlar. Ne insani yargıların bir değeri vardı burada, ne de yitip giden anlamlar. Burada, o 26 gönderide sadece ben vardım. Olduğum halimle, maskesiz, kimsesiz ve bütün saflığımla. İyisi ve kötüsüyle, o dar kalıpların ardında, bayat yargıların, sığ düşüncelerin dünyasında ki yeni dünyam. Selam sana 27...
26 gönderi, hepsini tek tek okudum. Bazılarını iki kez, bazılarını uzun uzun. Bütün bu anılardan çıkardığım ortak nokta ise şu oldu: ya hayatın benimle bir problemi var ya da benim onunla. Çünkü bana sunduğu merdivenlere hep gücendim. Yeri geldi isyan ettim, yeri geldi sustum. Yeri geldi durdum, öylece, buz kesmiş gibi. Kimi zaman verdiği mutluluğu küçümsemişim, kimi zaman yaktığı acıyı dindirememişim. Vermiş Rabbim, dağıtmış iyisini de kötüsünü de. "Al kulum, seç dilediğini" Demiş de çizmişim hayatımın rotasını. Günler geçmiş, aylar senelere gebe olmuş. Rabbim sormuş, "Memnun ettim mi seni kulum?" Verdiklerini küçümsemiş, "Yetmez rabbim, biraz daha" demişim. İstek kapısı açıktır ya, "Döndün bana, al senindir" demiş Rabbim. Almışım, yetinmemişim. Bir kez daha sormuş Rabbim bana "Memnun ettim mi seni kulum?" Yetmez demişim, haddimi bilmemiş, susmamışım. "Yetmez Rabbim, biraz daha" demişim. İstek kapısı işte, istek kapısı... Sormuş bir kez daha "Mehmed, Memnun musun?" Durmadan, "Değilim rabbim, biraz daha" demişim. Aylar senelere biraz daha gebe olmuş, 23'e gelmişim. Oturmuşum yine o banka, kuşları izlerim. Sorar bana bir kez daha, "Gittin, geldin. Aldın, verdim. İstedin, gerçekleştirdim. İsyan ettin, sana yol gösterdim. Memnun musun benden Mehmed?" Bu sefer "Senden memnunum, kendimden değilim" demişim.
Hayatım hep biraz garipti benim gözümde. Değerler, hisler, anlamlar ve daha nicesi. Oldum olalı, kendimi 7 senedir değiştirmeye çalışıyorum. Her daim bildim, diğerleri gibi değildim. Baktığım gözlerim, diğer insanların gördüğü şeyler olmazdı. Çocukken sandığım şey, büyüdükçe anladığım şeyden bambaşkaydı. Benim içimde bir yol hep yarımdı nedense. Ne tam yürüdüm ne de dönüp geriye bakabildim. İnsanların adımladığı geniş sokaklardan değil, kimsenin bilmediği, haritası çizilmemiş patikalardan geçtim hep. Öyle ki bazen kendimin bile nereden geldiğini, nereye gittiğini unutmuş bir haldeydim. Yine de o patikalar bendim; eksikliğim, fazlalığım, günahım, hayalim, yanılışım, doğrum… Hepsinin izini bilirim, bilirim de “Ben nerenin insanıyım?” Bir cevabı yok. Tam olarak arafta kalmışlığın insanıyım. Ne düne aitim, ne bugüne; ne yarının kesinliklerine sığınırım, ne dünün gölgelerine. Araf benim evim oldu, belki de sığındığım tek yer. Çünkü Araf’ta insan ne tam dünyadadır, ne de ondan kopuk. Yalnızca, yalnızca içinin kıyısında bekler. Tıpkı Antalya'da ki gibi. O fenerin yanında, çarpan dalga seslerinin içinden gelen "buydayım" sözleriyle.
Kendimi değiştirmeye çalıştığım yedi senenin her birinde bir parçamı kaybetmişim lakin başka bir parçam filizlenmiş. Kimse görmemiş, kimse bilmemiş. Bazen kurumuşum, bazen yeniden yeşermişim. İnsanların gözünde küçücük, kendi içimde koca bir imtihan kalmışım. Kimisi beni gözünde büyütmüş, kimisi ulaşamamış da gözünde küçültmüş. Kimisinde hırsının kurbanı olmuşum, kimisinde yarını. Ben ise sadece yarımım. Eksik, kırılmış, umutsuz, anlamsız. Hepsinin içinde en çok canımı "anlam" yakar. Anlam deyip durmuşum. "Sevmenin bir anlamı olmalı," "beklemenin bir anlamı olmalı," "yaradılışın bir anlamı," "değerin bir anlamı," "kıymetin bir anlamı," "bakışın, sözlerin, susmanın, gözlerin bir anlamı olmalı..." Ben hep farklı baktım; insanların “olmuş” dediğine “eksik," “eksik” dediğine “tamamlanmamış” dedim. Gözüm, göğsümün içindeki yankıyla bakardı; kulağım, insanlardan önce içimdeki sesi duyardı. Bu yüzden yoruldum bazen; açıklayamadığım, anlatamadığım, kimsenin tam olarak kavrayamadığı bir şeyi taşımak kolay değildi. Ama yine de vazgeçmedim zira insan, anlamı bulduğu için değil; aramaktan vazgeçmediği için insandır. Belki bu yüzden yazdım 26 kere. Belki bu yüzden şimdi 27 ile selamlaşırken kalbim bir başka. Belki büyümek, hiçbir zaman büyük bir kavrayış olmadı bende. Yolum uzun, eksik yanlarım bitmedi. İçimde hâlâ susmayan çocuklar var, hâlâ cevap bekleyen sorular… Ve Rabbime kırgın değilim; yalnızca kendime geç kavuştuğum için hüzünlüyüm. Belki bana ait olmayan yerlerde, bana benzemez yüzlerin arasında çok fazla kaldığımdan; belki de hiçbir zaman, olduğu gibi kabul edilmeyi tam öğrenemediğimden… Değerler, hisler ve anlamlar çoğu insan için yüzeyden akıp giderken, bende en dipte yankılandı hep. Diğerlerinin akıp geçtiği yerde, ben durmak zorunda kaldım; onların “normal” dediğine içimde “bu değil” dedim. Nicedir bir arayıştayım; yedi sene, belki de daha fazla. Ama şimdi dönüp baktığımda anlıyorum ki, ben değişmeye değil, tamamlanmaya çalışmışım. Kendimi hep yarım sandım; yarımı tamamlayanın ben olacağına değil, birinin gelip beni bütünleyeceğine inandım. Hayatıma mucize gibi biri girerse, içimde kopuk ne varsa yerine oturacak sandım. Eksikliğimin kaynağını kendi içimde değil, dışarda aradım; sanki biri kapımı çalsa, bana “bak, sen zaten tamdın” dese, her şey düzelecek sandım. O doğru kişi, doğru hislerle gelse, bu dünyanın diğer bir yüzünü gözleriyle gösterse, tam olurum sandım. Galiba anlaşılamayacağım.
İnsanın kendi hikâyesine yabancı kalması böyle başlıyor işte. içeriden gelen sesi duymak varken, göğün başka bir yerinde yankıyı beklemek. Ben de hep öyle bekledim; bilinmeyen bir gün, bilinmeyen bir anda gelecek olanı… Bir bakış, bir geliş, bir tesadüf… Sanki biri beni görürse ben de kendimi görebileceğim; biri beni benim anlayabileceğim gibi severse ben de kendimi sevebileceğim; doğru olan beni seçerse ben de hayata dahil olabileceğim… Bu yüzden hep “dışarıda” aradım bendeki evi. Aslında aramadım da, buz kesildim. Durdum, durdum öylece. Bakışlar, sözler, hakkımda denilenler için hep sustum. Arafta kalmışlığım biraz da bundan. Ben sandım ki; sevgi içeriden değil, dışarıdan doğar. İnsan, içindeki eksikliği kendinden değil, bir başkasının dokunuşundan öğrenir. Bu yüzden ben hep gelmeyen bir “tamamlanma”yı bekledim. Peki doğru mu yaptım, Allah şahidimdir ki bilmem. Fakat zamanla gördüm ki, hayat kimseye mucize diye gelmiyor. Mucize, nihayetinde insanın kendine kavuştuğu yerde başlıyor. Yine de acı olan şu: Kendime geç kaldım. Ve yine derim, hâlâ içimde susturamadığım çocuklar var; hâlâ cevap bekleyen sorular; hâlâ “beni neden yarım bıraktın?” diye arada bir sızlayan, kendi kendime dert yanan bir tarafım var. Yine derim, Rabbime kırgın değilim. Daha çok kendime geç kavuştuğum için kırgınım. O kapıda ben vardım; ama kapıyı açmak için hep bir başkasının elini bekledim. Belki de bu yüzden yolum hep patikalardan geçti; kimsenin çizmediği, kimsenin adım atmadığı, bazen benim bile hatırlamadığım yollardan. Çünkü ben, kendime giden yolu dışarıdan beklerken, içerden hiç yürümedim. Araf tam da bu: insanın ne olduğu ile olmak istediği yer arasındaki sessiz eşik. Ne bugüne aitim, ne düne; ne göçtüm, ne kaldım. Sadece bekledim. Belki bu yüzden hayatım anlamsız, bu yüzden keyif alamıyorum hiçbir şeyden. Okumak, yazmak, nefes almak ve dahası. Maziden gelen ve zevk veren davranışlarım bile artık gözümde gridir. Hayatı hep siyah ve beyaz olarak algılardım, iyi ya da kötü. Bir noktadan sonra fark ettim ki aslında mutsuz değilim; sadece kendime uzak düşmüşüm. Sanki ruhum başka bir odada kalmış da ben kapının önünde bekliyorum. Kapı açık mı, kilitli mi, yoksa ben mi açmayı bilmiyorum, bunu da bilmiyorum. Ama bildiğim bir şey var: Bir şey eksik. Ve o eksik, beni benden almaktan asla çekinmiyor. Anlamı bir insanda aradım, bir sözde, bir tesadüfte… “Biri fark etsin,” “biri dokunsun,” “biri söylesin,” diye bekledim. İçimdeki boşluğu doldurmazsam, bari biri o kapıda ses olur sandım. Olmadı. Kimse beni, benim içimdeki o derinlikte duymadı. Duyamazdı da… çünkü ben bile o derinlere bazen inmeye çekindim. Bazen insanoğlunu ben büyüttüm gözde, bazen ben küçüldüm sözde.
