(@) - Raf

1950’li yıllarda çekilen filmleri çok severim; belki de bu aşırı bireysel düşkünlüğümün bir sonucu olarak, bu filme tapınırcasına bir hayranlık duyuyorum. Öyle ki, pek çok repliğini karmaşık notlarla defterlerime karalamaktan neredeyse ezberledim. Birebir hatırlamasam da temel olarak söyledikleri zihnimde yer…devamı1950’li yıllarda çekilen filmleri çok severim; belki de bu aşırı bireysel düşkünlüğümün bir sonucu olarak, bu filme tapınırcasına bir hayranlık duyuyorum. Öyle ki, pek çok repliğini karmaşık notlarla defterlerime karalamaktan neredeyse ezberledim. Birebir hatırlamasam da temel olarak söyledikleri zihnimde yer ediyor. Bu yüzden, tıpkı takıntılı olduğum romanlar gibi Ordet’i de kişisel arşivime dâhil etmeyi, ileride yeniden izlediğimde düşüncelerimin değişip değişmediğini görebilmek için incelemeyi kendime bir görev bildim. Bu filmi dört temel mesele üzerinden ele almak mümkündür: din, mezhep, delilik ve benlik. Yüzeyde basit bir aile dramı gibi görünen film, özünde çok daha derin bir sorgulama içerir. Ordet, dinsel dogmaları, ruhsal çözülmeyi ve yeniden doğuşu psikolojik bir zeminde ele alır. Ana karakterimiz Johannes, grandiyöz bir sanrıya benzer bir delüzyon içindedir. Bilimsel bakış açısıyla bu, psikotik bir bozukluk olarak tanımlanabilir; ancak Dreyer, filmin sonunda izleyiciye kuşkuya yer bırakacak şekilde “ya gerçekten öyleyse?” dedirtir. Filmdeki her karakter, Freud’un yapısal kuramı içinde bir temsil değeri taşır: Baba Morten, otoriteyi ve yasayı temsil eden süperegonun cisimleşmiş hâlidir. Anders, uyum ve sağduyusuyla egonun düzenleyici işlevini somutlaştırır. Inger ise merhamet, içsel şefkat ve yeniden doğuşu simgeleyen anima arketipinin bedenlenmiş şeklidir. Bu karakterlerin çatışmaları, sadece aile içi gerilimleri değil, aynı zamanda insanın iç dünyasında ego, süperego ve id arasında süregelen savaşı da yansıtır. Peki Dreyer, bu filmde inanç krizini, deliliği, mezhep tartışmalarını ve ikilikleri neden işleme gereği duymuştur? Bu sorunun yanıtı, filmin çekildiği dönemin tarihsel atmosferinde saklıdır. II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa, büyük bir inanç krizinin içindedir. Tanrı’nın sessiz kaldığı bir kıtanın insanı, kendi varoluşunu ve anlam arayışını sorgulamaya başlamıştır. Dolayısıyla beyaz perde, edebiyat ve tiyatro, her zaman dönemin ruhunu taşır. Ordet de bu ruhun bir yansımasıdır. Yüzeyde kırsal bir ailenin iç çatışmalarını konu alır; ancak özünde modern insanın Tanrı’yla, dinle ve kendi iç sesiyle yaşadığı gerilimin alegorisini kurar. Bunun yanı sıra, filme bir nebze “baharat” katmak için imkânsız bir aşk da işlenmiştir: bir Katolik erkek, bir Protestan kıza âşık olur. Tıpkı Romeo ve Juliet gibi, zıt kutuplardaki iki inancın temsilcileridir. Katoliklerin katı kuralları bu ilişkiyi daha da sembolik hâle getirir. Bu aşk, görünüşte mezhepsel bir çatışma gibi sunulsa da, aslında psişik bir bütünleşmeyi simgeler. Johannes’in kendini İsa sanması —ya da belki gerçekten İsa olması— görünüşte psikotik bir delüzyondur; ancak Dreyer sinemasının her zaman mistik bir gerçeklik içinde var olduğunu hatırlarsak, bu sahneler metafizik bir hakikate kapı aralar. Çünkü bizim gündüzleri okuduğumuz psikanalist Jung’a göre, bu İsa ile özdeşleşme, Self arketipinin ortaya çıkışıdır; yani insanın tanrısal olanla özdeşleşme arzusunun bilinç düzeyine sızmasıdır. Bu nedenle Ordet, hem psikolojik hem metafizik düzlemde okunabilir. Psikolojik düzlemde film, grandiyöz bir delüzyonun aile içinde nasıl anlam kazandığını ve nasıl dönüştüğünü inceler. Metafizik düzlemde ise, insanın akıl ile iman arasındaki gerilimde kendini yeniden kurma çabasını yansıtır. Aslında bu filmi anlatmaya devam etmek isterdim. Ancak yazarken fark ettim ki insan bazen düşündüklerini kelimelere dökmekten yoruluyor. Yine de şunu söyleyebilirim: Bu filmi Freud’un Totem ve Tabu ya da Bir Yanılsamanın Geleceği kitapları üzerinden okursanız, çok daha derin bir tat alacağınıza eminim. Ama bu metinler olmadan da Ordet’i sevebilirsiniz. Çünkü film, kendi başına zaten olağanüstü bir ruhsal deneyimdir. Nevrotik savunmalarıyla yaşayan tüm dostlara selam olsun 🕊 YARIM YAMALAK REPLIKLER ;) "Ben dünyanın ışığıyım ama karanlık bunu anlayamadı. Işığımın karanlığı aydınlatması için. " "27 yaşında tedavi edilemez bir deli, birinin onun için üzülmesi gerekmez mi?" "+ Artık mucizeler gerçekleşmiyor. - İnancın olmadığını mi? + Hatta inanca inancın olmadığını... - Ama daha önemli Baska şeylerin var. + Onlar Nedir? - Bir kalp, iyilik. Sana diyorum inancın olmasına yetmiyor. Eğer kişi aynı zamanda iyi insan değilse. " "İnsanlar ölü isaya inanır, yaşayana değil. 2000 yıl önceki mucizelerime inanıyorlar ama şimdi bana inanmıyorlar. Cennetteki babamiza kanıt olması ve mucizeler gerçekleştirmek üzere döndüm... Beni kendi adıma ölduren kilise... Beni tekrar çarmıha gererseniz size yazıklar olsun!"

