Raf Yorumu: Erman (@galgenfrist)

Fransız Diplomatik Belgelerinde Ağrı İsyanı

Bu kitap 1926-1930 yılları arasında Kürt milliyetçisi Hoybun Cemiyeti’nin Ermenilerin ve Fransızların desteğini alarak Ağrı İsyanı’nı başlatmasını ve Türkiye’nin doğu bölgesinde nasıl bir istikrarsızlık ile terör yarattığını belgeleriyle açıklamaktadır. Bir Kürt milliyetçisi olan ve amacı Türkiye’nin doğusunda Kürt devleti kurmak…devamıBu kitap 1926-1930 yılları arasında Kürt milliyetçisi Hoybun Cemiyeti’nin Ermenilerin ve Fransızların desteğini alarak Ağrı İsyanı’nı başlatmasını ve Türkiye’nin doğu bölgesinde nasıl bir istikrarsızlık ile terör yarattığını belgeleriyle açıklamaktadır. Bir Kürt milliyetçisi olan ve amacı Türkiye’nin doğusunda Kürt devleti kurmak olan Hoybun Cemiyeti’nin kurucularından biri ise Taşnak örgütü mensubu Vanlı bir Ermeni olan Vahan Papazyan’dır. Kitabın sonundaki belgeler kısmında Vahan Papazyan’ın Hoybun Cemiyeti’ne üyelik belgesi de bulunmaktadır. Ağrı İsyanı’nı başlatan kişi bir zamanlar Osmanlı ordusunda asker olan İhsan Nuri’dir. Ağrı İsyanı ile Hoybun Cemiyeti Ağrı, Van, Muş ve Bitlis gibi şehirleri kontrolü altına alarak Ağrı Cumhuriyeti’ni kurmuşlardır. Bununla birlikte Erzurum’a kadar sarkarak vur-kaç taktiği ile birlikte Türk ordusuna saldırılar düzenlemişlerdir. Hoybun Cemiyeti’nin amacı Dersim bölgesine kadar nüfuz ederek Ağrı Cumhuriyeti adlı Kürt devletini kurmaktır. Ancak ne var ki bu isyan başlamadan önce Kürt milliyetçisi Hoybun Cemiyeti ile Ermeni milliyetçisi Taşnak örgütü kendi aralarında anlaşıp anlaşma metnine maddeler koymuşlardır. Buna göre isyan başarıya ulaştıktan sonra Ermenilerle Kürtler kendi yaşadıkları alandaki doğal sınırlara saygı gösterecekti. Doğrusu isyan başarıyla sonuçlansaydı Ermeniler için kutsal kabul edilen ve onlarca Ararat olarak kabul edilen Ağrı Dağı ve çevresini Ermeniler Kürtlere bırakır mıydı o konuda şüpheliyim doğrusu. Nitekim ben Ermenilerin Türklerden 1915 Ermeni Tehciri’nin intikamını almak için Kürtleri kullandığını düşünmekteyim. Zaten Ağrı İsyanı’nın başladığı yer ile Ermenistan stratejik konumdadır ve sınırdaştır. Ağrı Dağı Erivan’a Ağrı şehir merkezinden bile daha yakındır. Erivan şehrinden Ağrı Dağı çok net bir biçimde görünmektedir. Hoybun Cemiyeti’nin mensupları arasında Şeyh Said’in oğlu Mehdi ile kardeşi Ali Rıza da bulunmaktadır. Ağrı İsyanı’na destek için Irak’tan Barzani aşireti mensupları, İran’daki Simko aşireti ve Suriye’deki birçok Kürt aşiret mensupları gelmiştir. İsyanının bastırılmasının son evresi ise 1930’daki Zilan Ayaklanması’dır. Bu isyanın bastırılmasıyla Van’ın Erciş ilçesindeki Zilan Deresi’nde Cumhuriyet gazetesine göre 15 bin isyancı bozguna uğratılıp öldürülmüştür. Ermeni kaynakları ise bunu 5 bin olarak aktarmaktadır. Hoybun Cemiyeti’nin raporuna göre Ağrı İsyanı’nda 4 binden fazla Türk askeri öldürülmüştür. Ermeni kaynakları ise 2500 demektedir. İsyan Türk ordusu tarafından bastırılmadan önce Ankara hükümeti isyancılara birçok kez mektup yollayarak haklarında genel affın çıktığını ve silah bırakmaları gerektiğini dile getirse de isyancılar af talebini de kabul etmeyip isyanlarını sürdürdüler ve isyan kanlı bir şekilde bastırılmıştır. Daha sonra Hoybun Cemiyeti kendilerini finanse eden Ermeni Taşnak örgütünün de maddi destek sağlamaması üzerine 1935 yılında dağılarak tarihe karışmıştır.