Kendimi kaybettiğim yer tam burası işte. Ben, görülmez sandım. Kıymetim unutuldu sandım. Sonra o unutuşu kendim sürdürdüm. Kendime geç kaldım. Kendi elimden tutmadım. Sanki başka birinin onayıyla, varlığımı tamamlayacakmışım gibi yaşadım. Ben, sanırım sevgi bekledim ama aslında “teslimiyet” arıyordum. Biri beni seçsin diye değil, sonunda kendimi o kişide görebileyim, ona teslim olayım diye. Şimdi gride sıkışmış gibiyim. Ne eski ben var, ne yeni ben hazır. Aradayım. Bu yüzden belki hiçbir şeyden keyif alamıyorum. Çünkü eski tatların hükmü bitti; yenileri ise henüz doğmadı. Belki de hiç doğmayacak. Beklemek değil, kabuk değiştirmekmiş aslında yaşadığım. Ama ben bunu çöküş sandım. Çoğu zaman insan yaşadığını isimlendiremeyince, her şeyi acı sanıyor. Ben de öyle yaptım. Ve şimdi soruyorum kendi kendime: “Ben kimdim? Ve kim olmak üzereyim?” Biliyorum, bu soruya cevap vermek için önce o kapının eşiğinden geçmem gerek. Kendime kavuşmadan, birisi bana dokunamadan hiçbir şey bana yetmeyecek.. İsmet Özel misali "Karanlık sözler yazıyorum hayatım hakkında. Öyle yoruldum ki, yoruldum dünyayı tanımaktan."
Kaleme alınan birtakım şeyler işte... "Le Feu Follet" adlı filmde şu sözler geçer: "Mesele şu ki, ellerimi uzatamıyorum. Bir şeylere dokunamıyorum. Dokunduğum zaman da, bir şey hissedemiyorum." Bugün, ziyadesiyle 2 saat gökyüzünü izlediğimi hatırlarım. Hafif bir meltem esintisi eşliğinde, birkaç…devamıKaleme alınan birtakım şeyler işte...
"Le Feu Follet" adlı filmde şu sözler geçer: "Mesele şu ki, ellerimi uzatamıyorum. Bir şeylere dokunamıyorum. Dokunduğum zaman da, bir şey hissedemiyorum."
Bugün, ziyadesiyle 2 saat gökyüzünü izlediğimi hatırlarım. Hafif bir meltem esintisi eşliğinde, birkaç yaprağın ağaçtan süzüldüğü bir vakitti. Bulutlar birbirine girmiş, onların az ötesinden düşen ışığı hatırlarım. Bakarım öyle, bakarım gökyüzüne ne aradığımı bilmeden. Bu vakitlerde sürekli bir yerlere bakar gözlerim, bakar lakin ne aradığını bilemez. Düşünürüm bazen... Hayatın yanılsamasına kendimi öyle bir demirlemişim ki, hiçbir şey çekip çıkaramaz beni bu derin dehlizden. Bakarım gökyüzüne, biraz daha boğulur; bakar gökyüzüne, biraz daha mahvolurum. Arkamda ise tek bir müzik, beni sadece o; onu da sadece ben anlarım.
"خطا کردم ای مه، خطا کردم
تو را با شبم آشنا کردم"
Der ki bu sözler:
"Hata ettim ey ay, hata ettim.
Seni gecemle tanıştırdım."
Haftalardır çalar bu sözler kulaklarımda. Bir Kur'an, bir o şarkı vardır zihinde. Dinler durur, biraz daha dalar gözlerim gökyüzüne. Sanki yüküm o mavilikte, boynumda bir ip; asılıyımdır orada. Ben ise izlerim, izlerim can çekişimi. Her nefeste biraz daha soğur dünya gözlerimde. Halbuki insan yürekte hisseder değil mi? Ah, ah... Gözlerimde soğudu, yüreğimde renksizleşti dünya benim. Bazen düşünüyorum: insan, Rabbini kaybedince mi bu kadar üşür? Yoksa Rabbi, insanın içindeki sıcaklığı çekip alınca mı? Gökyüzüne baktıkça, sanki ben ona, O'da bana bakar. Lakin bilirim, bilirim işte hiçbir şey demez. Sadece o beni bekler, ben onu. Belki benimle birlikte susar, belki benden çoktan vazgeçmiştir. Hiçbir şeye inanmak istemiyor yüreğim O'ndan başka, hiçkimseye tebessüm edemiyor yüzüm O'ndan başka. Belki bir gün göğün sessizliğinde adımı işitirim; belki bir gün düşen bir yaprakta kendimi görür; belki bir gün, esen rüzgarın esintisi yüreğime merhem olur diye. Lakin zaman, taş kesilmiş gibi akar damarlarımda. Her saniye biraz daha yitiririm kendimi; biraz daha uzaklaşırım insana benzeyen hâlimden. Aynaya bakarım, suretim kalmış ama içim çoktan erimiş. Ne zevk, ne bir tat; bir boşluk olur gözbebeklerimde. Onların en derininde ise ne bir umut, ne bir ışık... Gökyüzü ise hâlâ orada. Yüce, donuk, kayıtsız. Ben ise yeryüzünü bir gölge misali adımlarım kendi düşüşümün izinde. Karanlıktır her yerim, göremem önümü. Oturur orada, tekrar etmekten ezberlediğim sözlerimi geçiririm içimden.
“Ya Rabbi, duymaz mısın kelamsız sözlerimi. Ellerim boş, yüreğim paramparçadır. Ya ver beni birine hayat olayım, ya al beni benden de harab olayım. Beni benden al, n'olur, bir şey olayım..
Ya Rabbi, ben yoruldum kendimden. Her nefesim bir günah, her susuşum bir pişmanlıktır.
Ya ruhuma bir sebep ver, dirileyim; ya da al beni sessizliğine, orada dinleneyim.
Yarım kaldım, her hâlim eksik, her niyetim kırıktır. Ya merhametinden lütfet, mahzunlanayım;
ya da dağıt beni, rüzgârına karışayım."
Bir süredir içimle konuşuyorum. Ne dost vardır orada, ne düşman lakin ben bile yabancıyımdır artık içimde. Bir şeyler kırılmış; öyle sessiz, öyle derinden... Sanki biri kalbimin kapısını içeriden kapatmış, anahtarını da hiçliğe fırlatmış gibi. Yürürüm bazen, lakin nereye gittiğimi bilmem. Okurum bazen, lakin faydası nedir bilmem. Mazide ki gibi değildir hiçbiri. Bir adım atarım, bütün dünya geri çekilir. İçimde bir boşluk dolaşır, ellerimle doldurmaya çalışırım. Ama ne dokunduğum bana iyi gelir, ne unuttuğum hafifletir. Bir yüz ararım kalabalıkta; bir bakış, bir tesadüf. Ama her gözde kendimi görürüm, bir başkasını değil. Sanki herkes bir parçamı almış gitmiş, baktığım suretlerde biraz daha silinir, biraz daha kaybolurum. Artık hiçbir şey şaşırtmıyor beni. Sevincin de, acının da aynı yerden doğduğunu öğrendim. Bir yanım hâlâ umut etmek istiyor; ama öteki yanım diyor ki: “Boş ver, zaten her şey bir gün eksiliyor.” Kimi gün gülümsemek zor geliyor, kimi gün nefes almak. Kimi gün de olmadığın bir isan gibi davranmak. Artık kendini bırak bir başkasına, kendine dahi anlamaktan vazgeçmiş bir ruhum. Ne bir düşünce tamdır, ne de bir duygu bütündür bende. Her şeyim yarım, eksik, dağılmış. Kimi zaman susarım, çünkü konuşacak söz bulamam; kimi zaman konuşurum, lakin söylediklerimi anlatamam. Bilirim çünkü, bir zamanlar anlam yüklüydü kelimelerim. Lakin şimdi her biri boş bir yankdır, döner durur yüreğimde. Anlatacak kelamı hissedebilen bir bakışa inanamam, değmez ki insanoğluna. Değer mi? Anlamazlar işte. Birisinden beklersin, lakin beklersin işte. Belki bu yüzden ne geçmişimde huzur bulurum, ne geleceğimden teselli. Neden? Bekemek sadece sessizliktir de ondan. Ne huzur verir ne teselli. Arafın ıssızlığıyla tanıştırır seni. Nasıldır bilir misin? Her şey sanki bir perdenin ardından yaşanır. Varsındır, var lakin dokunamazsın; hissedersin lakin anlayamazsın. Bir kahkaha duyarım sokakta, akşam geceye karışır, saat 12'dir. Otururum Hacı Bayram'ın avlusunda, içim titrer.
Bir çocuk ağlar uzakta, içimde bir şey çözülür lakin ne sevinç bana aittir artık, ne acı bana dokunur.
Yalnızlığın garip bir tarafı var: İlk başta seni boğar, sonra yavaş yavaş seni biçimlendirir. Bir süre sonra o kadar alışırsın ki, kalabalıkta bile eksikliğini özler, ararsın onu. Çünkü sana iyi gelen bir elin parmağını geçmemeli. Birdir, ikidir. Fazlası olmamalı. Kendime kendime bazen: “Belki de mesele toparlanmak değil, boşluğunla yaşamayı öğrenmektir.” derim.
Ama sonra bir bakarım ki, ne toparlanmaya mecâlim var ne boşluğumla yaşamaya.
Yorgunluk battaniyesini üstüme sermiş beni izler. Bana tebessüm eder ama o bile ağır gelir artık yüzüme. Sarılırım ona, varsın kimsesizliğin o ıssızlığı sarsın ruhumu. Sarılayım ona, varsın biraz daha seyredeyim gökyüzünü, biraz daha oturayım o bankta..
"Bülbül bahçeye girince gülü gördü, aşık oldu; bundandır çektiği cefası…" Arkada Homayoun Shajarian’ın nağmeleriyle, iki saat boyunca yüreğim parçalandı. Ah Rızam, Ah Leylam… Ben, İran sinemasına AŞIĞIM. Film sona erdiğinde, hâlâ taze ve sızlayan bir duyguyla oturup bu incelemeyi yazmak…devamı"Bülbül bahçeye girince gülü gördü, aşık oldu; bundandır çektiği cefası…"
Arkada Homayoun Shajarian’ın nağmeleriyle, iki saat boyunca yüreğim parçalandı. Ah Rızam, Ah Leylam…
Ben, İran sinemasına AŞIĞIM.
Film sona erdiğinde, hâlâ taze ve sızlayan bir duyguyla oturup bu incelemeyi yazmak istedim. İki aşık, iki yanan yürek ve birbirinden kopamayan ruhlar... Onların toplum baskısına, örf ve âdetlerin ihtirasına nasıl kurban olduğunu izliyoruz bu yapımda. Bir insan, sevdiği için bir başkasına göz yumabilir mi? Bir insan, sevdiğinin kollarında başkasını düşleyebilir mi? Bir insan, evine bambaşka bir yabancıyı böylesine kabul buyurabilir mi? Peki, bir insan çaresizliğini sevgiyle aşabilir mi?
İnanılmaz bir trajedi, sarsıcı bir irade ve tarifsiz bir sevgi var Leylam’da… Bunca baskı, bunca gözyaşı arasında yapayalnızlığın verdiği o burukluğu en derinimde hissettiren nadir yapımlardan biri artık "Leila".
"Geliyor, her zerremle onu özledim"
-"Çocuğum olmazsa beni boşar mısın"
-"Ben bunları önceden de duydum. Ben, seni sen olduğun için seviyorum, çocuk için değil."
Bu filmi spoiler vermeden anlatmak neredeyse imkânsız, lakin elimden geldiğince aktarmaya çalışacağım. "Aftersun"dan sonra "Kara Listeme" giren ikinci film olması sebebiyle, "Leila" da bende ayrı bir yerde duruyor. İnanılmaz bir aşk, inanılmaz bir sevgi… Bazı filmler, dilini bilmesen de ruhuna dokunur ya, işte "Leila" da benim için öyle bir yapım.