merdumgriz 5 months ago

Üç Defa

Hsiao-Hsien Hou

2 Gönderi

"Erken doğum.. Çok erken çıktı, bedeli çok pahalı (?). Kemiklerde çatlak, kalbinde delik var. Epilepsi neredeyse sağ gözümü kör ediyordu. Ensemde bir yen damgası var. Düşündüğünüz fiyatı söyleyin! Ruhumu satmak istiyorum...Ne geçmiş, ne gelecek, sadece şimdiki açlığım."

merdumgriz 5 months ago

Bir Heykel Olmaktan Bıktım Bıktım artık bir heykel olmaktan Kimsenin göremeyeceği bir hiç olmak istiyorum Gövdeme bakan hayran hayran İnsanlardan da bezdim artık Hani açık ağızları, dilsiz gözleriyle Taştan ayaklarıma sürünenlerden. Ve adi düşünceleriyle aynalarda İliklerime değin beni üşütenlerden. Yüz…devamı

merdumgriz 5 months ago

İlk ve Son

Hakan Bonomo

139 Gönderi

İlk ve Son, yüzeyde bir aşk hikâyesi gibi görünse de, özünde insanın kendi varlığını tanıma çabasına, yani kimliğin psikolojik ve toplumsal inşasına dair bir anlatıdır. Özellikle kadın karakter, modern bireyin özgürlük yanılsamasını temsil eder: toplumsal normlara direnen, kutlama ve sembolleri…devamıİlk ve Son, yüzeyde bir aşk hikâyesi gibi görünse de, özünde insanın kendi varlığını tanıma çabasına, yani kimliğin psikolojik ve toplumsal inşasına dair bir anlatıdır. Özellikle kadın karakter, modern bireyin özgürlük yanılsamasını temsil eder: toplumsal normlara direnen, kutlama ve sembolleri anlamsız bulan, rutinlere tahammül edemeyen bir kişiliktir. Ancak bu “asi” duruş, derinlerde kendi iç çatışmasının, kabul edilmemiş yönlerinin bir maskesine dönüşür. Jung’un "persona" kavramı tam da bu noktada devreye girer. Jung’a göre persona, bireyin toplum karşısında benliğini koruyabilmek için taktığı sosyal maskedir. Kişi, bu maske aracılığıyla kabul görür; ancak persona, fazla güçlendiğinde birey özbenliğinden uzaklaşır. İlk ve Son’un kadın karakteri, yüzeyde “maskesiz” görünür, kurallara başkaldırır, duygularını saklamaz, toplumun onayını umursamaz. Oysa bu görünüş, özbenliğe değil, tam tersine reddedişin personasına dayanır. Yani o, toplumun değerlerini yıkarken bile, o değerlere tepki üzerinden var olur. Bu da özgürlüğün değil, bağımlılığın bir başka biçimidir. Bu karakterin içsel çatışmasının kökeninde, babasal otoriteyle kurulamamış ilişki yer alır. Jung’un analitik psikolojisinde baba imgesi, hem otoriteyi hem de bireyin dış dünyayla kurduğu yönelimleri temsil eder. Baba figürüyle yaşanan kırılma, kadında “kendini onaylama” ihtiyacını sürekli dışsal ilişkilerde arama eğilimine dönüşür. Bu da, dizide sıkça gördüğümüz duygusal gelgitlerin ve kendini sabote etme davranışlarının psikolojik temelini oluşturur. Kadın, kendi içindeki babasal yankıya başkaldırırken, aslında onun onayını aramaktan da vazgeçemez. Gone Girl'deki kadın karakterin “O artık rol yapmayı bıraktı iç sesi, İlk ve Son'un kadın karakterinde farklı bir biçimde yankılanır: “Ben hiç rol yapmadım.”Fakat bu iddia, bilinçdışının en büyük savunma mekanizmasıdır. Çünkü aslında kişi, “rol yapmadığını” savunduğu her anda, kendi maskesini fark etmemeyi tercih eder. Burada Jung’un gölge arketipi belirir: bastırılan, reddedilen, “ben değilim” denilen yan. Kadın karakterin asi tutumu, onun gölgesinin sahneye çıkma biçimidir; o gölgenin adı, sevgisiz büyüyen bir çocukluğun yankısıdır. Varoluşçu düşünürler özellikle Sartre ve Beauvoir bireyin kimliğini, başkalarının bakışıyla şekillenen bir alan olarak tanımlar. İlk ve Son’un kadın karakteri, hem bu bakışı reddeder hem de ondan kurtulamaz. Onun için sevgi, bir özgürleşme değil, tanınma arzusunun başka bir biçimidir. Bu nedenle aşk, özdeşlik kurduğu bir alana dönüşür: sevdiği adamda babasının gölgesini hem arar hem reddeder. Bu çelişki, modern kadının özgürlük mitiyle içsel köleliği arasındaki en trajik gerilimdir. İlk ve Son, yalnızca bir ilişkinin bitişini değil, bir kimliğin kendi içinde çözülüşünü anlatır. Kadın karakterin özgür görünüşü, aslında bir savunma mimarisidir. Jung’un deyişiyle, kişi 'kendisi olma cesaretini' maskesizliğinde değil, 'maskesinin farkına varabilme yetisinde' bulur. Dizinin trajedisi de burada başlar: karakterler, maskelerini çıkarmakla özgürleşeceklerine inanırlar; oysa kim olduklarını artık o maskelerin ardında kaybetmişlerdir. Kendime not: Arada bir popüler kültüre tepkisel yaklaşmayı bırakırsan çok tarafsız yaklaşamasan bile bazı seylerle özdeşim kurarak kendiliğini sen de arayabilirsin :) Diziyi izlemek beni rahatsız etti evet ama şunu kabul etmek gerek ki hiçbirimizin sevgisi bu türden patolojilerden sıyrılmış, travmatik tepkilerden uzak "pirüpak" değil :)

