Raf Yorumu: obey ☪︎ (@obey)

obey 3 months ago

Spoiler içeriyor aydın reis (`el diablo` ) osmanlı denizciliğinin en “`mitolojik`” figürlerinden biri. batı akdeniz'de ispanyolların el diablo (`şeytan`), italyanların ise “şeytan avcısı / şeytanı döven” anlamına gelen cacciadiavolo diye andığı türk korsanı. yıllar boyunca ispanya ve italya kıyılarında ortaya çıkıp kaybolan…devamıaydın reis (`el diablo` ) osmanlı denizciliğinin en “`mitolojik`” figürlerinden biri. batı akdeniz'de ispanyolların el diablo (`şeytan`), italyanların ise “şeytan avcısı / şeytanı döven” anlamına gelen cacciadiavolo diye andığı türk korsanı. yıllar boyunca ispanya ve italya kıyılarında ortaya çıkıp kaybolan baskınlar düzenliyor. limanlara vuruyor, konvoyları dağıtıyor, kaleleri tedirgin ediyor. düzenli donanma gibi değil; ama tam da bu yüzden öngörülemez bir bela. ne zaman, nereden çıkacağı belli değil. batı kaynaklarında “`korsan`” diye geçiyor; osmanlı perspektifinde ise deniz savaşının gri alanında duran, yarı-resmî akdeniz oyuncularından biri. devletle bağı net değil ama düşmana verdiği zarar çok net. “`şeytan`” lakabı boşuna değil: çünkü adam sadece saldırmıyor, morali de çökertiyor. ismini duyan gemiciler rota değiştiriyor, kıyı kentlerinde söylentiler yayılıyor. askeri korkudan çok, psikolojik üstünlük kuruyor. klasik hikâye: batı kronikleri “`tanrının cezası`” diye yazar, bizde ise adı ya geçmez ya da dipnotta kalır. `edit` : haritalarda yok, arşivlerde silik, ama akdeniz'in hafızasında uzun süre yaşamış bir kabus. aydın reis – `cacciadiavolo`'nun gecesi ay yoktu o gece. ispanya kıyılarında deniz, zifiri bir suskunlukla duruyordu. rüzgâr bile çekilmişti sanki; bazı geceler vardır ya, fırtına öncesi değil, kader öncesi sessizlik olur. liman nöbetçisinin gördüğü ilk şey yelken değildi. ışıksız, sessiz, suyun içinden çıkan gölgelerdi. küreklerin suya değdiği an bile duyulmadı. karaya yaklaşan gemide tek bir meşale yoktu. aydın reis, pruvalığın ucunda duruyordu. siyah sarığını çözmemiş, kılıcını kınından çekmemişti henüz. adamlarını tanıyordu; kılıçtan önce zamanla vurmayı bilirdi. “`şimdi değil,” dedi`. “`şeytan acele etmez`.” o sırada limanın öbür ucunda bir çan çaldı. erken… çok erken. bir köpek havladı. sonra bir tane daha. şehir uyanıyordu. aydın reis gülümsedi. çünkü o çan, tam da olmak istediği şeydi. meşaleler yakıldı, askerler koşuşturdu. toplar döndürüldü ama yön yanlıştı. her zamanki gibi. aydın reis, fırtınanın kendisi değil; fırtınanın yönünü bozan adamdı. küçük bir birlikle sessizce karaya çıktı. kapıyı kırmadı. muhafızları öldürmedi. yalnızca depo zincir haklısın. yukarıdaki edebiyattı. şimdi kaynakların izin verdiği kadar gerçek olanı yazıyorum; uydurma detay basmadan. aydın reis, 15. yüzyıl sonu – 16. yüzyıl başında batı akdeniz'de faaliyet gösteren osmanlı levend/korsan reislerinden biridir. hakkında ayrıntılı bir biyografi yoktur; ama bu, önemsizliğinden değil, osmanlı korsanlarının çoğunun bilerek “`yarı gölgede`” tutulmasından kaynaklanır. ispanyol ve italyan kıyı kayıtlarında adı defalarca geçer. bu kayıtlarda ortak birkaç nokta vardır: - ispanya ve güney italya sahillerinde tekrarlayan ani baskınlar -gemi konvoylarının parçalanması - küçük ama çok hareketli filolar - yakalanamayan, izini kaybettiren bir komutan ispanyol kronikleri onu “`el diablo`” (`şeytan`) diye anmaya başlar. bu lakap mecazi değil; “insan dışı, düzen bozucu, korku salan” anlamında kullanılır. italyan sahil şehirlerinde ise ad **“`cacciadiavolo`”**ya dönüşür: şeytanla savaşan / şeytanı avlayan gibi çevrilebilecek, ironik bir lakap. çünkü onlara göre aydın reis, şeytan gibi davranan ama şeytanı da rezil eden bir figürdür. ne yapıyordu? - büyük limanları fethetmiyordu - kalıcı işgal peşinde değildi - amacı ticareti bozmak, güvenliği çökertmek ve korku üretmekti bu yüzden klasik donanmalara yakalanamıyordu. düzenli savaşmıyor, asimetrik deniz savaşı yürütüyordu. bugün “gerilla denizcilik” diyeceğimiz şey. osmanlı ile ilişkisi aydın reis'in doğrudan bir kaptan paşalık ya da resmî sancak görevi yoktur. ama bu şunu göstermez: “devletten bağımsızdı” aksine, osmanlı'nın akdeniz stratejisinde sık görülen şu modelin içindedir: - resmen inkâr edilebilir - fiilen düşmana zarar