Belki de gerçek hayatta evli olmaları sebebiyle bu derinliği ve içtenliği hissettim, bilmiyorum. Lakin izlerken o yumuşaklık, o narinlik ve zarafet içimi sardı. Karşımda sadece karakterler değil, sözlerinde ve bakışlarında gerçekleri gördüğüm iki insan vardı. Sıradan oyuncular değil; hayatlarında da birbirlerinin eşiydiler çünkü. Rıza'nın evlat sahibi olamamanın yükü, Leyla'nın her şeyin altında ezilmesi ve yetersiz hissetmesi, ikisinin toplum içinde küçülmesi, değersizleşmesi… Çok şey gördüm ben bu filmde. Aslında bu yapım 1997 değil; 2025’in parçalarını taşıyor. Niceleri var ilişkilerde; niceleri var hâlâ bu ihtirasa kurban giden…
Bir yazımda, “Gözyaşına sebep olmanın vebali sandığımdan büyükmüş” demiştim; bu filmi izledikten sonra bir kez daha sözlerimin değerini anladım. Akan bir damla yaşın değeri hiçbir şeyle ölçülemiyor Leyla. İnsan, ne olursa olsun, sevdiğinden vazgeçmemeliydi. İnsan, ne olursa olsun, yüreği kor gibi yanarken sevdiğinin gözlerine bakmalıydı. İnsan, ne olursa olsun, çektiği cefaya biraz daha dayanmalıydı…
Bu filmden pek çok şey alınabilir, ama ben yine “sevgiyi” aldım ve kendime sakladım. Çünkü sevginin bunları aşamamasına inanamadım. Sevginin bunlara izin verdiğine inanamadım. Sevgi denenin, sevgiyi…
Neyse ya, moralim bozuldu. Yazacak çok şeyim var ama yazmak yerine, filmde de sıkça duyduğum ve kendisine hayran olduğum Homayoun Shajarian’ı dinlemek istiyorum. Kendisi, hem filme hem de benim duygularıma tercüman olarak, "Asemane Abri"de şöyle dile geliyor:
"Gözlerimin ufuklarından sor, yağmurlu bir buluttur onlar.
Gözyaşlarıma sor, yağmur gibi dinmeyen bir seldir onlar.
Kalbimin tahtası, hüzün dalgalarında kırılmaya yazgılı;
Sırrı öğrenmek istersen, fırtınalarla dolu gönlümdür onlar.
Sen yoktun, duymadın; kalbim gözyaşına boğuldu.
Hatıralarının arasında oturuyorum; ne yaptın bana?
Sen gideli, nereye baksam, senin olduğun yerde...
Hüznün gölgesi var senden geriye..
Bu ayrılık gecesinin neresindeyim,
Bu bitmeyen yolun hangi ucundayım da
Gözlerinin penceresinden, bir tek bakışına bile ulaşamıyorum?
Bütün zihnimde tek bir nakış var: Sen.
Ne söylüyorsam, ruhumun aynasından sor
Aşkının ateşi sonunda beni kül etti,
İnanmıyorsan, yıkılmış dünyamdan sor.
Söyle bana, aşkının acısından nasıl kurtulayım?
Bu kadar yükü hangi yöne taşıyayım?
Ne buradan gitmeye mecâlim var, ne burada kalmaya takatim...
Kalbimin elini, nasıl senin eline ulaştırayım?.."
Bazı kitaplar vardır, kapağını açar açmaz insana tuhaf bir hafiflik duygusu verir. İlk sayfalarında yüzeysel gelir, sanki büyük bir iddia taşımıyor gibidir. John Gray’in Kedi Felsefesi tam da böyle başladı benim için. Kediyle açılan bir felsefe tarihi… İlk başta “fazla…devamıBazı kitaplar vardır, kapağını açar açmaz insana tuhaf bir hafiflik duygusu verir. İlk sayfalarında yüzeysel gelir, sanki büyük bir iddia taşımıyor gibidir. John Gray’in Kedi Felsefesi tam da böyle başladı benim için. Kediyle açılan bir felsefe tarihi… İlk başta “fazla kolaycı” diye düşündüm, hatta bazı bilgilerin yanlışa kayacak kadar yüzeysel olduğunu hissettim. Ama sayfalar ilerledikçe bu ilk yargıların yerini bir merak aldı bende. Çünkü yazar, kedileri sadece sevimli hayvanlar olarak değil, insanın kendi varoluşunu sorgulamasına yol açacak bir felsefi figür olarak konumlandırıyordu. Zaten kapak ve ismiyle beraber beni çeken de buydu.
Gray’in yaklaşımı, basit ama etkili bir soruyla açılıyor: “Yaşama dair gerçek bilgeliği filozoflardan değil de kedilerden öğrenebilirsek nasıl olurdu?” Bu soruyla birlikte, bir anda hem felsefe tarihine hem de kedilerin bağımsız ruhuna bakıyorsunuz. Schopenhauer’dan Descartes’a, Montaigne’den Pascal’a kadar birçok filozofun düşünceleri, kedilerin bakışıyla yan yana sizlere sunuluyor. Edebiyattan örnekler, Patricia Highsmith’ten Tanizaki’ye kadar birçok yazarın kendi imgeleri de bu düşünceye eşlik ediyor. Böylece kitap, salt bir felsefe metni olmaktan adını koyamadığım daha farklı bir yere evriliyor. Tam olarak bir felsefe kitabı değil lakin normal bir kitap da değil...
Kitapta altını çizmek istediğim bir konu var: Kedilerin tarih içindeki serüvenine dair anlatılanlar... Çünkü okurken bu da hoştu. Antik Mısır’da tanrılaştırılan kediler, Orta Çağ’da şeytanla özdeşleştirilip meydanlarda yakılan zavallı varlıklar, modern dünyada ise hem evlerin şımarık çocuğu hem de bireysel özgürlüğün simgesi… Bu tarih, aslında kedilerden çok insanın zihnini yansıtıyor. Çünkü kediye yüklenen anlam, insanın kendi korkularını ve arzularını anlatıyor bizlere. Kitabın önemli kısmı, tam olarak bu. Yükseliş ve çöküşün eşiğinde ki kedilerin hayatı lakin metaforikimsi :)
Kitabın diğer bir sevdiğim tarafı, kedilerin bireysel doğasını, basit yaşamlarını ve ânı yaşama yeteneklerini merkeze alması oldu. Yazarın sık sık vurguladığı gibi, kedi evcilleştirilmiş bir hayvan değildir. Köpek gibi insanı lider kabul etmez, emir almaz, itaate dayanmaz. İnsanla yaşamayı öğrenmiştir, ama bu birliktelik daima kendi şartlarıyla olmuştur. Bizim “nankör” dediğimiz tavrı, aslında onun bağımsızlığının kanıtıdır. Bu özellik, kitabın temel teziyle birleşiyor: 'İnsan, kediden sadakati değil, özgürlüğü öğrenmelidir.' Hatta kedilerin basitliği, aslında bir tür bilgelik. Onlar “anı yaşama”nın ustaları. Biz insanların kafasını sürekli meşgul eden kaygılar (gelecek, ölüm, ahlak, mutluluk arayışı) kediler için bir mesele değil. Bir güneş ışığı, bir oyun anı ya da basit bir uyku onlara yetiyor. İşte Gray bu noktada insanın trajedisini anlatıyor. Bizim anlam arayışımız, çoğu zaman mutsuzluğumuzun kaynağı. Oysa kediler, hiçbir şeyin anlamını aramadan yaşıyorlar ve bu yüzden hafifller, bu yüzden mutlular ve bunu yaparken de bilinçliler.. Gray mutluluk, ahlak, özgür irade, kıskançlık, ölüm korkusu gibi kavramların insan zihnini binlerce yıldır meşgul ederken, kediler için "neden" yok hükmünde olduğunu sebepleriyle anlatıyor ama buradaki önemli kısım yazarın ironisi... Okuyanlar belki fark eder. Özellikle “İyi Yaşamaya Dair On Kedigil Tüyosu” bölümü, kedilerin hayatla kurduğu basit ilişkiyi "insanlara nasıl uyarlayabiliriz" sorusu için önemli bir bölüm.
Gelelim kitabımızın olumsuz taraflarına... Her ne kadar keyifli ve düşündürücü olsa da Kedi Felsefesi eleştiriden muaf değil. Bazı bölümler fazla insana kayıyor; kediler ikinci planda kalıyor. Yazarın uzun uzun felsefe tarihi anlatıp sonra bir paragrafla kedilere bağlaması, özellikle kedilere dair daha çok şey duymak isteyen okuyucular için hayal kırıklığı yaratabiliyor. Bölümlerde sık sık konu dağılıyor, fazla örnek kullanılıyor. Bu yüzden kitap bir yerde “kedi felsefesi”nden çok “felsefe eşliğinde kedi metaforu”na dönüşüyor. Benim açımdan bu hem zenginlik hem de eksiklikti. Zenginlik, çünkü felsefi metinlerle kediler arasında bağ kurmak gerçekten ilk defa okuduğum bir konuydu. Eksiklik, çünkü kedilerin psikolojisine ve ruhsal doğasına dair daha derin analizler bekliyordum.
Bilmiyorum, belki Gray’in anlattıkları kadar basit değildir kedi olmak. Belki onların da bizim anlayamadığımız kaygıları, belki bizden farklı ama kendilerine has bir bilinç biçimleri vardır. Yazarın “kedi olmanın nasıl bir şey olduğunu asla bilemeyiz” cümlesi burada çok anlamlı geliyor. Kediyi anlamak, aslında bir başka insanı anlamak kadar imkânsız..
Son sayfayı kapattığımda aklımda şu soru vardı: “Gerçekten kedice yaşayabilir miyiz?” Belki tam olarak değil, çünkü insan karmaşık bir varlık. Ama en azından onlardan öğrenebileceğimiz şeyler var: Bağımsızlık, sadelik, anı yaşamak ve kendine yetmek gibi. Belki de onlar da bizim gibi bir "meeow" da çok şey saklıyordur, kim bilir...
Bazı “arkadaş olduğunu sananlar” yazmamın nedenini soruyor. Sanırım yazmak, suskunluk ve kaybolmak arasındaki ince çizgide tutunabilmem için var. Kelimeler, içimde biriken sessiz çığlıkları taşmak, her satır, hayatın ağırlığına karşı bir anlam için var. Yazmak kimi zaman bir nefes, kimi zaman…devamıBazı “arkadaş olduğunu sananlar” yazmamın nedenini soruyor. Sanırım yazmak, suskunluk ve kaybolmak arasındaki ince çizgide tutunabilmem için var. Kelimeler, içimde biriken sessiz çığlıkları taşmak, her satır, hayatın ağırlığına karşı bir anlam için var. Yazmak kimi zaman bir nefes, kimi zaman ise bir ışık oluyor bende. Ya da ışık sönmeden önce tuttuğum bir ip, karanlık bir odada açtığım bir pencere. Bazen kelimeler, yalnızlığımın biçimlenmiş hâli, bazen de bir gölgeyle yüzleşirken elimi uzattığım tek dayanak oluyor. İşte bu yüzden yazıyorum, hayatımı anlamlandırmak, yaşadığımı biraz daha hissedebilmek için.
