Raf Yorumu: Elif (@diegesis.e)

Spoiler içeriyor ‘Film, İran'da zorunlu olarak idam kararlarını uygulamakla görevlendirilen dört insanın, emirlere itaat etmek ile vicdanlarının sesini dinlemek arasındaki sarsıcı ahlaki hesaplaşmasını anlatır.’ ❗️ "Asker olmak demek çeneni kapat ve üstlerine itaat et demek." "Öldürmeni emrediyorlarsa ne olacak? Ben adam öldürmek…devamı‘Film, İran'da zorunlu olarak idam kararlarını uygulamakla görevlendirilen dört insanın, emirlere itaat etmek ile vicdanlarının sesini dinlemek arasındaki sarsıcı ahlaki hesaplaşmasını anlatır.’ ❗️ "Asker olmak demek çeneni kapat ve üstlerine itaat et demek." "Öldürmeni emrediyorlarsa ne olacak? Ben adam öldürmek istemiyorum." ❗️ Filmin adı "Şeytan Yoktur." İlk bakışta çok tuhaf bir isim. Çünkü film boyunca ölüm, infaz, korku, itaat ve vicdan görüyoruz. O zaman gerçekten şeytan yoksa bütün bu kötülükleri kim yapıyor? Filmin cevabı oldukça rahatsız edici: Kötülük çoğu zaman kendisini "kötülük" olarak göstermiyor. Bir emir olarak geliyor. Bir görev olarak geliyor. "Kanun böyle" olarak geliyor. "Ben sadece işimi yapıyorum" olarak geliyor. "Ben yapmazsam başkası yapacak" olarak geliyor. Ve bence filmin asıl korkutucu tarafı tam olarak burada. 🏠 İlk bölümde Heshmat’ın hikâyesi filmin bütün düşüncesini kuruyor. Heshmat’a baktığımızda normal bir aile babası görüyoruz. Evine gidiyor, ailesiyle ilgileniyor, çocuğuyla vakit geçiriyor. Onu tanırken "Bu adamda bir gariplik var" demiyoruz. Sonra onun ne yaptığını öğreniyoruz. Ve film burada seyirciyi çok önemli bir konuma sokuyor: Bir insan hem iyi bir baba hem de bir başkasının ölümüne sebep olan biri olabilir mi? Film kolay bir cevap vermiyor. Heshmat’ı şeytanlaştırmıyor. Ama yaptığı şeyi de masumlaştırmıyor. Bence burada çok önemli bir ayrım var: İyi bir insan olmak ile iyi şeyler yapmak aynı şey değildir. Bir insan ailesine çok iyi davranabilir, çevresine yardım edebilir, şefkatli olabilir; ama aynı insan sistemin kendisine verdiği bir görevi yerine getirirken başka bir insanın hayatını sonlandırabilir. Bu çelişki filmin merkezinde. Ve Heshmat’ın hayatının sıradanlığı, yaptığı şeyin dehşetini daha fazla artırıyor. Çünkü film bize "kötü insanlar böyle görünür" demiyor. "Böyle görünebilirler" diyor. ⛓️ İkinci hikâyede mesele artık "Ben bunu yapıyor muyum?" değil, "Yapmayı reddedersem ne olur?" sorusuna dönüşüyor. Pouya’nın karşısına gelen şey çok basit görünür: Ya emre uyacaktır ya da reddedecektir. Ama aslında iki seçenek de özgür değildir. Çünkü reddettiğinde yalnızca işini kaybetme ihtimali yoktur. Askerlik sistemi, toplumdaki konumu, geleceği ve hayatının devamı üzerinde ciddi sonuçlar doğurabilecek bir zincir oluşturur. Burada film "Cesur ol, karşı çık" gibi kolay bir mesaj vermiyor. Çünkü dışarıdan baktığında ahlaki seçim çok kolaydır: "Tabii ki öldürme." Ama o kararın bedelini sen ödemiyorsan bunu söylemek kolaydır. Pouya’nın korkusu bu yüzden çok gerçek. Çünkü bazen insanın önünde ahlaki olanı yapmak ile hayatta kalmak arasında bir seçim bırakılır. Ve film tam burada vicdanın ne kadar pahalı olabileceğini gösteriyor. 