Raf Yorumu: Seyit (@seyitergul)

Spoiler içeriyor Siyer Romanları, bir yüksek lisans tezinin kitap hâline getirilmiş şeklidir. Eserde, 1980 sonrasında Türkçede yazılmış veya Türkçeye çevrilmiş elli siyer romanı incelenmektedir. Kitap iki bölümden oluşmaktadır. İlkinde romanlar siyer ilmi, ikincisinde roman tekniği ve edebî değer bakımından incelenmektedir. Yazarın temel…devamıSiyer Romanları, bir yüksek lisans tezinin kitap hâline getirilmiş şeklidir. Eserde, 1980 sonrasında Türkçede yazılmış veya Türkçeye çevrilmiş elli siyer romanı incelenmektedir. Kitap iki bölümden oluşmaktadır. İlkinde romanlar siyer ilmi, ikincisinde roman tekniği ve edebî değer bakımından incelenmektedir. Yazarın temel amacı, “Siyerin romanı yazılır mı?” tartışmasından ziyade, “Yazılırsa nasıl yazılmalı, nasıl yazılmamalıdır?” sorusuna cevap verebilmektir. Kitabın girişinde şu ifadelerle belirtilmektedir: “Siyer’in sahih bir tarih zeminine dayandırılması şartıyla edebî formlar aracılığıyla aktarılabileceğini savunuyoruz. Dolayısıyla çalışmamızın amacı, yanlış örnekler üzerinden hareketle ‘Siyer’in romanı olmaz’ şeklinde bir yargıya varmak değil; aksine, bu yanlış örneklerdeki eksiklikleri tespit ederek daha nitelikli siyer romanlarının yazımına katkı sağlamaktır.” Kanaatimce problemlerin önemli bir kısmı iki temel sebepten kaynaklanmaktadır: Bilgisizlik ve kasıtlı tercih. Bilgisizlik; dönemi yeterince tanımamak, kaynak kullanımındaki eksiklikler ve roman tekniğine ilişkin yetersizlikler şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Kasıtlı tercihler ise fikrî ve ideolojik kaygılar ile daha fazla okuyucuya ulaşma arzusu gibi farklı saiklerden kaynaklanmaktadır. I. Bilgisizlikten Kaynaklanan Problemler Kitapta siyer ilmi açısından tespit edilen birçok problemin temelinde bilgi eksikliği bulunmaktadır. Dönemi tanımamak, kaynak kullanmayı bilmemek ve roman tekniğine yeterince hâkim olmamak, birçok hatanın ortak sebebidir. Kaynak Kullanımından Doğan Problemler İlgili eserlerin yazarları zayıf ya da uydurma rivayetlere başvurmakta, zaman zaman kurgularını bunlar üzerine inşa etmektedirler. Romanlarda irhâsât üzerinde fazla durulmakta; Hz. Muhammed için, herkesin dört gözle beklediği, peygamber olacağı herkesçe bilinen bir şahsiyet algısı oluşturulmaktadır. Oysa yüzeysel bir siyer okuması bile ilk davet döneminde durumun tam tersi olduğunu gösterir. Bilgi eksikliğinin bir başka sonucu, tarihî olayların ve rivayetlerin yeterince tenkit edilmeden aktarılmasıdır. Böylece zayıf rivayetlerle desteklenen veya tamamen kurguya dayanan anlatılar okuyucu tarafından tarihî bir gerçeklik gibi algılanabilmektedir. Rahip Bahira ve Garanik kıssaları buna örnek verilebilir. Dönemi ve Kültürü Yeterince Tanımamaktan Doğan Problemler Dönemin tarihî ve kültürel atmosferinin yeterince yansıtılamaması da önemli bir problemdir. Siyer romanı, okuyucuyu o dönemin içerisine taşıyabilmelidir. Nitekim “Başarılı bir siyer romanı yazmak için dönemin doğru okunup iyi analiz edilmesi gerekir…” Günümüzün düşünce kalıpları, aile anlayışı ve konuşma biçimleri Peygamber dönemine taşınmakta; böylece tarihî gerçeklikle bağdaşmayan anakronik anlatımlar ortaya çıkmaktadır. “Hz. Hatice’nin ‘Mekke’nin ilk iş kadını’ olarak tanıtılması, Hz. Hatice’nin yoğun bir iş programı gününe, saç ve cilt bakım uzmanı Ümmü Züfer tarafından hazırlanması, Hz. Hatice’nin ‘şirketlerinin’ başına Hz. Muhammed’i yönetici olarak getirmek istemesi” gibi örnekler günümüz düşünme