Kaleme alınan bir takım sözler...
Şu hayata dair öğrendiğim bir şey var ise, o da geçen zamanın insanda bıraktığı izlerin vahameti sanırım. Kimisinde bir sıyrık, kimisinde derin bir yara, kimisinde bir tutam tebessüm ve kimisinde yarım kalan bir hatıra... Eninde sonunda hayat size bir şey veriyor. Bu durumun idraki ise şarap gibi yıllandıkça ortaya çıkıyor. Sanırım 23’ten adımlıyorum. 22’de bir hayli yaralıydım. 21’de ise mutluydum lakin farkında değildim, ihtirasımın kurbanı oldum. 20’de bir hayli mutsuzdum, zorunlulukların altında boğuldum. En azından öyle hatırlıyorum. 19’da ise düşüncelerimle boğuşmuyor, 18’de hayata böylesine bakmıyordum. Aklımda kalan birkaç hatıra, en iyi yaşımın ne olduğunu dahi söyleyemiyor. Şöyle bir düşününce, küçük hatıraların yüceliğine bırakmışım kendimi. Belki de bu yüzden en son içten olan tebessümüm renkli bir çorap sayesindeydi. Belki de bu yüzden en sonki içten mutluluğum... (Hatırlayamıyorum.)
Neden mutlu değilim? Neden mutluluğu başka şeylerde ararken çıktığım kapı yalnızca boşluk? İnsanlar yaş aldıkça hayatın ehemmiyetsiz taraflarının kalabalığında boğuluyormuş, bunu fark ettim. Ehemmiyetsiz olanın ehemmi kısmı ise pek lafügüzaf kalıyormuş. Sözler silsilesi işte, düşünmeye ne hacet. Ne kadar yalnız olduğumu kavradım bugün. Hayatıma bakınca, yalnızlığı tercih mi ettiğim yoksa ihtiyacım olan şeyin yalnızlık mı olduğu hâlâ muammada kalan bir mevzu. Halbuki insanlardan uzak durmayı istemedim hiçbir zaman; aksine, “hayatı anlamlandırmak için bir insanda ölmelisin” düşüncesi hâkimdir her daim zihnimde. Bu fani hayat, insan için yaşanmalıdır. Söylediğin sözleri, düşündüğün incelikleri hayatında herhangi bir insan hissedemedikten sonra yaşamanın kıymeti kalır mı ki gözde? Akan kanın sıcaklığını, heyecanlanınca kızaran yanakların hissini tadamadıktan sonra pek bir kıymetsiz kalıyor hayat insanın gözünde. Bu kadar kıymetsizliğin yanında kendime bir yol bulamamak yüreğimi burkuyor. Pek iyi bir insan olamadım, iyiliklerim ise pek fazla değil, terazim kendimden ağır. Ya da ben büyütüyorum anlamları gözde. İki türlü de, bir şey var sözlerimde. Lakin dil söyleyemez özünde.
Hayat, bazen insanın ruhuna işleyen sessiz bir çürüme gibi geliyor. Zaman akıp giderken ardında bıraktığı şey, ne tam bir hatıra, ne tam bir mutluluk oluyor. Sanki, daha çok bir gölgenin izi gibi, silik ve bulanık. İnsan yaş aldıkça daha bilge olmayı bekliyor ama çoğu zaman bilgeliğin o sığ sularında kayboluyor. Çünkü yaş aldıkça, bilgelik sanılan şeyin aslında eksilmiş ihtimaller, kapanmış kapılar, dönülmez yollar olduğunu fark ediyorsun. Bir zaman geliyor, geriye dönüp baktığında her yaş başka bir yara izine dönüşmüş. 22’nin acısı hâlâ taze, 21’in gölgesi hâlâ yakıcı, 20’nin ağırlığını her zerrenle silsende, hâlâ omuzlarında.
Aslında mutluluk sorusuna cevap bulamamam bir eksiklik değil; çünkü belki de mutluluk diye bir şey yok. İnsan yalnızca boşluklarını farklı renklerle süslüyor, farklı minikliklere mutluluk diyor, hepsi bu. Bir tebessüm, bir çorap, bir şarkı... Minik de olsa varlar ya, onların hatrına dönüyor aslında hayat. Geriye yine o derin, dipsiz boşluk kalıyor onların ardısıra. Her şeyin üzerine yığılmış ağır bir taş gibi, nefesini kısan bir boşluk gibi. Üstünde ise o minik hatıralar, ufak bir tebessüm ve “hayat yaşamaya değer” cümlesi... Yol devam ediyor, evet... Fakat bu yolun nereye vardığını bilmemek içimde tuhaf bir sızı bırakmıyor değil. Adımlarımın ucunda beliren taşlar, bazen tökezletiyor, bazen de yürüdüğümü bana hatırlatıyor; lakin mühim olan, düşmeyince yürüdüğünü fark etmemekmiş. Bu cümle belki anlamsız gelebilir, lakin yaş aldıkça daha da berraklaşacak, bunu biliyorum. Bu yüzden her yara, aynı zamanda yolun işareti.
23 bana, bekleyişin ne kadar ağır olabileceğini öğretiyor. Beklemek, bazen bir umut kırıntısı gibi görünüyor; bazen de taş kesilip kalbin üzerine çöküyor. Beklediğin şeyin ne olduğunu bilmemekse daha da zor. Bir insanı mı bekliyorum? Kendimi mi? Yoksa hiç gelmeyecek bir vakti mi? Bilmiyorum. Bildiğim tek şey, bu bekleyişin beni diri tuttuğu. Çünkü beklemeyi bıraktığında yaşamak için bir sebebin de kalmıyor. Beklemeyi beklemek kavramına hasretim sanırım, “beklemeyi” dolduracak bir şeye hasretim...
Yalnızlık ise gölgesiyle beraber peşimde. Ondan kaçmaya çalışsam da gün batımında uzayıp önüme düşüyor. Bazen korkutuyor, bazen de alıştığım bir suret olup bana tebessüm ediyor. O tebessümü görünce, içimin derin bir yerinde şunu hissediyorum: Belki de insan, gerçekten yalnızlığını kabullendiğinde yaşadığını hissediyor. Çünkü kimse kalbine tam anlamıyla dokunamaz. Kimse, damarlarında dolaşan kanın sıcaklığını senin kadar bilemez. Ne kadar yakın olursa olsun, her insan kendi yalnızlığının içinde yaşar. Ama buna rağmen bir tebessümde kaybolmayı kim istemez, bir nefese dokunmayı kim ümit etmez, bir elin sıcaklığını yüreğinde görmeyi kim düşlemez, değil mi?
Yine de bütün bu karanlık düşüncelerin arasında fark ettiğim bir şey var. Hayat, bazen küçük tezahürlerde göz kırpıyor insana. Belki bir çocuğun kahkahasında, belki bir sokak lambasının titrek ışığında, belki de ansızın hatırladığım eski bir deniz kokusunda. Bu zamanlarda içimde kısa bir anlığına da olsa bir şey kıpırdıyor, adını koyamadığım. Yanmıyor belki ama varlığını belli ediyor. İşte “yürü ya Memed, yürü bakalım” dedirten şey bu oluyor bende. O kimsenin bilmediği davetsiz misafir... Demiştim ya hani, geçmişi düşündüğümde en iyi yaşımın hangisi olduğunu hâlâ söyleyemiyorum diye. Aslında hepsi bir bütünün parçaları gibi, eksik ama gerekli. 19’un hafifliği olmasa, 20’nin ağırlığını anlayamazdım. 21’in ihtirası olmasa, 22’nin yarasını hissedemezdim. Ve belki de bütün bunlar olmasa, 23’teki bu garip idrake varamazdım. Neden yolumu yavaş yavaş, ellerimi arkada bağlayarak, dilimde “of of” sözleriyle çıktığımı bu 6 senede kavrıyorum. Bazen insan “neden” sözünü bırakıp “iyi ki” sözüne kucak açmalı. Ancak o zaman biraz daha huzur bulabiliyorsun. En azından ben birazını böyle buldum. “İyi ki yemeğim var, iyi ki okunacak birkaç satırım, iyi ki hayatı anlamlandırma yolunda ümidim var.”
Belki de düştüğüm en büyük yanılgı, mutluluğu büyük şeylerde aramamdı. Büyük hayallerin, büyük cümlelerin, büyük ihtirasların peşinde koştum; geriye yalnızca bir avuç kırık heves, milyonu aşan borç, akıp giden zaman kaldı. Önceleri, elde ettiğimle yetinmez, dahasını isterdim. Fakat şimdi anlıyorum ki, hayat aslında küçük anlamlar için var. Ama ne acıdır ki, onları fark etmek için önce büyük hayalleri yitirmek gerekirmiş. 23 yaşındayım, ve kendimi bir yol ayrımında değil; yolun ortasında, iki tarafa da varamadan kalmış gibi hissediyorum. Halbuki ömrümün çeyreği tamamlanmış ama ne tam ileriye bakabiliyorum, ne de geriye dönebiliyorum. Geçmiş, omuzlarıma çökmüş bir gölge; gelecek ise sisin ardında kaybolmuş bir ihtimal. Hep bir yerlerde oturuyorum. Çoğu zaman bunlar bir bank olur, ya da bir kaldırım taşı. Nedendir bilmiyorum ama ben yalnızca bakıyorum otururken. Hayat akıp geçiyor önümden, belki de geçmişim bir film şeridi. Ben ise kenarda unutulmuş bir figüran gibi hissediyorum. Kabul ediyorum; iyi bir insan olamadım. Ne kendime, ne başkalarına. (Ya da iyiyim ama inatla mükemmelliği istiyorum) Ama belki de mesele iyi ya da mükemmel olmak değil, eksiklerine rağmen yürümeye devam edebilmek. Çünkü yol, eksikliklerle dolu. İnsan bir türlü tamamlanmıyor, bir türlü oldum diyemiyor. Belki de bu yüzden hâlâ yaşıyoruz: eksik kalmamak için. Hani derler ya "kervan yolda düzülür" diye, hayatım işte tek cümlede. Ben ise o cümlenin önünde, ellerim arkamda, dilimde bir kelime...
İçimdeki his 2 seneye kalmaz iyileşeceğim diyor bana. Doğru yerlerde, doğru kişilerle. Yolumun berraklığından eminim, ama savaşım hâlâ sisin ortasında... Kendimi yorgun, biraz da çaresiz hissediyorum; yedi yıldır kimsenin omzuna başımı yaslayamamaktan, kendimi savunmasız bir biçimde açamamaktan... Ama yine de inancım tam: gökten bir kurtuluş düşecek, belki bu dünya bana bir ses fısıldayacak, belki Rabbimden bir lütuf doğacak. Hangisi bilmiyorum, gözlerim bu tezahürü görmeye muktedir olacak mı onu da bilmiyorum lakin umuyorum ki görür ve hissederim. Ve umuyorum ki bu derin hissizlik, anlam ve yalnızlık, zamanın esaretine kapıldığı o anlara dek içimde birikmeye devam eder. Anlamların katledildiği bir çağda, elimde kalan anlamın sarsılmadan durması dileğiyle...