merdumgriz 5 months ago

Mutlu Aşk Yoktur

Louis Aragon

2 Gönderi

"Nadiejdinsk 1895 İki yol dünyaya geldi bu sene Biri demiryolu öteki çıplak ayaklar için Türküsü o tanımadığımız kişilerin bir baca gölgesinde Nadiejdinski Zavod Fabrika topraktan çıkıyor çiçeklerle Bahar acılarımıza gülüyor işte Gökyüzü gözlerinin hemen yanıbaşında Ağustosun uzun akşamları nedense kimse…devamı

merdumgriz 5 months ago

Sözde Kızlar

Peyami Safa

12 Gönderi

Peyami Safa, Cumhuriyet’in hemen öncesinde kaleme aldığı Sözde Kızlar’da aslında yalnızca bir roman yazmaz; bir çağın ruhunu, toplumsal çözülmelerini, kültürel çatışmalarını ve kimlik sancılarını o muhteşem üslubu ve kelime hazinesiyle edebiyatın tüm imkanlarından faydalanarak çağının ötesine taşır. 1922’de tefrika edilmeye…devamıPeyami Safa, Cumhuriyet’in hemen öncesinde kaleme aldığı Sözde Kızlar’da aslında yalnızca bir roman yazmaz; bir çağın ruhunu, toplumsal çözülmelerini, kültürel çatışmalarını ve kimlik sancılarını o muhteşem üslubu ve kelime hazinesiyle edebiyatın tüm imkanlarından faydalanarak çağının ötesine taşır. 1922’de tefrika edilmeye başlanan, 1923’te kitaplaşan bu eser, bugün hâlâ okunuyorsa, bunun sebebi yalnızca Safa’nın kalemi değil, aynı zamanda anlattığı meselenin güncelliğini korumasıdır. Romanın kalbinde yanlış batılılaşma ve beraberinde gelen yozlaşma vardır. Safa’nın gözünde İstanbul, Mütareke yıllarında kimliğini yitirmiş, dans salonlarında, tangonun ritminde kendini kaybetmiş bir şehirdir. “Sözde kızlar” diye adlandırdığı tipler, aslında yalnızca bireyler değil; bir zihniyetin, bir arayışın yanlış istikametlere sapmış tezahürleridir. Batı’yı yüzeyde taklit eden, derinliğini kavrayamayan bu tipler, yazarın gözünde modernleşme değil, çürüme simgesidir. Oysa Safa, batıya kapılarını kapatan bir yazar değildir. Tam tersine, romanın başka karakterlerinde ahlakla, vatan sevgisiyle, kültürel değerlerle barışık bir modernleşme arayışı sezilir. Nadir ve Fahri gibi isimler, yozlaşmış tiplerin tam karşısında, “doğu–batı sentezi”nin mümkün olduğunu gösterir. Bu karşıtlık, romanın bütün dokusuna sinmiştir. Eserin diline ve üslubuna baktığımızda, psikolojik tahliller ön plandadır. Safa, kahramanlarının ruh hâllerini incelerken, aslında bir toplumu tahlil eder. Kullandığı Fransızca kelimeler bile dönemin hastalıklı gösterişçiliğine bir gönderme gibidir. Çünkü bu yabancı kelimeler, yalnızca konuşmanın değil, zihniyetin yüzeyselliğini de açığa çıkarır. Aile ve eğitim, Safa’nın romanlarında hep önemlidir. Sözde Kızlar'da da görüldüğü gibi, yozlaşmış aile yapıları, sefahatin içinde büyüyen çocukları birer “kaybolmuş kuşak”a dönüştürür. Buna karşılık, sağlam bir terbiyeden geçmiş bireyler yozlaşmaya karşı dirençli kalır. Mebrure bu çizginin temsilcisidir; “sözde kızlar”ın arasında, eğitimin ve ahlakın yüz akı olarak belirir. Roman boyunca sıkça karşılaşılan simgeler, yozlaşmayı daha da görünür kılar. Örneğin tango… Yalnızca bir dans değil, bir kopuşun, bir özentiliğin, bir kimlik bulanıklığının sembolüdür. Ya da frengi… Yalnız bir hastalık değil, toplumun içten içe çürüyüşünün biyolojik bir metaforudur. Peyami Safa, bu semboller aracılığıyla bireysel hikâyeyi toplumsal ve kültürel bir okuma alanına taşır. Aslında bu romanın derdini tek cümleyle şöyle özetleyebiliriz: Batı’yı anlamadan taklit etmek, insanı modernleştirmez; yalnızca köksüzleştirir. Safa’nın bütün öfkesi, işte bu köksüzleşmeye, bu “sözde”liğe yöneliktir. Kendi doğrularından sapmamış, kültürel değerlerinden uzaklaşmamış, ahlakını kaybetmemiş, eğitimli, kültürlü, bilinçli ve haysiyetli kadın tipinin olduğunu da savunmuştur. Ve tam da bu yüzden Sözde Kızlar, bir dönemin panoramasını çizmekle kalmaz; bugüne de ayna tutar. Çünkü Safa’nın sorusu hâlâ canlıdır: Biz batıyı mı öğreniyoruz, yoksa yalnızca taklit mi ediyoruz? Magazinsel ;) Son olarak yazarın yaşamında izi olan bir ismin şiirine romanda yer verildiği göze çarpmaktadır. Bu isim Tevfik Fikret'ten başkası değildir. Peyami Safa'ya ismi Tevfik Fikret tarafından verilmiştir. Safa'da romanında onun ''Rubâb'ın Cevabı'' şiirinin bir kısmına Nadir'in ağzından yer verir: '' Sen hiç mükedder olma. Senin öz oğulların Şefkatli kızların da var...''