biçiminin ürünüdür. Roman Tekniğine İlişkin Yetersizlikler Kitabın ikinci bölümünde roman tekniği bakımından da önemli eksiklikler ortaya konmaktadır. Sürekli bilgi verme çabası birçok eserde edebî anlatımın önüne geçmiş, yazarın ifadesiyle bir vaaz üslubuna dönüşmüş; üslubu öne çıkarma gayreti ise zaman zaman yapay bir dile dönüşmüştür. “Yazarların, eserlerinde estetik bir dil kullanma arzuları, belli bir noktadan sonra roman içinde ‘zorlama’ metinlerin oluşmasına neden olmuştur.” Bazı eserlerde tarihî atmosfer oluşturma amacıyla aşırı derecede Osmanlıca kelimelere yer verilmesi de dikkat çekmektedir. “Baban şecayay-ı âliyeyle muttasıf bir zattır. Şu Cezîretü’l-Arap’ta onun gibi muhteşem bir insan daha olmadı, olamaz.” ; “Ya Rab garibem, bîkesem, zâifem, nâtüvânem, alîlem, âcizem…” Bu dil, tarihî atmosfer kurmaktan ziyade, ironik biçimde söylemek gerekirse, “tûtî-i mucize-gûyem” seviyesinde bir Osmanlıca yoğunluğu hissi uyandırabilmektedir. II. Kasıtlı Tercihlerden Kaynaklanan Problemler Kitapta tespit edilen problemlerin bir kısmı bilgi eksikliğiyle açıklanabilecek nitelikteyken önemli bir kısmı bilinçli tercihlerin ürünüdür. Bu tercihler; fikrî ve ideolojik kaygılar ile daha fazla okuyucuya ulaşma arzusu olmak üzere iki başlıkta değerlendirilebilir. Fikrî ve İdeolojik Kaygılar Bunlardan ilki, oryantalist eleştiriler karşısında modern bir peygamber ve İslam tasavvuru ortaya koyma çabasının ürünü olan modernist yaklaşımlardır. İkincisi bunun tam tersi yöndeki gelenekçi ve modernite karşıtı yaklaşımlardır. Bir başka yansıma ise Şiî düşüncedir. Modernist Yaklaşımlar Bu yaklaşım, tarihî gerçekliği ikinci plana iterek modern dönemin kabullerini Peygamber dönemine taşıyabilmektedir. Özellikle kölelik ve kadınlar üzerinden yapılan değerlendirmelerde, modern dünyanın değer yargılarıyla şekillenen bir tarih okumasının siyer romanlarına yansıdığı ifade edilmektedir. Bir örnekte Hz. Âişe’ye şunlar söyletilmektedir: “Ey Kadınlar Topluluğu! ... Asli göreviniz İslam’ı anlamak, yaşamak ve yaymaktır. Gelecek nesilleri siz eğiteceksiniz. Uyanık olun, kadınlık onuruna sahip çıkın ve hürriyeti yalnızca Allah’a kullukta arayın.” Bu ifadeler Hz. Âişe’nin olmaktan çok günümüz kadın hareketleri tarafından dillendirilen bir çağrıya benzemektedir. Hz. Peygamber’in Hz. Zeyd’i azat etmesinin sebebini kölelik karşıtlığı olarak göstermek de modernist refleksle açıklanabilir. Böylece tarihî gerçeklik açıklanmak yerine bugünün değerleri geçmişe taşınarak yeni bir kurgu inşa edilmektedir. Gelenekçi ve Modernite Karşıtı Yaklaşımlar Modern yaklaşımları reddetme düşüncesiyle hareket eden bazı eserlerde, günümüzde doğru kabul edilen muhafazakâr anlayışlar Hz. Peygamber’in hayatına taşınmakta ve onun sünneti gibi sunulmaktadır. Böylece modernizme karşı çıkma gayreti, tarihî gerçekliği gölgeleyen farklı bir idealizasyon üretmektedir. Kadın haklarını öne çıkaran modernist reflekse karşılık burada kadınları evinin hanımı olmaya ikna çabası vardır: “Evlilikte kadın itaatkâr, erkek de kibar ve yumuşak olursa mutluluk olurdu”, “Ev, kadının mihrabıydı…” Bir tarafta zor zamanlarda ortaya çıkan bereket ve sofra mucizeleri, diğer tarafta fakirliği adeta tavsiye eden bir peygamber profili aynı eserin içinde yer alabilmektedir. Burada idealize etme çabasının çıkmazlarını görmekteyiz; gerçeklikten kopmak kaçınılmaz hâle gelmektedir. Şiî Düşünceyi Yansıtan Yaklaşımlar Bu tür romanlarda Hz. Ali merkeze alınmakta; özellikle Gadir-i Hum ve