Kaleme alınan bir takım şeyler... Bugün, biraz düşünmeye ihtiyacım vardı. Ne hakkında olduğunu bilmiyorum lakin bir yere oturup, hiçbir şey hakkında endişelenmeden düşünmeye ihtiyacım vardı. Hayat denen şey o kadar hızlı akıp gidiyor ki, biz insanlar geçen dakikaların ağırlığını hiçbir…devamıKaleme alınan bir takım şeyler...
Bugün, biraz düşünmeye ihtiyacım vardı. Ne hakkında olduğunu bilmiyorum lakin bir yere oturup, hiçbir şey hakkında endişelenmeden düşünmeye ihtiyacım vardı. Hayat denen şey o kadar hızlı akıp gidiyor ki, biz insanlar geçen dakikaların ağırlığını hiçbir zaman kavrayamıyoruz, bunu fark ettim. Dedemi gördüm uzun zamandan sonra. Hastalık sebebiyle baya bir çökmüş, yüzü değişmiş, tanıdığım hissiyatı kaybolmuş. Çok garip geldi, alışamadım. Hırıltılı nefesini dinledim uzun uzun, yüzünü seyrettim bir şey demeden. Kırışıkları eskisinden daha fazla gözüme çarptı, gözlerinin solgunluğu ilk kez böylesine düşündürdü beni. Allah uzun ömür versin ama yine de çok fazla vaktinin kalmadığını anladım onu ziyaret ettiğimde. Koca cihan başıma yıkıldı, ağırlığının altında ezildim. Bir fani olarak, ölümden ne kadar nefret edilebiliyor ise o an, yine o kadar nefret ettim. Zira insanın ölüm karşısında çaresiz kalmasına asla alışamadım.
İsmimi diğer dedemden aldım, Allah ona da rahmet etsin, kaybedeli 2 sene oluyor. Ona da hâlâ alışamadım. Bazı huylarım ondan bana mirastır, devam ettiririm istemsizce. Onun gibi biraz huysuzumdur, "of of" der dururum sıkıntılanınca. Babam... Babam da beni "babam" diye sever. Bana baktıkça onu görür herhalde. "Bende ona böyle bir mirasım" derim kendi kendime. Babasından ona kalan son şey. Bu şeyler, yüreğimi çok burkar, garip hissederim hep. Fakat şöyle bir bakınca, diğer dedemden bana tek bir miras kalmış olması üzüyor. Canımdan çok severim halbuki onu. İnsanın sevdiklerinden devralmak istediği şey aslında eşya yahut mal değildir; küçük bir alışkanlık, bir söz, bir ses tonudur. Bazen bir bakışın aynısı, bazen de bir tebessümün aynısı... Onlar yaşarken sıradan gibi görünen bu küçük şeyler, yokluklarında insanın kalbine çok ağır oturuyor gerçekten. Zira ölümün insana ne kadar yaklaştığını böyle zamanlarda daha iyi anlıyor insanoğlu. Hayat denen şey, gerçekten de bir gölge misali… Sabahın ilk ışığında belirir, akşam üstü uzar, nihayetinde silinip gider. Biz de böyleyiz işte: konuşuruz, güleriz, öfkeleniriz, sonra bir gün susarız. Arkamızda kalanlar ise suskunluğumuzla yaşamayı öğrenir. Önce sesimiz, sonra yüzümüz silinir insanlardan.
Dedemi seyrederken uzun uzun düşündüm. Bir gün ben de böyle olacağım. Birilerinin gözleri önünde, ağır ağır çekileceğim bu sahneden. İşte o an, insanın en çok sarsıldığı an oluyor; faniliğin tokadı insanın ruhuna çarpıyor. Ne kadar iyilik yapsak, ne kadar dua etsek de, ölümün kapıya geldiği vakit kimse onu geri çeviremiyor. Belki de asıl mesele, ardımızdan hangi izleri bırakacağımızdır. Bir tebessüm mü, bir iyilik mi, yoksa suskun bir pişmanlık mı? Dedem bana kalem bırakmadı, kitap bırakmadı, servet bırakmadı belki ama ardında bıraktığı şey, sevilmenin ne demek olduğunu öğreten bir hatıradır. Çünkü onu çok severim. Ama insan sevmenin yükü çok ağır, hem de çok. Sevdiğim her şey, bir gün elimden alınacak, biliyorum. Belki bu yüzden sevgiyle aramda sıkıntı var, bu yüzden gösteremiyor, hissedemiyorum. Hissetsem bile içimde yaşıyorum. Ama asıl sorun şu: Bunu bilmek, içimde öyle derin bir boşluk açıyor ki… Sanki hayat, baştan sona sevgiyle harmanlanmış, kayıplar üzerine kurulmuş bir oyun gibi geliyor. Ne kadar çabalarsam çabalayayım, sonunda hep kaybediyorum. Babamı kaybedeceğim, annemi kaybedeceğim, belki bir gün kendimi bile… Ve o gün geldiğinde ardımda kalacak şeyin ne olduğunu dahi bilmiyorum. Belki de hiçbir şey. Belki ismimi bile hatırlamayacak insanlar. Dedeme bakarken bunu düşündüm; bir gün onun sesi de unutulacak. Benim zihnimde yankılanan nefesi, çocukluğumda kulağıma değen o sesi… Hepsi zamanla silinecek. İnsan toprağa karışınca ardından birkaç gözyaşı, birkaç dua kalan şeydir aslında. Sonra o da unutulur. İşte en çok bu koyuyor bana. Ölüm değil, unutulmaya mahkum olmak. Çünkü ölüm bir defa oluyor, ama unutulmak yavaş yavaş insanı ikinci kez öldürüyor.
Bazen düşünüyorum: “Ben de bir gün sevilmeyeceğim, kimsenin kalbinde kalmayacağım.” Herkesin birbirini unuttuğu, iyiliklerin hatırlanmadığı, kötülüklerin gölgesinde kaybolduğu bir dünyada, çırpınmanın ne anlamı var ki? Ne yaparsam yapayım, sevdiklerimi koruyamıyorum. Ölüm gelip alıyor, zaman gelip siliyor. Ve ben, elim kolum bağlı izliyorum. Bu durumla oluşan öyle bir karanlık var ki içimde, dua etmeye çalışsam da kelimeler boğazımda düğümleniyor. Umut etmeye niyetlensem, gözümün önüne hep kayıplarım geliyor. Sanki hayat önümde sonsuz bir boşluk gibi uzanıyor; ne tutunacak dal var, ne sığınacak gölge. İçimde yalnızca şu cümle dolaşıp duruyor: “Peki Rabbim, hayırlısı.” Ve bu hakikat karşısında insan nasıl güçlü durabilir, nasıl kadere koşulsuzca teslim kalabilir bilmiyorum. Zorundayım, bunu biliyorum ama bu halimle zor, gerçekten zor. Belki de bu yüzden sevgi ve ayrılık, insana en ağır imtihan. Çünkü sevdiğin her şey, elbet bir günün sonunda seni en çok yaralayan şeye dönüşüyor. Hani Mevlana'nın meşhur bir sözü var ya, “Kimi benden çok seversen onu senden alırım, 'Onsuz yaşayamam' deme, seni onsuz da yaşatırım." İşte burada kalıyor insan.
Belki de bizler, dünyanın bir mezarlık sessizliğinde ilerlediğini fark etmeli. Çünkü kimse kimseyi gerçekten kurtaramıyor. Ne dualar yeterli oluyor Gazze’de bir çocuğun cansız bedenini örtmeye, ne iyilikler yetiyor annesinin çığlığını dindirmeye. Yüzbinlerce insan ölüyor, biz sadece ekranlardan bakıyoruz. Sevdiklerimiz gözümüzün önünde eriyor ama bizler suskunuz. Bir çocuğun kanlı elleriyle tuttuğu oyuncak ayı, dedemin o hırıltılı nefesi benim bütün kelimelerimi paramparça ediyor. Bana hep "iyilik yap" dediler, "dua et" dediler. Ama ben ne yaparsam yapayım, mazlumların çığlığı hâlâ gökyüzünde yankılanıyor. Ve Rabbim, o sessizliğin ardında susuyor. Suskunluğu bir sır mı, yoksa bizim için bir imtihan mı bilmiyorum. Ama o suskunluk içimdeki bütün ümit kıvılcımlarını söndürüyor, isyana sürüklüyor. Belki de iyilik, bu devasa kötülüğün yanında bir damla suyun ateşe düşüşü kadar etkisizdir. Ama yine de o damla düşmezse, ateş daha da büyümez mi? İşte bu çelişki yakıyor içimi. Ne kadar iyilik yapsak da, kötülük hep daha gürültülü, hep daha kanlı. Ve biz, elimizden hiçbir şey gelmeyen zavallı seyircileriz.
Bu noktada basit bir insan olarak o kadar üzüntü doluyum ki. Yaşadığım şeyler, gördüğüm çehreler ve dahası. Artık pek fazla kaldıramıyorum. Yüreğim daralıyor, nefesim sessizleşiyor. Böyle zamanlarda yaptığım tek şey vardır, o da sahil kenarına gitmek ve havayı koklamak. Ancak taze deniz kokusu açabiliyor sıkılan yüreğimi. Bende gittim, uzun uzun oturdum. Dalgalar eşliğinde sahip olduluğum şeylerin değerinden utandım. Dedemi düşündüm, biraz gözyaşı döktüm. Sonra yitip giden canlar, su dahi bulamayan çocuklar aklıma geldi, biraz daha duruldum. Kendi kendime, "üzülmeye hakkın yok, şükret" dedim. Halbuki şükür ile aram pek iyi değildir. Memnunum da bu halimle. Hatta ara sıra "böyle yarattın, suç benim değil. Bence beni sende böyle seviyorsun" diye tiye de alırım kendimi. Ama bugün denizin kıyısında otururken, şükür ile isyanın arasında sıkıştığımı fark ettim. İçimde iki ses vardı: Biri bana “sus, sabret, bekle; belki gün gelir anlarsın” diyordu. Diğeri ise “yeter artık, sorularını susturma, Rabbine karşı da olsa haykır” diye bağırıyordu. İkisine de hak verdim. Çünkü insan bazen aynı anda hem teslim olan hem de isyan eden bir mahlûk oluyor. Ama isyanın sınırı konusunda çok acizim, onu da fark ettim. Yaratılışım en ufak bir sabır ile yoğrulmamış; mayam biraz fazla derin, sığ suları hak getire. Ancak oturduğum yerin az ilerisinde bu sular, keşke benim kıyıma az da olsa vursalar... Dalgalara baktım, onların hiç durmadan kıyıya vurup geri çekilmesini izledim. Belki bizim hayatımız da böyleydi; çarpıyor, dağılıyor, geri dönüyor ama asla tam anlamıyla dinmiyordu. Ve işte tam orada anlıyor insan. "Acının sonu yoktu."