veren -gerektiğinde “bizim korsanımız değil” denebilecek adamlar barbaros, turgut reis gibi isimlerden bir kuşak önce, o zemini hazırlayan figürlerden biridir. neden bizde bilinmez? -osmanlı kronikleri daha çok resmî zaferleri yazar - korsanlık, uzun süre “`ayıp`” ya da `tali` görülmüştür - batı arşivlerinde adı korkuyla geçerken, bizde dipnotta kalır ama lakaplar yalan söylemez. bir adama düşmanı tarafından yüzyıllarca hatırlanan bir lakap takıldıysa, gerçekten can yakmıştır. şöyle ki : aydın reis: -büyük amiral değil -harita değiştiren fatih değil -ama akdeniz'in sinir uçlarına basan, -güvenlik hissini yok eden, -devletlerin “`baş belası`” dediği adamlardandır. tarih böylelerini sever, ama resmi anlatı genelde sessiz kalır. aydın reis – “`el diablo`” lakabını aldığı hadise ispanya'nın güney kıyılarında, ticaret gemilerini koruyan küçük bir filo vardır. bölgede osmanlı korsanları dolaştığı bilinir ama o sıralar ortalık sakindir. haftalardır tek bir baskın olmamıştır. “kaçtılar” denir. bir gece, kıyıya yakın bir koyda gemiler demirler. mürettebat rahattır. nöbet gevşer. sabah olmadan hemen önce bir çığlık duyulur. ilk gemideki sancak direği çökmüştür. ama top atışı yoktur, yangın yoktur. halatlar kesilmiş, dümen sabitlenmiştir. gemi sürüklenir. ikinci gemide cephanelik kapıları açıktır. barut yerlere saçılmış, üstüne deniz suyu dökülmüştür. patlama olmasın diye özellikle. üçüncü gemide ise kimseye zarar verilmemiştir ama kaptanın kamarasına, masanın üstüne bir şey bırakılmıştır: kanla çizilmiş bir işaret ve altında tek kelime: `diablo`. şeytan sabah olduğunda filo savaşmadan işlevsiz hale gelmiştir. ne gemiler batmıştır ne asker ölmüştür. ama konvoy çökmüştür, görev iptal edilmiştir. işin asıl kısmı sonra olur. günler sonra aynı kaptan, başka bir limanda yine demirdeyken bu kez aydın reis ortaya çıkar. açık denizde. güneş altında. kaçmadan. “`geçen sefer seni öldürmedim,`” dediği aktarılır. “`çünkü korkman gerekiyordu`.” bu olaydan sonra ispanyol kıyı şehirlerinde şu laf yayılır: “`gelirse öldürmez, ama yaşadığını sana sorgulatır.`” işte bu yüzden ona sadece korsan değil, `el diablo` denir. italyan tarafında ise hikâye başka bir isimle dolaşır: “`cacciadiavolo`” — şeytanla oynayan, şeytanı utandıran adam. neden bu hikâye önemli? - toplu katliam yok - kahramanlık şovu yok, `superman` değil. - bilinçli psikolojik savaş var bu yüzden tarih kitaplarına değil, liman hikâyelerine, denizci masalarına, kıyı şehirlerinin korku hafızasına kalmış. özet cümle `aydın reis`'in meşhur edilmesi gereken yanı şu: düşmanını öldürerek değil, öldürebileceğini ispatlayarak yendi. aydın reis – bilerek bırakılan adam küçük bir ticaret konvoyu. iki gemi, bir silahlı muhafız teknesi. gece baskını değil bu kez; sabaha yakın, sis dağılırken yakalanıyorlar. kaçma şansları yok. direniş kısa sürüyor. birkaç çatışma, birkaç yaralı. ardından sessizlik. aydın reis adamlarına şu emri verdiği söylenir: “silah tutanı indirin. korku tutanı yaşatın.” gemideki herkes ya öldürülür ya da denize atılır. ama bir adam kurtarılır. özellikle. o adam ne kaptandır ne asker. bir kâtiptir. yazı bilir. muhasebe tutar. rota ve yük defterlerini yazan kişi. aydın reis onu güverteye çıkarır. elleri bağlanmaz. diz çöktürülmez. sorar: — “yazı yazmayı biliyor musun?” adam başını sallar. — “o halde bunu da yazacaksın.” kâğıt getirirler. aydın reis, masaya bir hançer bırakır. adamın önüne iter. şunu söyler: “bunu yaz: bizi öldüren türk korsanı değildi. bizi korkudan öldüren oydu.” sonra adam serbest bırakılır. tek başına bir sandal, biraz su ve rüzgâr. limana ulaştığında yüzü tanınmaz haldedir. konuşması günler sürer. anlattığı şey savaş değildir. şunu tekrar eder durur: “isterse hepimizi öldürürdü. ama istemedi.” işte bu hikâyeden sonra, özellikle güney italya'da şu laf yayılır: “el diablo adam seçer.” neden kâtip? çünkü: - kaptan anlatır › abartılır -asker anlatır › küçültülür - yazı bilen anlatır › kayıt olur aydın reis'in “tek kişiyi bilerek bırakması”nın sebebi budur denir. akdeniz korku geleneğinde yeri bu hikâye, klasik korsan vahşeti anlatılarından ayrılır. burada mesaj şudur: “öldürmek kolaydır. ama hikâyeyi ben yazdırırım.” resmi tarihte yoktur. ama liman korkuları buradan beslenir.