merdumgriz 5 months ago

Büyük Saat

Turgut Uyar

14 Gönderi

TERZİLER GELDİLER Terziler geldiler. Kırılmış büyük şeylere benzeyen şeylerle daha çok koyu renklere ve daha çok ilişkilere Bir kenti korkutan ve utandıran şeylerle. Kumaşlar bulundu ve uyuyan kediler okşandı. Sonra sonsuz çalgısı sevinçsizliğin. Çay içmeye gidenler vardı akşamüstü, parklara gidenler…devamıTERZİLER GELDİLER Terziler geldiler. Kırılmış büyük şeylere benzeyen şeylerle daha çok koyu renklere ve daha çok ilişkilere Bir kenti korkutan ve utandıran şeylerle. Kumaşlar bulundu ve uyuyan kediler okşandı. Sonra sonsuz çalgısı sevinçsizliğin. Çay içmeye gidenler vardı akşamüstü, parklara gidenler de Duruma uymak kısaltıyordu günlerini artamayan eksilmeyen bir hüzünle.. Yorgun ve solgundular, kumaşları buldular, kenti doldurdular O çelenk onbin yıllıktı, taşıyıp getirdiler Ölülerini gömmüşlerdi, kalabalıktılar, tozlarını silkmediler Bütün caddeler boşaldı, herkes yol verdi, "Tanrıtanır kadınlar ve cumhuriyetçiler piyangocular, çiçek satın alanlar, balıkçılar ağlarını, paraketelerini, ırıplarını, oltalarını zokalarını, çevirmelerini ve kepçelerini topladılar. Sigaralarını yere atıp söndürdüler sigara içenler." Bir şey vardı ısınmaz kalın kumaşların altında, kesip biçtiler Patron çıkardılar, karşılaştırdılar, Katlanılmaz bir uykunun sonunu kesip biçtiler Şarkılara başladılar ölmüş olan bir at için Makaslarını bırakmadılar Bekleniyorlardı. "Ey artık ölmüş olan at! - dediler - Ne güzeldi senin çılgınlığın, ne ulaşılırdı! Sen açardın, Otuzüçbin at türünün tek kaynağıydın sen! Tüylerin karaparlaktı. Koşumların, - kokulu yağlarla ovulup parlatılan - nasıl yakışırdı sağrılarına ve göke. Göke bir ululuk katardı sonsuz biçimin, at! Toynaklarını liflerle ovardık Senin karaya boyanırdı koşuşun Uyandırırdı bütün karaları ve denizleri. Çılgın kişnemeni duyardık sonsuzun yanıbaşından Ne güzel gözlerin vardı Kara at! Binlerce kişi, - çocuklar, kadınlar, erkekler görkemli yahut darmadağın giysileriyle herkes körler ve cüzzamlılar, bütün kutsal kitaplar kalabalığı, ermişler, kargışlılar ve günahlılar gebe kadınlar, vâz edenler ve dondurmacılar ve at cambazları ve tecimenler ve kıralcılar ve gemicilerle Tanrıtanımazlar ve tefeciler ve yalvaçlar...- ormanlardan ve kıyılardan ve kıraç yerlerden gelmiş senin mutlu ovanı doldurup haykırırlardı. Büyük sesler içinde sen, geçerdin..." Terziler geldiler. Bu güneşler odaların dışındaydı artık. Herkes titrek ve sabırsız, titrek ve sabırsız evlerinde Gazeteler yazmadı, dükkânlar dönemindeydik Yüzlerce odalarda yüzlerce terziler, pencerelerini kapadılar Parmakları uzun, kurusolgun yüzleri sararmış, eskimiş durmaktan Yitik saat köstekleri, titrek ve sabırsız yorgun bacakları Her şeylerine yön veren durmuşluğa olur dediler Beğenip gülümsediler. "Ey artık ölmüş olan at! -dediler- Senin eyerin ne güzeldi. Dişi keçi derisinden, ofir altınıyla süslü Nasıl yaraşırdı belinin soylu çukurluğuna Seninle öteleri ansırdık. Öteler, baklanın ve pancarın duyarlığı Kedinin varlığı erişilmez kişilik Güneşli bir damda İçimizden gemiler kaldırırdın, Suyunu büyük şölenlerle tazelerdik Bayramımızdın. Kuburlukların bütün kişniş ve badem doluydu. Şimdi dar dünya Ölümün büyük hızı kesildi." Terziler geldiler. Ateş ve kan getirmediler. Hüzünleri kan ve ateşti ama. Uğultulu bir şey Ekspresler garlarda kaldı, ilâçlar çıldırdılar Kenti bir baştan bir başa dolaştım, tıs yok Bütün odalara dağıldılar. Sürahiler tozlu, pabuçlar kurumuş yerlerde kırpıntılar, "Oyulmuş yakalar, kolevlerinden arta kalanlar vatka pamukları, verevine şeritler, kopçalar, düğmeler, ilikler iplik döküntüleri, kumaş parçaları, karanlık akşamüstleri ve sabahlar, dükkân tabelâları, kartvizitler..." Kasıklarına kadar çıkmış, en ufak bir ölüm bile yok. Tarafsız bir aşk çağlıyordu onların solgunluğunda Mutfaklarını kilitlediler, büyük atsı giysiler kestiler, "Ey artık ölmüş olan at! -dediler- Koşuşun büyütürdü dünyayı senin! Sen nasıl da koşardın. Biz güneyde yatardık, sen koşardın Hangi at güzelse ondan da güzeldin Kuyruğun parlak savruluşuyla bölerdi bir karaya göğü ve yüceltirdi, ince bezekli kuskununu. Gemin güzel sesler çıkarırdı güzel ağzında, herkesi sevinçle haykırtan. Başın yaraşırdı düşüncemize ve gözlerine saygıyla bakardık..." Terziler geldiler. Durgunluktu o dökük saçık giyindikleri Yarım kalmışlardı. Tamamlanmadılar. Toplu odalarını sevdiler. Ölümü hüzünle geçmişlerdi, ateşe tapardılar. Kent eşiklerindeydi, ağlayışını duydular Kestiler, biçtiler, dikmediler ve gitmediler, iğnelerine iplik geçirip beklediler; "Ey artık ölmüş olan at! -dediler- En güzeli oydu işte, yüzünün savaşla ilişkisi. Boydanboya bir karşıkoyma, denge ve istekli bir azalma. Onu bilirdik. O ağaç senin kanınla beslenirdi, hepimizi besleyen. Bir ülkeyi yeniden yaratırdı şaşkınlığımız senin karşında, alışverişin, alfabenin, iplik döküntülerinin ve her şeyi düzeltmeye kalkışmanın yok ettiği..."