Kendi hayatımda yitirdiklerimi düşündüm bir kez daha dalgalarla beraber. Dedemi, çocukluğumu, kendimden çaldığım zamanları… Bu paradoks içinde bir kez daha Gazze’deki çocukları düşündüm. Biz burada denizin kokusunu içine çekip biraz olsun rahatlamaya çalışırken, onlar toprağın altındaki serinlikte, kim bilir hangi hayalden mahrum bırakılıyorlardı. O an, sahip olduklarım bana bir kez daha yük gibi geldi. Üst üste ikinci defa mahçup hissettim. Aynı şeyleri kendime düşündürenin ben mi olduğunu sorgulayarak. Hani, hani onların yokluğuna karşılık, benim elimde fazlası vardı. Bir an için “şükret” sözüyle “isyan et” sözü birbirine karıştı. Belki şükür, sadece var olana razı gelmek değil; başkasının acısını kendi yüreğine alıp onun yükünü taşımaktı. Belki isyan da aslında Tanrı’ya karşı bir haykırış değil; Tanrı’yı bulmaya çalışan, ama bulamayınca öfkelenen insanın duasıydı. Bilmiyorum, bilemiyorum. Sadece belkiler... Denizin karşısında diyebildiğim tek şey vardı. “Beni böyle yarattın, bu dertlerle, bu sorularla. O hâlde beni böyle de sev, çünkü ben senden başka hiçbir yere gidemem.”
Sahip olduklarım bir yük gibi geliyor evet, ama onlardan da kurtulmak istemiyorum. Sadece hissedemiyorum onları. Bir arkadaşın kahkahasını, eskiden sırtımı sıvazlayan bir dokunuşu, bana edilen sözlerin o samimiyet hissini... Hepsi camın arkasından izlenen sahneler gibi. Görüyorum, duyuyorum ama bana ulaşmıyor, dokunamıyor. Anlamını yitirmiş, sığ birer gürültüye dönüşmüşler. İnsanlar bana bakıyor ve 'İyi' diyorlar. Ben içeride, derin bir kuyunun dibinde onlara bakıyorum ve "iyiyim" diyemiyorum. Sanki insanlıkla aramda aşılamaz bir duvar var. Verenden alamıyorum, istediklerimi alsam da ulaşamıyorum. Çokluğun içinde, tek başına ve yalnız. Bu yalnızlık, kimsenin olmadığı bir yalnızlık değil halbuki. İnsanların içindeyken, onların arasındayken hissettiğin bir yalnızlık. Seni saran duvarların en kalını.
"Her şeye rağmen, yine de beni böyle sev. Bu hatalarla, bu uzaklıklarla, bu yabancılıklarla... Çünkü bu karanlık kuyunun dibinde, senden başka kimseye sesimi duyuramıyorum. Sana ulaşamıyormuş gibi hissetsem de, gitmem gereken tek yerin yine sana olduğunu biliyorum."
Tarih kitapları arasında bazıları vardır ki yalnızca bilgi sunmaz; zihnimizde yeni pencereler açar, bizi tarihin akışını yeniden düşünmeye davet eder. William H. McNeill’in Dünya Tarihi adlı eseri de tam olarak böylesi bir yapıttır. Bir dünya tarihini tek kitapta anlatma marifeti…devamıTarih kitapları arasında bazıları vardır ki yalnızca bilgi sunmaz; zihnimizde yeni pencereler açar, bizi tarihin akışını yeniden düşünmeye davet eder. William H. McNeill’in Dünya Tarihi adlı eseri de tam olarak böylesi bir yapıttır. Bir dünya tarihini tek kitapta anlatma marifeti aslında neredeyse imkânsız bir girişim gibi görünür çoğunluğa göre. Hatta bana göre de. Dünya tarihine nasıl, nereden, hangi eserle giriş yapacağım konusunda baya bir kafam karışık iken, kütüphanenin rafında göz göze gelmemizle beraber bu fikri kafamdan atmaya yetmemişti kitap görsel olarak ama yavaş yavaş 100, sonra 200. sayfayı devirince doğru kitapta olduğumu anladım. McNeill, (bazı konuları) yüzeysel geçmeden ve aynı zamanda gereksiz ayrıntılara saplanmadan, (kısmen, yerine göre) dengeli bir anlatı veriyor bizlere. Okuyucu ne hızlıca tarih şeritlerinden kayıp gidiyor ne de detaylarda boğuluyor ve hatta tam aksine, insanlık serüvenini bir noktada keyif alarak takip etmeye başlıyorsunuz. Ki, tuğla gibi göz korkutucu bir kitapta bu gerçekten zordur.
(Özet İnceleme)
Kitap dört bölümden oluşuyor ve yaklaşık sekiz yüz sayfada bütün insanlık tarihini özetliyor. Bu yoğunluğa rağmen dili akıcı ve anlaşılır. Çevirisinin başarısı da ayrıca övgüyü hak ediyor ki, bilimsel bir eseri Türkçeye aktarmak her zaman güçtür ama (fiyatlarından gına getiren İmge) bu konuda iyi bir iş çıkarmış. (Ama fiyat konusunda zerre insafı yoktur kendilerinin) Yine de alanının en güçlü kaynaklarından birisidir. Bazılarına göre bilgiler eskide kalmıştır lakin hala günümüzde okunacak bir başyapıttır.
(Detaylı İnceleme)
Gelelim kitaba ve temel noktalarından birisine. O da “tarih şu, şu tarihte şu oldu, bu tarihte şu yaşandı” biçimindeki kronolojik listelerden ibaret bir anlatı yapmamasıdır. McNeill'in yaklaşımı, klasik tarihçinin yapması gerekeni yapmasında. Ne yapar klasik tarihçi? Yorumlar. Tarihi salt olayların sıralanışı olarak gören anlayıştan farklı olarak McNeill, olayların ardındaki dinamikleri, toplumların düşünce yapılarıyla, ekonomik üretim biçimleriyle ve hatta savaş teknolojileriyle bağlantılandırır. Böylece tarih, kuru bir bilgi yığını değil, yaşayan bir organizma gibi görünür okurken ve yaşanan bu seyrin bağlantılarını görmek, 20 sayfa önceki olayın şuanda okuduğum konuyla alakasını anlamak açısından çok değerli geldi bana. Çünkü okurken, bir nevi puzzle yapıyorsunuz ve sayfalar çevrildikçe o puzzle parçaları yavaş yavaş oturuyormuş hissini her daim veriyor kitap bizlere. Bu da okurken daha da motive etti diyebilirim.
Kitabın en güçlü yanlarından bir diğeri, yalnızca Batı merkezli bir tarih sunmamasıdır. Çin, Hindistan, Orta Doğu, Afrika ve Amerika gibi uygarlık merkezlerinin katkıları da anlatıya dâhildir. Bu özellik, özellikle tarih yazımında hâkim olan Batı-merkezci bakış açısını sorgulamak isteyenler için büyük bir niğmet. Özellikle batılı anlatıcıların "biz buyuz, en iyisiyiz" anlatısından gına gelen kişilere özellikle öneriyorum. Peki neden? Uygarlıkların birbirleriyle etkileşimleri, ticaret yolları, göçler ve savaşlar aracılığıyla nasıl ortak bir dünya tarihi oluşturdukları kitabın ana tezlerinden biri. Ve bütün bunları "Yüce Batı" felsefesiyle okumuyorsunuz. Sezar'ın hakkını Sezar'a veriyor yani. Hatta McNeill, barbar kavimlerle yerleşik toplumların mücadelesini, uygarlıkların yükseliş ve çöküş döngülerini küresel ölçekte yorumluyor ve şahsi kanaatimce bu yorumlama Diamond'un Mikrop, Tüfek ve Çelik kitabından çok daha iyi. (Arada gömme yapmazsam rahat edemem) Bu yüzden hem yansız anlatım, hem de Diamond'u kağıt üzerinde gömdüğü için önerilir.
Gelelim bir diğer artısında... Nedir bu? McNeill’in yöntemi. Peki nedir bu yöntem? Kendisi büyük olayların ardındaki yapısal sebeplere odaklanır. Ya da tarih, sosyoloji, antropoloji ve ekonomi gibi alanları birleştirir. Örneğin kavimler göçü gibi devasa bir kırılmayı yalnızca “şu tarihte başladı ve şu tarihte bitti” şeklinde değil, toplumsal, ekonomik ve düşünsel sonuçlarıyla birlikte ele alır. Burada sadece olayların aktarılması değil, bu olayların insanlık tarihinde nasıl yeni bir yönelim yarattığını detaylandırır ki zaten kitabın albenisi burada. O kadar salt tarih anlatılarının yanında nihayet güzel bir yorumlama okumak "işte okuyorum" dedirtiyor.
Peki bu kitabın hiç mi eksiği, noksanı yoktur? Elbette bu büyüklükte bir çalışmanın eksikleri de vardır. Benim gözümü tırmalayan 3 eksiklik vardı. İlk olarak McNeill, bazı konuları özellikle (ama altını çiziyorum, özellikle) kısa geçiyor, bazılarına ise hiç değinmiyor. Ancak bu eksiklik, yüzeysel bir ilgisizlikten değil, aslında metodolojik bir tercihten kaynaklanıyor ki, okurken bunu anlayacaksınızdır. Zira yazar olayların kendisinden çok, onların nedenlerini ve sonuçlarını ön plana çıkarmak istiyor. Yani olaylar değil, onları mümkün kılan yapılar önemsiyor ve salt anlatı yapmamak için bu tercihi sergiliyor.
Diğer bir eksiği ise kadınların, kölelerin veya alt sınıf toplulukların tarihsel rolü ve etkileri üzerinde fazla durmuyor. Birçok önemli başkaldırı, tarihe yön veren olay anlatılmamış. Tamam, daha çok siyasi, ekonomik ve kültürel büyük aktörlere odaklanıyorsun ama toplumsal olayların bu kadar göz ardı edilmesi çok mantıksız ve rahatsız edici.
Son eksiği ise uygarlıkların kültürel, sanatsal ve entelektüel yönlerini genel hatlarıyla vermesi. Hani ver, ver eyvallah ama biraz detaylandır. Belki hakim olmadığı bir konu lakin en azından birilerinden yararlan, dipnot ekle, alıntı yap ama maalesef. Özellikle felsefe, edebiyat veya dini düşünce sistemlerinin tarihsel evrimleri o kadar yüzeysel ki, hani baya bir hayal kırıklığına uğradım. İlk paragrafta dillendirdiğim "kısmen, yerine göre" olan kısımların dengesi gerçekten karmaşık. Bu sebeple detaylık ve yüzeysellik konusunda tercih okuyucuya kalıyor. Sonuç olarak giriş olarak asla önermemekle birlikte (ben yaptım öyle bir hata ama siz yapmayın, ilgilisi olsanız bile bunaltıyor) işin derinliğine dalmak isteyenler için (eksikliklerine rağmen) başucu kitaplarında rahatlıkla ilk üçe girebilecek bir eser. İlgilisi okuyabilir.