🎈 Üçüncü bölümde film daha kişisel bir yere geçiyor. Javad’ın hayatında aşk, gelecek planları ve evlilik düşüncesi var. Yani genç bir insanın normal hayatını görüyoruz. Fakat geçmişte yaptığı ya da sistem içinde gerçekleştirdiği şey, onun peşini bırakmıyor. Burada ölüm cezasının yalnızca ölen kişiyi etkilemediğini görüyoruz. Bir kişinin öldürülmesi onu sevenleri, onu öldürmek zorunda kalan kişiyi, onun ailesini ve o kişinin geleceğini etkiliyor. Yani devletin verdiği karar, tek bir insanın hayatında kalmıyor. Bir insandan diğerine yayılan bir travma gibi davranıyor. Bu yüzden filmde "infaz" aslında sadece birkaç dakikalık bir eylem değil. Bir insanın hayatına atılan ve yıllarca çıkmayan bir gölge. 🗝️ Son bölümde ise bence filmin duygusal ve düşünsel olarak en güçlü kısmına geliyoruz. Bahram artık sistemin dışına çıkmış bir insan. Ama sistemden gerçekten kurtulmuş mu? Hayır. Çünkü bazen fiziksel olarak kaçabilirsin ama yaptıklarının sonuçlarından kaçamazsın. Bahram’ın yaşadığı şey bana filmin bütün hikâyelerinin ortak noktasını gösteriyor: İnsan, yaptığı seçimlerle yaşamaya devam etmek zorunda. Sistem "Ben sana bunu yaptırdım" diyebilir. Ama vicdanın bunu kabul etmeyebilir. Bir emri uygulamak, yaptığın şeyin sorumluluğunu ortadan kaldırır mı? Rasoulof bunun cevabını seyirci adına vermiyor. Zaten filmin gücü de burada. Film ahlaki meseleleri kesin bir "iyi/kötü" ayrımına indirgemek yerine insanları içinde bulundukları sistemle birlikte düşündürüyor. ❓ Peki neden dört hikâye? Bence bu çok önemli. Eğer film yalnızca Heshmat’ın hikâyesini anlatsaydı, şöyle düşünebilirdik: "Bu tek bir insanın problemi." Ama dört hikâyeyi arka arkaya koyunca bunun tek bir insanın hikâyesi olmadığını anlıyoruz. Biri uyuyor, biri reddediyor, biri geçmişinin sonuçlarıyla yaşıyor, biri bedel ödüyor. Aynı sistem, farklı insanlarda farklı sonuçlar yaratıyor. Bu nedenle dört bölüm aslında dört ayrı film değil. Aynı sorunun dört farklı cevabı. 🀄️ "Şeytan Yoktur" aslında ne demek? Bence filmin başlığını en güzel şöyle okuyabiliriz: Şeytan yoksa kötülüğü kim yapıyor? İnsanlar. Ama film burada da durmuyor. Çünkü insanlar neden yapıyor? Korkudan, emirden, geçimden, sisteme uyum sağlamaktan, sevdiklerini korumaktan, hayatta kalmaktan. Ve işte filmin en rahatsız edici düşüncesi ortaya çıkıyor: Kötülük her zaman kötü insanların elinden çıkmayabilir. Bazen sıradan insanlar, sıradan bir iş günü içerisinde, kendilerini kötü bir şeyin parçası olarak bulabilirler. Bu yüzden film aslında sadece İran’ı anlatmıyor. İran’daki idam sistemi üzerinden çok daha evrensel bir soru soruyor: "Bir insan, otoritenin emrine uyduğunda kendi ahlaki sorumluluğunu ne kadar kaybeder?" İnsanın içinde iyiyle kötüyü birbirinden ayıran çizgi sandığımız kadar kalın olmayabilir. Ve daha da önemlisi, insan bazen kötülük yaparken kendisini kötü biri olarak görmeyebilir. "Ben sadece işimi yaptım." "Kanun böyle." "Emir geldi." "Başka çarem yoktu." "Ben yapmasam başkası yapacaktı." Bunların hepsi insanın kendi vicdanıyla arasına koyabileceği perdeler. Film de o perdeleri tek tek kaldırıyor. Ve sonunda insanı şu soruyla baş başa bırakıyor: "Bana böyle bir emir verilseydi, ben ne yapardım?" Bence filmin gerçek ağırlığı burada. Çünkü cevap vermek kolay. Ama o cevabın bedelini ödemek zorunda kalmadığımız sürece gerçekten ne yapacağımızı bilmiyoruz. Ve belki de filmin "Şeytan Yoktur" demesinin en ürkütücü anlamı bu: Dünyadaki kötülüğü açıklamak için doğaüstü bir şeytan gerekmiyor. İnsanların korkuları, itaatleri, sessizlikleri ve seçimleri bazen bunun için yeterli. 🕯️ "Unutmak zorundayız. Bunu geçmişte bırakmak zorundayız. " 🕯️