merdumgriz 6 months ago

Ölmeye Yatmak

Adalet Ağaoğlu

7 Gönderi

Spoiler içeriyor “Her şey yolunda görünüyordu. Artık öyle görünmemeli. Otuz yılda hiçbir yere gelinmemişse, bir başkaldırı mutlak olmalı. Bu hiçlik de yaşanmalı. Bir boşluğa olanca hızla düşülmeli. Bu düşüş gerçek yüzünü göstermeli. Bir düşüş yokmuş gibi yaşanılamaz. Düşülen yerden yıldızlar seyredilemez. Ülkücülük…devamı“Her şey yolunda görünüyordu. Artık öyle görünmemeli. Otuz yılda hiçbir yere gelinmemişse, bir başkaldırı mutlak olmalı. Bu hiçlik de yaşanmalı. Bir boşluğa olanca hızla düşülmeli. Bu düşüş gerçek yüzünü göstermeli. Bir düşüş yokmuş gibi yaşanılamaz. Düşülen yerden yıldızlar seyredilemez. Ülkücülük şırıngası ile Oscar Wilde bilgiçliği arasında asılı durulamaz. Bir yere dikilmeli. Orada sağa sola bakılmalı.” İnsanların takıntılı olduğu bazı romanlar vardır; işte bu roman da benim takıntılı olduklarımdan bir tanesidir. Bu sebeple romana dair incelemelerimin tamamını bölümleyerek burada paylaşmaya karar verdim. Böylelikle bir yandan kendi arşivimi oluştururken, diğer yandan da ilgilisine dikkat çekici veya gözden kaçan yönleri göstermiş olmayı ümit ediyorum. Dipnot: Romanı okumadıysanız bu yazıyı da okumayınız :) Romana dair fazla detay ve çıkarımlar içermektedir. Zaman ve Mekan Düzeni: Romanda iki mekân ve iki zaman vardır. Bunlardan bir tanesi Aysel karakterinin ölmeye yattığı otel odasıdır. Burada okuyucu, Aysel’in kişisel kriziyle karşılaşır. Romancı 7.22–8.49 arasında geçen bu kısacık zamanı öyle derinlemesine anlatır ki bu gerçekten teknik ve edebî anlamda bir başarıdır. Diğer zaman ise daha geniş ve ulusal krizi dile getirir: 1938–1968 yılları. Romanın Sorunsalları: Resmî ideoloji sorgulaması: “Tarihi yapan el seni de yapmıştır.” Özellikle kadın penceresinden yapılan bir sorgulama olarak dikkat çekmektedir ve bu romanın en temel meselesidir. Aysel karakteri, kendisine misyon olarak yüklenen Cumhuriyet’in ideal, modern, okumuş kadını imajıyla yaşamına devam etmektedir. Ona sunulan imkânları doğru şekilde kullanarak okuması, düşünmesi ile göz doldurmaktadır. Ancak bu karakter bir süre sonra kendini sorgulamaya başlamıştır. Kendisini oluşturan şartları ve yetiştirilme biçimini sorgulamaktadır. Bütün bu, şimdiki olduğu kişiyi oluşturan koşulların dışındaki potansiyelini merak etmektedir. Gerçek kimliğini ve varlığını sorgulamakta, yaptıklarını görev bilinci ile mi yoksa salt kendi arzusu ile mi yaptığını kestirmeye çalışmaktadır. Aydın yabancılaşması: Romandaki aydın karakteri topluma uzak, toplumla özdeşleşemeyen, toplumdan hızla uzaklaşan ve onu küçümseyen buyurgan bir tavır ile romanda kendisine yer edinmektedir. Aydını temsil eden roman kahramanının Aysel’e karşı beslemiş olduğu olumlu hisler hiçbir zaman davranışa dönüşmemektedir. Toplum ve aydın arasındaki mesafe son derece açıktır ve bir türlü kapanamaz. Bu türden bir toplum ve aydın arasındaki yabancılaşma problemlerini Yakup Kadri Yaban isimli romanında işlemiştir. Aydın karakterin bu üst perdeden konuşmaları ve buyurgan tavrı, Aysel’i ve Aysel’in temsil ettiği toplumu aydın kişiden uzaklaştırmakta; aralarında oluşan mesafe giderek artmaktadır. Aydın her şeyi çok iyi biliyor olmasına karşın, kendisine ihtiyaç duyulduğunda oluşturduğu bu yabancılaşma ve mesafe dolayısıyla kimse ona ulaşamamaktadır. Bu bilgisiyle halka ve Aysel’e hiçbir fayda sağlayamamıştır. Kadının kimlik arayışı: İdealist ve çalışkan bir genç kız olarak yetiştirilen Aysel, kendisine yaratılmış olan bu kimliğin kendi tercihi olup olmadığını sorgulamaya başlamıştır. Cumhuriyet’in ideal kadını kimliği dışında bir kimliği olup olmadığını, yetiştirilme tarzını ve kendi özünü öğrenmek istemektedir. Ona gösterilen ve idealize edilmiş olan kimlik dışında bir kimliği olup olmadığını merak etmekte ve bunu aramaktadır. Anlam arayışı: “Hiç kendimiz olduk mu?” (s.183). Aysel karakteri, kendisine ve kendisiyle birlikte yetiştirilmiş olan nesle yüklenen