Prof. Dr. Zafer Duygu... Kimdir Zafer hocamız, öncelikle bir giriş yapalım. Zafer hocamız bazı akademisyenler ve kişiler tarafından "Ehl-i Kitap" sıfatlandırmasıyla Hristiyanlık tarihinin Türkiye tarafındaki en güçlü akademisyenlerinden biridir. Diğer araştırmacıların yanında biraz daha ün sahibi ve hafiften de "Batılı…devamıProf. Dr. Zafer Duygu... Kimdir Zafer hocamız, öncelikle bir giriş yapalım. Zafer hocamız bazı akademisyenler ve kişiler tarafından "Ehl-i Kitap" sıfatlandırmasıyla Hristiyanlık tarihinin Türkiye tarafındaki en güçlü akademisyenlerinden biridir. Diğer araştırmacıların yanında biraz daha ün sahibi ve hafiften de "Batılı oryantalist yazarlar" grubuna sallaması hasebiyle de kendi nev-i şahsına münhasır bir araştırmacıdır fikrimce. Peki bu kitabı diğer kitaplardan ayıran önemli mesele nedir? Şöyle ki, İslam ve Hristiyanlık kitabı yalnızca bir tarih kitabı değil, aynı zamanda iki büyük dinin doğuş döneminde birbirleriyle kurdukları ilişkinin zihinsel, siyasi ve teolojik boyutlarını anlamamıza yardımcı olan kapsamlı bir araştırmadır. Eser, sıradan bir kronolojik tarih anlatısının ötesinde, Müslümanlarla Hristiyanların ilk karşılaşma anlarına dair hem Doğu Hristiyan kronikleri hem de Müslüman kaynaklar üzerinden canlı bir karşılaştırma sunar biz okuyuculara.
Bunun yanında kitabın en dikkat çeken yönlerinden biri, hem Müslüman hem de Hristiyan kaynaklarının titizlikle taranmış olmasıdır. Özellikle Süryanice, Ermenice ve Yunanca Doğu Hristiyan kronikleri üzerinden İslam’ın doğuşunu okumak, Türkçe literatürde bugüne dek ihmal edilmiş bir alandır ve Zafer hocamız bu boşluğu gerçekten iyi doldurur. Zira çoğunlukla İslam tarihini Müslüman müelliflerin gözünden biliyoruz; ancak Hristiyan kronikleri bu yeni dini ve onun peygamberini nasıl algılamıştı? İşte bu soru, Zafer Duygu’nun çalışmasında merkezi bir yerde. Aslında bu durum, Zafer hocayı takip edenler için klasiktir. Neredeyse her yayınını ya da videosunu izlemeye çalışan birisi olarak, Zafer hocanın önemli prensiplerinden birisi alan doldurmadır. Kendisi bunu birçok yerde, birçok şekilde dillendirmiştir çünkü yine kendisinin en çok yakındığı konulardan birisi, Hristiyanlık tarihinde Türkçe literatürün çok zayıf olmasıdır. Peki onu ayrı kılan özelliği nedir bu konuda? Bu noktada Zafer hocanın metodolojisi önemlidir. O da "karşılaştırmalı tarih metodu." Müslüman ve Hristiyan kaynaklarını yan yana getirerek, olayları farklı pencerelerden değerlendirme gayreti, klasik tarihçiliğin ötesine geçen bir yaklaşımdır. Bu yöntem, Patricia Crone, Robert Hoyland ve Irfan Shahid gibi Batılı (hafif oryantalist) araştırmacıların metoduna yakındır ve Zafer hocamız Türkçe literatürde bu boşluğu da "düzgünce" doldurur. Ki bu büyük bir meseledir kanaatimce.
Gelelim "Ehl-i Kitabımıza." Kitabımız fikrimce dört bölüme ayrılır. İlk bölümde, İslam ortaya çıkmadan önce Hristiyanlığın Doğu’da nasıl parçalandığı, kiliselerin teolojik ihtilaflarla nasıl bölündüğünü ele alır Zafer hoca. Monofizitler, Nesturîler, Yakubîler gibi mezheplerin ayrışma sebeplerini ve sonraki karşılaşmalarda İslam’ı nasıl değerlendirdiklerini anlamak açısından olayların önemini anlatır. İlk bölümde özellikle Efes (431) ve Kadıköy (451) Konsillerinin etkilerini, Doğu Hristiyanlığının doktriner kırılmalarını anlamamız için uzun uzun üstünde durur. İkinci bölümde, Müslüman fetihlerini Hristiyan kaynaklarından aktarmaktadır. Müslümanların Bizans’a karşı kazandığı zaferleri, Sasanilerin tarih sahnesinden silinişi ve Bizans’ın küçülmesini detaylı biçimde işler. Detay nedir? Bknz: Mesela Süryani Kroniği (Chronicle of Zuqnin) ve Thomas the Presbyter gibi kaynaklarda Müslümanların ilk kez “Tayyaye” yani Arap kabileleri olarak anılması... Hristiyanların başlangıçta Hz. Muhammed’i bir peygamber değil, “Arapların kralı” olarak görmeleri... Fetihlerin dini bir hareketten çok kabilevi bir istilâ gibi görülmesi ve gibi gibi gibi... (Tabii ki bu kadar üstün körü değil, detaylıca işliyor.) Üçüncü bölümde, Müslüman yönetimi altında yaşayan Hristiyan toplulukların deneyimlerini ele alıyor. Zafer hocamız, Müslümanların fethettikleri bölgelerde farklı mezheplere eşit mesafede durmaya çalıştıklarını, özellikle Bizans’ın merkezî otoritesinden sıkılan bazı Doğu Hristiyan grupların Müslüman hâkimiyetini başlangıçta bir fırsat gibi gördüklerini ortaya koyuyor. Bu bağlamda, Yakubî ve Nesturî Hristiyanların İslam yönetimi altında görece özgürlük elde ettiklerini bizlere aktarıyor; lakin bu bilgi "Batılı yazarlar" için pek doğru sayılmaz, kendisi bu konuya da değiniyor. Son bölümde ise Hristiyanlardan İslam’a geçişlerin sebepleri, teolojik eleştiriler ve bu geçişlere karşı alınan önlemler tartışılıyor. Hristiyan yazarların İslam’ı nasıl tanımladıkları, onu hangi teolojik kategoriler altında değerlendirdikleri ve zamanla bu algının nasıl değiştiğini anlatıyor. Bknz: Örneğin, 7. yüzyıl kroniklerinde İslam daha çok politik bir güç olarak algılanırken, 9. yüzyıldan itibaren Hristiyan apolojistlerde İslam, sahte bir peygamberlik iddiasındadır. Kitabımız ise bu konu üstünde durur.
Mesela bu konuda özellikle "John of Damascus (Yuhanna ed-Dımeşki, ö. 749)" örnekleri dikkat çekicidir. Zira onun De Haeresibus (Heresiler Üzerine) adlı eserinde (kitapta detaylıca anlatılıyor) İslam, “İsmailîlerin sapkınlığı” başlığı altında bir heretik hareket olarak tanımlanır. Yuhanna, Hz. Muhammed’in vahiylerini Yahudi ve Hristiyan öğretilerinden etkilenmiş bir bidat olarak anlatır ve Müslümanların kutsal kitabını da Hristiyan perspektifinden eleştirir. Bu, Hristiyan literatüründe İslam’ın ilk defa teolojik bir rakip olarak konumlandığını göstermektedir. Bunun yanı sıra kitabımız, "Theodore Abû Qurrah (ö. 820 civarı)" gibi erken dönem Hristiyan polemikçilerin İslam’ın peygamberlik anlayışına yönelik daha sofistike eleştiriler getirdiğini, onların İslam’a geçen Hristiyanların çoğunlukla sosyal, ekonomik ve siyasi sebeplerle bu tercihi yaptığını, gerçek bir teolojik ikna süreci olmadığını vurguladığını okuyucuya aktarıyor. Zafer hocamız ise bu konular eşliğinde erken İslam toplumunda din değiştirme süreçlerinin yalnızca iman boyutuyla değil, pragmatik koşullarla da şekillendiğini göstermeye çalışıyor ama "neden" ve "niye" sözlerinin altını bayağı bir eşeleyerek yapıyor bunu.
Peki eşelemeden kastım nedir? Zafer hocamız Hristiyanların İslam’a yönelik ilk tepkilerini yalnızca siyasi değil, aynı zamanda derin teolojik bir bağlamda anlamamız gerektiğini anlatıyor bizlere. Zira İslam’ın erken dönemden itibaren Hristiyanlık tarafından “rakip bir teoloji” olarak algılanmasını, iki din arasındaki entelektüel karşılaşmaların yüzyıllar boyunca sürecek tartışmalarına zemin hazırladığını, ama kime göre ve neye göre bu zeminin mantıklı olduğunu detaylandırıyor. Özellikle bu konunun mantıktan da öte olarak doğruluğunu ve bizim bakışımızın Batı kültürüne oranla farkını anlatmaya didiniyor dersem pek de yanılmam sanırım. Her ne kadar kapsamlı ve akademik bir araştırma olsa da, eser ağır bir dille yazılmamış. Bu da kitabı yalnızca ilahiyatçılara veya akademisyenlere değil, tarih meraklısı genel okurlara da açıyor diyebilirim. Ancak Hristiyanlık mezhepleri hakkında hiç bilgisi olmayan kişiler için bazı kısımlar yoğun ve yorucu gelebilir. O yüzden girişmekle girişmemek arasında iyi bir seçim yapılmalı.
Ve son olarak bu kitabın defalarca dile getirdiğim özelliğini bir kez daha dile getirmek istiyorum ki o da literatürdeki yeri... Türkçe literatürde bugüne kadar neredeyse hiç işlenmemiş bir alanı açtı Zafer hoca. O da Batı akademyasında sıkça çalışılan “Hristiyanların gözünden İslam” konusu. Bununla birlikte, bazı bölümlerde İslam perspektifinin daha baskın göründüğü, yani hocamızın "hak ehli" sıfatının, daha doğrusu Müslüman kimliğinin satır aralarına dolaştığı bariz bir gerçek ama objektiflik konusunda hassas bir insan olarak beni rahatsız etmedi bu durum. Bu sebeple genel okuyucu kitlesini rahatsız edeceğini de düşünmüyorum. İlgilisine mükemmel bir 500 sayfa. Birkaç hafta sonra yeniden, daha detaylı bir okumayla bir kez daha bitireceğim inşallah...
Kaleme alınan bir takım sözler veyahut gölgesi susmayan bir iç dünya... 'Umut, her daim vardır tanınmayan dost. Unutmamalı...' Bugün, gönlümün sancısı ziyadesiyle artmakta… Hissiyatım, her zamankinden keskin; tefekkürüm derin, hatalarım pek çok. Fikrimin dümenini uzak diyarlara salıyor, kendimden fersah fersah…devamıKaleme alınan bir takım sözler veyahut gölgesi susmayan bir iç dünya...
'Umut, her daim vardır tanınmayan dost. Unutmamalı...'