Kırtâs hadiselerine geniş yer verilerek Hz. Ali’nin haksızlığa uğradığı anlatılmaya çalışılmaktadır. Hz. Ali ve Ehl-i Beyt kahramanlaştırılırken diğer halifelerin geri planda bırakıldığı, zaman zaman tahkir edildiği örnekler de bulunmaktadır. Nitekim kitapta verilen bir örnekte “…Ebû Bekir, en yakın arkadaşı olan Ömer’in üstün gayretleri ve uyguladığı şeytanî planlar sonucunda hilafet makamına oturmuştu nihayet.” denilmektedir. Örneğin taraflılığı bir yana, sert üslup bu yaklaşımın boyutunu göstermektedir. Dikkat çekici bir örnek, Hz. Ali ile Hz. Fâtıma’nın evliliğinin anlatıldığı bir romanda karşımıza çıkmaktadır. Eserde Allah Teâlâ’nın Hz. Peygamber’e Hz. Fâtıma için “dünür olduğu” şeklinde kurgulanan anlatım, kutsallaştırmanın boyutunu göstermektedir. Ön kabullerin meşruiyet aramasına veya mezhep eğilimlerine dayanan bu tür yaklaşımların önüne geçmeyi mümkün görmemekle beraber çözümün iyi örnekleri yaygınlaştırmak olduğu kanaatindeyim. Daha Fazla Okuyucuya Ulaşma Arzusu Bir diğer husus, daha fazla okuyucuya ulaşma kaygısıyla yapılan tercihlerdir. İçerikte, mucize anlatılarının olağanüstü boyutlara taşınması ve duygusal yönü güçlü sahnelere ağırlık verilmesi dikkat çekmektedir. Özellikle bereket mucizeleri, okuyucuda hayranlık uyandırmayı hedefleyen bir üslupla aktarılmaktadır. Üslupta ise duygusallığın zaman zaman ölçüyü aştığı görülmektedir. Yazarın örnek olarak verdiği “Öyleyse Muhammed (sav)’i yaşamalıyım ve onda kaybetmeliyim kendimi.” şeklindeki ifade, sınırları zorlayan bir sevgi ifadesi olarak değerlendirilmektedir. Dikkat çekici bölüm başlıkları, yoğun duygusal anlatımlar ve dramatik dil de okuyucunun ilgisini canlı tutmaya yönelik tercihlerdir. Edebî eserlerde okuyucuyu etkileme arzusu tabiidir. Ancak bu kaygının tarihî gerçekliğin ve siyerin önüne geçmesi temel problemlerden biridir. Sonuç ve Genel Değerlendirme Verilen örneklerden anlaşılacağı üzere, siyer romanlarında yazarlar Hz. Peygamber’i ve yaşadığı dönemi olduğu gibi tanıtmaktan ziyade kendi peygamber ve dönem tasavvurlarını romanlarına söyletmektedirler. Bu durum bazen bilgi eksikliğinden, bazen de bilinçli tercihlerden kaynaklanmaktadır. Bu eserden hareketle ulaştığım kanaat şudur: Siyeri sanatın imkânlarıyla anlatabilmek için iki temel yetkinliğe ihtiyaç vardır. Bunlardan ilki, o dönemi bilmek; ikincisi ise o dönemi anlatabilmektir. Ancak bu iki yetkinlikten önce gelen bir mesele vardır ki o da amaçtır. Doğru bir amaçla yola çıkılmadığı sürece, sahip olunan ilmî veya edebî birikim tek başına yeterli olmayacaktır. Buna karşılık, Hz. Peygamber’i ve yaşadığı dönemi olduğu gibi ortaya koymayı amaçlayan bir yaklaşım, bu iki yetkinlikle birleştiğinde hem siyer ilmine hem de edebiyatımıza değer katacaktır. Hz. Peygamber’in hayatını ve İslam’ın ilk tebliğ dönemini roman veya başka bir sanat aracıyla ortaya koyma çabasını şahsen kıymetli buluyorum. Bu çabalara karşı çıkılmasından ziyade desteklenmesi gerektiği kanaatindeyim. Bu noktada Çağrı filminin yarattığı etkiyi örnek gösterebiliriz. Aynı başarının roman aracılığıyla da sağlanabileceği kanaatindeyiz. Siyer Romanları adlı eser de bu noktada önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Mevcut örneklerin neden istenilen seviyeye ulaşamadığını ortaya koyması bakımından dikkat çekici ve yol gösterici bir çalışmadır. Kitapta ortaya konan problemler, siyer romanı yazımındaki hataları görmemiz ve doğru yöntemleri kullanabilmemiz açısından önemli bir kılavuz niteliğindedir.