misyonu sorgulamaktadır. İstediklerinin toplum etkisinde mi yoksa bireysel tercihleri mi olduğunu öğrenmeye çalışmaktadır. Aysel’in ihtiyacı olan şey, kendini tanımlamak ve bir kendilik, öz benlik oluşturmaktır. Geleneksel hayat – modernleşme çatışması: Romanda bu çatışma Aysel’in çocukluk yıllarından itibaren işlenmektedir. Okul döneminde Cumhuriyet’in idealist öğretmenlerinden biri olarak temsil edilen Dündar karakterinin çocuklara ilişkin tasarrufları (kıyafetler, kızlı erkekli danslar yapmaları vs.) Aysel’in hoşuna gitmemekte, ailesi ve babasının rahatsızlıkları ile birleşince çatışmanın merkezine yerleşmektedir. Aysel, hem okumak ve benliğini tamamlamak istemektedir hem de ailesini üzmemek için bu gerilimin içinde kalmıştır. Bu çatışma ilerleyen hayatında da iz bırakmıştır. Romanda modern kesim ile geleneksel hayatı sürdüren kesim arasında sürekli bir çatışma vardır. Karakterler ve Temsil Değerleri Aysel:Cumhuriyet’in okumuş, idealist neslini temsil eder. Ancak bu idealizme rağmen kendisini gerçekleştirememiş ve intiharın eşiğine gelmiştir. Yazar, dönemin insanına sunulan misyonun tatmin edici olmadığını vurgulamaktadır. Dündar Öğretmen:Cumhuriyet’in idealist öğretmenidir. İyi niyetli, çalışkan, ideallerinin peşinde giden bir karakterdir. Ancak Aysel, ilerleyen süreçte aldığı bu eğitimden hoşnut kalmamıştır. Aysel’in Annesi:Geleneksel değerleri temsil eder. Klasik anne tipidir; kızının yanında yer alarak çatışmaları yumuşatmaya çalışır. Aysel’in Babası (Salim Efendi): Halkı temsil eder. Geleneklere bağlı, modernliğe karşıdır. Cumhuriyet sonrası kimlik bunalımını yansıtır. Tezel: Aysel’in kardeşi. Sanatla ilgilenir, özgür ruhlu ve eğlenceye düşkündür. Aysel gibi idealist değildir. İlhan: Aysel’in ağabeyi. Baskıcıdır, ülkücü-milliyetçi kesimi temsil eder. Ömer:Aysel’in eşi. Akademisyendir. Aydın:Sol görüşlü, kültürlü ancak halka yabancı bir aydın tipidir. Galatasaray Lisesi’nde okumuş, Fransızca bilen, ama mesafeli bir karakterdir. Behire:Aysel’in arkadaşı ve hemşiredir. Engin:Aysel’in üniversiteden gayrimeşru ilişki yaşadığı kişidir. Ali:Dündar öğretmenin öğrencisi. Ezilen, yoksul kesimi temsil eder. Hasip:Hafızın oğludur, din eğitimi almış, başarılı olmayan ama ince ruhlu bir karakterdir. Romanın Yapısal Özellikleri: Karakterler tamamlanmamıştır:Her kahraman kendi bilinciyle var edilir. Çok seslilik hâkimdir. Diyalog: Karakterler doğrudan veya dolaylı iletişim hâlindedir. Mektuplaşmalar, anı defteri parçaları söylem çeşitliliği sağlar. Çok seslilik: Toplumun farklı kesimleri (aydın, esnaf kızı, hafızın oğlu, bürokrat çocuğu) bir arada temsil edilir. Anlatı teknikleri: İç konuşma tekniği yaygındır. Birinci tekil şahısla ilerleyen anlatım zaman zaman üçüncü tekile de kayar. Yazarın Konumu ve Otobiyografik Unsurlar: Roman çok sayıda otobiyografik öğe taşır. Yazar ile Aysel özdeşleşmiştir. Karakterin kişiliği, yaşam öyküsü, mekân seçimleri yazara benzemektedir. Ankaralı olan yazar, tıpkı Aysel gibi Haymana’dan Ankara’ya eğitim için gelmiş, Ankara’da uzun yıllar yaşamış ve sonrasında İstanbul’a geçmiştir. Otelin Ankara’da olması da bu otobiyografik yönlerden biridir. Romanın Mesajı: Roman baştan sona bir sorgulama eseridir. Aysel’in kendi kimliğini oluşturan “ideal Türk kadını” kimliğini sorgulaması merkezde yer alır. Eğer bu kimlik standardize edilmeden, dış etkenlerden bağımsız oluşsaydı, nasıl bir karakter ve varlık doğacaktı sorusu yöneltilmektedir. Roman, Cumhuriyet’in kurulması ve sonrasında idealist insanlar yetiştirme gayretiyle bireylere yüklenen misyonun ne kadar sancılı bir süreç olduğunu gösterir. Bu süreçte bireyler aileleriyle ve toplumla çatışmalar yaşamış, ancak sonunda birey olma yolunda varoluşlarını sorgulamışlardır. Eser sadece buhranları değil, buhranlardan sıyrılmak için arayışları da sunar. Çocuk figürü, hayatın yaşamaya değer olduğunu simgeler. Bu nedenle Aysel, bütün umutsuzluklara rağmen umut vadeden bir karakterdir.