Bugün, gönlümün sancısı ziyadesiyle artmakta… Hissiyatım, her zamankinden keskin; tefekkürüm derin, hatalarım pek çok. Fikrimin dümenini uzak diyarlara salıyor, kendimden fersah fersah uzaklaşıyorum. Vaktiyle ruhum ara sıra daralır, ansızın zuhur eden vakalarla yüz yüze gelirdim. Lakin bugün, evvelkilerden büsbütün farklı, içimde ağır bir şeyler taşıyorum. Dilimin ucunda ise hepsinden öte, kelâmını bir türlü dökemediğim mânâlar var. Zira uzun zamandır birinin ıstırap sebebi olmamıştım. Lâkin bugün, kendi kalbimde ilk kez böylesine derin bir yara açıldığını hissettim. Bu yara öyle sıradan da değildi... Gözlerde donmuş acının akislerini içime mühürledim, süzülen her damlayı tek tek saydım. İlk defa bu denli büyük kararlar verdim; ilk defa yolumdan böylesine rücû ettim. Arkama bakmamaya yemin ettim, gözlerimi yere eğdim. Zira acının hakikî çehresini, yıllar sonra berrak bir hâlde yeniden gördüm. Onu görür görmez tanıdım; o da beni tanımış olacak ki, sıcak bir karşılama ile bağrına bastı lakin bir gönül incitmenin vebâlini böylesine yürekten hissetmeyeli hayli zaman olmuştu. Hani dergâhın eşiğinden içeri girenlere evvelâ “Bugün bir kalp kırdın mı?” diye sual olunur ya, işte o sualin maneviyatı kalbime nakşoldu bugün. Belki de nakşetmek mecburiyetinde kaldım, bilmiyorum. Lakin anladım ki insan, gözyaşının kıymetini ne bu cihanda, ne de diğer cihanda ölçemezmiş; hiçbir şey, akmış bir damlanın yerini dolduramazmış.
Bu damlalar öyle rastgele dökülmüş çocuk yaşları değil; önemsiz sanılan hislerin tezahürü ise hiç değil. Bunlar, mezar başında kimsesiz kaldığında, artık dönmeyecek olanın yokluğunu idrak ederken düşen yaşlardan… Babanı, ananı yahut sevdiğini toprağa tevdi ettiğinde akıttığın yaşlardan… İlk kez telâfisi olmayan bir pişmanlığın yükünü omuzladığında, “Ben ne yaptım, niçin yaptım?” diye haykırırken taşan gözyaşlarından… Bugün omuzlarımda ağır bir yük var; işlediğim her kusurun, her kırgınlığın vebâli var… Sessizce akan gözyaşlarının ağırlığı, kırdığım kalplerin sessiz feryadıyla birleşiyor da ben susuyorum. Belki de her kelâmım, her gafletim, ardımda derin yaralar bıraktı. Fakat ben, o yaraların sesini ancak şimdi duyabiliyorum kendi kalbimde yankılanan pişmanlığın sızısıyla. Bugün, bu ıstırabın tam merkezinde, kendi nefsimle yüzleşmekteyim. Yaptığım hatalar, ihmal ettiğim sözler, zincirin halkaları gibi boynuma dolandı. Bir gönlü incitmenin ağır mesuliyetini taşıyorum adım adım. Bilirim, insan o yaşları hatırladıkça, bir yürek daha kırdığını fark ettikçe, içinde kopan fırtına büyür, büyüdükçe de insanı lime lime eder. Ve yine bilirim ki, her ne yaparsam yapayım, Rabbimin nazarında biraz daha düştüm. En çok canımı bu yakar. Zamanla, hafife alınan sözlerin, incitilmiş yüreklerin biriktiğini idrak ettim. Her yanlış kelâm, her ihmal edilmiş muhabbet, her görülmemiş hüzün, her yapılmamış iyilik, varlığımı daha da ağırlaştırdı. Bu yükü taşıdıkça, battıkça battım.
Bu yüzden kendime biriktim, birkitim ve biriktim. Biriktikçe de anladım ki pişmanlık, insanın içine yerleşmiş sessiz bir kasırgaymış; dışarıdan görünmez, fakat içeride ne var ne yoksa kökünden söken imiş, onu fark ettim. Her hatalı tercih, her yıkılmış rabıta, insanı biraz daha yıpratır, küçültür, tenhâlaştırır. Lâkin en müşkül olanı, kendi nefsine hesap vermektir. Zira insanın kendi vicdanında mahkûm olması, haricî her cezadan katbekat daha ağır gelir ya, ademoğlu bunu aşamıyor. İşte aşamadığın o vakit, mahşer meydanındaymışçasına sorgunun dayanılmaz azabını hissedersin. Kırdığım gönüller muhakkak vardır; çok mudur, az mıdır bilmem. Fakat hayatımda işlediğim saniyeler, son zamanlarda zihnimi ziyadesiyle işgal eder oldu. Bu düşünce hafiflesin diye beklerken, sessiz bir damla daha düşüyor, bir umut daha kırılıyor, bir bağ daha kopuyor bende ve öylece oturuyorum yerimde.
Aslında anlatılamayan bir çığlıktır bu. Meydanda hiçbir şey yoktur, ufak tefek olan hatalarını bilirsin, dilin arzına böyle hacet gerekmez ama gönlün susmaz ya işte, orada kalırsın. Yüreğim bu aralar ziyadesiyle ince, fazla düşünür geçmişi ve geleceği. Yaptığı iylikleri, yapamadığı niyetleri. Her biri adım adım önümden ilerler, bakarlar ardı sırasıyla bana da ses edemem. Belki küçük kusurları yüceltirim gözümde, belki de küçük iyilikleri büyütemem gözümde. Ya da kim bilir, abartırım dünyanın bu tarafını. Küçük düşünmek yorar zihnimi bazen ama olduğum kişiyi saklamak hepsinden güç, zor gelir. Belki de detaysız gözüken bu halleri betimlemekten vazgeçmeli. Belki de bu kadar yere değil, öne bakmalı. Lakin iki türlü de yürek susmazını bilmez, vicdan rahat etmez. Sebep nedir bilimeden, yürekteki sıkıntı söylenir durur. Hani insanın gönlü sıkışır da nefes almak için dışarı çıkar; çıktığı an eski nefesi daha çok arar ya, öyledir halet-i ruhiyem. En ufak bir gerekçe bilmez aklım, tek kelam söylemez yüreğim. Sadece boşluk iç acıtan, yürek sızlatan. Okumaya veririm, işlemez. Dua ederim, çıkılmaz. Atarım dışarıya kendimi, arka planda gölgesi susmaz. Ve bilirim ki bu hâl, ne bütünüyle dünya derdidir, ne de tamamen ahiret kaygısı… Ara bir yerde, nefs ile ruhun çekiştiği ince bir hudutta dururum. Orada vakit ne ileri akar ne geri döner; gönül, kendi aynasından bakakalır kendisine. İşte o aynada, hem yıkıntılarımı hem de inşâ edilmeyi bekleyen taraflarımı görürüm lakin ellerimin dermanı yoktur. Bazen kendi kendime, “Ey gönül, seni bu kadar sıkıştıran nedir?” diye sual ederim. Lakin cevabı bilmem. Bilmem nedir bende ki bu sıkıntı, dert. Tasavvuf ehli der ki, gönül bir han gibidir; misafirler gelir, misafirler gider. Kimi sevinçtir, kimi hüzün, kimi ise pişmanlık… Şimdi gönlümde, ağır adımlarla dolaşan bu pişmanlık misafiri var. Gitmez, gitmek istemez; çünkü onun gidişi, belki de benim dönüşüm olacak. Lakin nedendir burada o da ziyadesiyle bilinmez. Bazen bu hâli, dervişlerin çilehanedeki sükûnetine benzetirim. Dışarıdan bakanlar, onları sessizlikte sanır; hâlbuki iç âlemlerinde kelimelerden ve nefeslerden taşan bir kıyamet kopmaktadır. İşte benim de içimde öyle bir kıyamet var. Ve bilirim ki bu kıyamet, ne helâk için, ne de yok etmek için… Var lakin "neden" bilinmez bu adı konmamış sıkıntı.
Mahmut Erol Kılıç hocanın kitabından bir söz aklımdadır çoğu zaman. Şöyle der kitabında: "Gönlün daraldığında, bil ki Hak seni kendi huzuruna çağırıyordur. Zira dünya geniştir ama kulun asıl mekânı secdedir."
Bu noktada yürek kendini affettirmek ister; lâkin geçmişin zincirlerinden kurtulmak pek müşkül görünür gözüme. Her affedilmemiş söz, telâfi edilmemiş her amel, vicdanımın ateşini harlamakta. Bu ateş beni yavaş yavaş tüketmekte, benliğimi silmekte. Zira pişmanlık öyle bir yaradır ki, vakit geçtikçe kabuk bağlamaz; bilâkis derinleşir, kanar, sızlar. Ve insan, o yara ile yaşamayı öğrenir; onu saklar, korur, içinde büyütür. Kimi vakit, o yaradan kaçmak için, kendini daha da yakar. Aslında, bu dünya bir imtihan meydanıdır; ve her gönül, Rabbine dönecek bir yolcudur. İnsan bazen yolun taşlarında sürçer; dikenlere takılır, kendi nefsinin karanlık dehlizlerinde kaybolur. Lâkin tasavvuf ehli der ki: “Düşmek de nasip, kalkmak da nasip.” Kimi düşüşler vardır ki, insana Rabbini hatırlatır; kimi yaralar vardır ki, ancak duada merhem bulur ve zira bilir insan, hakikî kelâmı önce gönül söyler; dil ise yalnızca şahitlik eder.
Gelelim pişmanlık bahsine, kendisi nefsin en çetin terbiyesidir. Marifet, hatasız olmakta değil; hata ettikten sonra o hatayı Hakk’a giden bir köprüye çevirebilmektedir. Mevlânâ’nın dediği gibi: “Düş, ama kalk; kır, ama onar; uzaklaş, ama dön.” Ben aklıma gelmeyen ama yüreğimin boş kısmında "neden varlar bilmediğim" kalplerin vebalini, nefsimi terbiye eden bir asâ gibi elimde taşımaktayım. Rabbimin kapısında, elimde ne dünyalık bir hediye, ne de iyi bir amel defteri var, bilirim. Yalnızca yanık bir gönül ve tükenmeyen bir af talebi… Tasavvuf yolcuları bilir ki, Hakk’ın kapısına varmak için altın gerekmez; oraya ancak kırık bir kalple gidilir. Çünkü “Allah kırık kalplerdedir.” Her gece secdeye gidemeyen, elleri göğe doğru açarken düşürüren biri olarak şunu idrak ediyorum: aktılan yaşlar, aslında insan nefsinin pasını çözer; kalbin aynasını cilalar. Ve insan, kendi içindeki karanlığı gördükçe, başkasının karanlığına merhametle bakmayı öğrenir. Bu ise, inanılmaz bir lütuftur görene, hissedene... Artık biliyorum ki, beni kurtaracak olan ne geçmişi unutmak, ne geleceğe bakmak ne de hatalarımı silmek… Beni kurtaracak olan, her nefeste “Ya Rab, ben geldim, bir şekilde buradayım, kapındayım.” diyebilmektir. Çünkü inanç yolunda dönüş, hep mümkündür; kapı, her zaman açıktır. Yeter ki kul, kapının önünde beklemeyi bilsin. Açılmamasına rağmen ümitle, sabırla ve isyanla beklemeyi bilsin. Zira O'na başkaldıranın karşısında her daim yine en çok O vardır. Görene, anlayana, hissedene...