merdumgriz 6 months ago

Beşinci Mühür

Zoltan Fabri

4 Gönderi

Zoltan Fabri’nin Beşinci Mühür filmi, yalnızca savaşın yıkıcılığını değil, aynı zamanda insanlığın köklü açmazlarını da masaya yatıran bir yapıt olarak öne çıkar. Filmde konuşan dört adamın düşüncelerine eşlik eden tablo, Hieronymus Bosch’un ünlü "Dünyevi Zevkler Bahçesi"dir. Bosch’un bu eseri, yaratılış,…devamıZoltan Fabri’nin Beşinci Mühür filmi, yalnızca savaşın yıkıcılığını değil, aynı zamanda insanlığın köklü açmazlarını da masaya yatıran bir yapıt olarak öne çıkar. Filmde konuşan dört adamın düşüncelerine eşlik eden tablo, Hieronymus Bosch’un ünlü "Dünyevi Zevkler Bahçesi"dir. Bosch’un bu eseri, yaratılış, yaşam, günah, ölüm ve ahireti bir bütün halinde tasvir ederken aslında insanlığın dünyevi serüvenine dair bir panorama sunar. Fabri’nin bu tabloya başvurması tesadüf değildir; çünkü II. Dünya Savaşı, yalnızca Nazi ve Sovyet ideolojilerinin değil, aynı zamanda sıradan insanların düşüncelerinin, çelişkilerinin ve eylemsizliklerinin de sergilendiği bir sahnedir. Film, söz konusu tabloyu bir tür ayna olarak kullanır. Konuşan karakterlerin cümleleri arasına serpilen görseller, izleyicinin zihninde belirli imgeler çağrıştırır: kimi zaman şeytansı bir figür, kimi zaman da günahın cazibesi. Böylece diyalogların büyüleyiciliği içinde derin bir sorgulama başlar. İzleyici, bu adamların sözlerinden yola çıkarak onların kişiliklerini tartar; iyilik ve kötülüğün sınırlarını, hatta savaş karşıtı oldukları hâlde eylemsizliğe mahkûm edilişlerini sorgular. Ya da eylemsizliğe mahkûm mudurlar? Kendileri ve yaşamlarını kurtarmak dışında dertleri var mıdır? Eleştirdikleri hâlde eyleme geçmemeleri onların vicdanlarını rahatlatmaları için belirli sebepler verir mi? Örneğin bu zalimliği biz yapmıyoruz sonuçta ya da hiç böyle eylemler gerçekleştirmedik demek olanlara karşı sorumluluklarını azaltır mı? Sade ve makbül vatandaş olmaları beklenen bu arkadaş grubuna vicdan muhakemeleri, verdikleri cevapları sorgulatacak bir nazi eli uzanacaktır film sonunda. :') Burada asıl mesele, zalimliği tanımlamaktır. Savaş, kazananı olmayan bir cehennemdir; fakat film, “ya müdafaa gerekiyorsa?” sorusunu zihne düşürür. Ölüm tehdidi altında insanın kendinden beklenmedik eylemler gerçekleştirebileceği gerçeği, etik yargıları bulanıklaştırır. Ancak tüm savaşların ardında bir “tanrı kompleksi”, bir lider karizmasının gölgesi yok mudur? Antimilitarizm, modern çağda hâlâ bir ütopya olarak kalmaya mahkûm mudur? İnsanlık, toprak mülkiyetini savunma hakkını keşfettiğinden beri, haklı gerekçelerin gölgesinde sayısız ölüme yol açmadı mı? Beşinci Mühür, izleyiciyi tarihin çözülmez düğümleri üzerine yeniden düşündürür. Karakterlerin gelişimi, soruların yöneltiliş biçimi ve en sonunda seyircinin kendine verdiği yanıt, bir tür sınav işlevi görür. Çünkü bazen onursuzca görünen bir davranış, ardında “iyilik” iddiasıyla sunulduğunda bile sempati toplayabilir. Film, bu tür ahlaki açmazları sahneye taşıyarak insanın kendisiyle yüzleşmesini sağlar. Bosch’un tablosu ile Fabri’nin filmi arasındaki bağ da burada ortaya çıkar: Dünyevi olanın büyüleyiciliği ve yıkıcılığı, savaşın anlamsızlığıyla birleşir. İzleyici, karakterlerin sorularını yanıtlamaya çalışırken aslında kendi vicdanına ayna tutar. Hangisinden yana olmalı? Hangi düşünceye daha yakın durmalı? Ya da birinden yana olmak mümkün müdür? İşte "Beşinci Mühür", bu soruların cevapsızlığında derinleşen, düşündürücü ve sarsıcı bir deneyimdir.

merdumgriz 6 months ago

Asılacak Kadın

Pınar Kür

15 Gönderi

Spoiler içeriyor Bu yazıya Pınar Kür’ün romancılığını kısaca tanıtarak başlamak yerinde olacaktır. Pınar Kür, Türk edebiyatının en önemli kadın yazarlarından biridir. Kadın duyarlığını taşısa da onu çağdaşlarından ayıran en temel özellik, gerçekleri dile getirmekten çekinmeyişi, toplumsal tabulara karşı kalemini sansürsüz kullanışıdır. Romanlarında…devamıBu yazıya Pınar Kür’ün romancılığını kısaca tanıtarak başlamak yerinde olacaktır. Pınar Kür, Türk edebiyatının en önemli kadın yazarlarından biridir. Kadın duyarlığını taşısa da onu çağdaşlarından ayıran en temel özellik, gerçekleri dile getirmekten çekinmeyişi, toplumsal tabulara karşı kalemini sansürsüz kullanışıdır. Romanlarında kadınların toplumsal ezilmişliklerini, varoluş mücadelelerini ve açmazlarını işlerken; cinsellik, evlilik, işçi sorunları, yozlaşmış burjuva tavırları, 12 Mart ve 68 kuşağı gibi konulara da cesaretle eğilir. Pınar Kür aynı zamanda Türk edebiyatının postmodern yazarları arasında yer alır. Modern anlatım tekniklerini ve yenilikçi biçimleri eserlerine ustalıkla taşır. Bu nedenle romanlarını okumak kimi zaman yorucu olabilir; ancak asıl mesele romanın biçimsel yönü değil, içerdiği meselelerin ağırlığıdır. Söz konusu romana gelirsek, hikâye gerçek bir yaşamdan izler taşır ve aslında toplumun yabancısı olmadığı bir meseleye odaklanır. Kadının hukuk sistemi, aristokrasi ve eril egemen düzen karşısında adım adım idama sürüklenişi, romanın merkezini oluşturur. Melek karakteri, öğretilmiş bir suskunluğun ve bastırılmış bir sesin temsilidir. Çünkü o bağırsaydı bile kimse duymayacaktı. Onu kurtarmaya çalışan genç karakter de eserin sonunda kendi kurtarıcılığına inanmayışının trajedisini yaşar; çünkü aslında Melek hiçbir zaman kurtarılamayacaktır. Romanın en çarpıcı yönlerinden biri, eril tahakkümün farklı yüzlerini bütün çıplaklığıyla sergilemesidir. Melek’in kocası, yalnızca ataerkil düzenin temsilcisi değildir; aynı zamanda egzibisyonist bir sapkınlığın taşıyıcısıdır. Kadını bir birey olarak değil, teşhir edilmesi gereken bir beden olarak gören bu zihniyet, Melek’in hem özel hem toplumsal yaşamda nesneleştirilmesini pekiştirir. Dolayısıyla kadının bedeni üzerinden kurulan iktidar, yalnızca aile içinde değil, toplumsal yapının her katmanında yeniden üretilir. Romanın ilk iki bölümü bilinç akışı tekniğiyle yazıldığı için karakterlerin iç dünyaları, psikolojik kırılmaları ve yaşadıkları travmalar doğrudan okurun zihnine yansır. Bu teknik, özellikle Melek’in maruz kaldığı suskunluğu ve içsel çığlıklarını daha derinden kavramamızı sağlar. Bir kız çocuğu dünyaya geldiğinde toplumun ona yüklediği roller çoktan hazırdır: O, hizmet etmekle yükümlüdür. Taşrada doğduysa çocuk bakmak, ev işlerini görmek, itaati öğrenmek zorundadır. Başkaldırırsa şiddet kaçınılmazdır. Ailede babaya, sonra abiye; evlenince kocaya; ev hizmetinde ise evin beyine boyun eğmek zorundadır. Mahkeme salonunda ise bu otorite hâkimin şahsında karşımıza çıkar. Romanın en sarsıcı taraflarından biri, hâkimin karar mekanizmasının adaletle değil, kendi kişisel önyargıları ve mizojinist bakışıyla şekillenmesidir. Yargıç, Melek’i asılmaya mahkûm eder; çünkü kendi acısının tekliğiyle yüzleşmek istemez, onu paylaşmak ister. Kadının idamı, adaletin değil erkek egemen zihniyetin tatmini olur. Elbette bu romanın kimi kesimleri rahatsız edeceği baştan belliydi. Kimi eleştirmenler eserde “müstehcenlik” bulunduğunu ileri sürdüler. Oysa Pınar Kür’ün yaptığı, kapalı kapılar ardında yaşanan çirkinlikleri görünür kılmaktır. Kadın bedeninin ilk insanlardan beri nesneleştirilip sömürüldüğü gerçeğini dile getirdiği için romanı saptırmaya çalışanların zihniyetini anlamak zor değildir. Evet, bu roman sizi rahatsız edecektir. Ama umalım ki bu rahatsızlık, alışılmış bir cinsiyetçiliğin sarsılmasından değil; hâlâ böylesi trajedilerin yaşanıyor olmasından kaynaklansın.