alanzirz (@alanzerzan)

Adaletin müsebbibi.. TUTARSIZLIK -yani MECAZ- yani, NİRENGİLEME TEMSİLİYETİNİN SÜREGELİMİ- Olay geyikten önce başladı. Geyiğin temsiliyeti ya da koyunun! Aslında mecazın süre gelimi de denebilir. Hikâyeyi hepimiz biliyoruzdur; Bir yerden sonra gezmeyi, toplamayı bırakıp; ev ve üretimi tercih edişimizle ilgili. Bu…devamıAdaletin müsebbibi.. TUTARSIZLIK -yani MECAZ- yani, NİRENGİLEME TEMSİLİYETİNİN SÜREGELİMİ- Olay geyikten önce başladı. Geyiğin temsiliyeti ya da koyunun! Aslında mecazın süre gelimi de denebilir. Hikâyeyi hepimiz biliyoruzdur; Bir yerden sonra gezmeyi, toplamayı bırakıp; ev ve üretimi tercih edişimizle ilgili. Bu film de biraz bu konuyu deşmiş. Filmin deştiği meseleden ziyade, yönelinmesi gerekilen yer; deşilen meseleler ile ilgili. Mesele; KURBAN’IN MÜSEBBİBİ !ADALET. Bir durumda bir geyik öldürülmüş, bir durumda yağmur yağmamış toprak kurumuş, biri(leri) kurban olmuş; ADALET İÇİN. Bunun adı bazen Ziggurat tanrılarını memnun etme, bazen İbrahim – İshak, Agamemnon – Iphigenia ya da Habil’in koyunu, Kabil’in buğdayı ve her zaman Jumellla ve İklima olur. Her seferinde memnuniyetsizliğin arz’ına bir adalet talebi. Bu olaylar sürer gider. Sosyoloji ve psikoloji okuyucuları için çok iyi araştırma-inceleme konularını da barındırıyor olabilir. Bi’de, memnuniyetsizliğin doğuşu ve bu duruma karşı gelişen adalet talebi meselesi var. Herhangi bir sebepten dolayı birinin kolunu dişlediğim için özür dilemeli miyim? Hayır.. Hayır, ikimizin de daha iyi hissetmesini sağlayacak tek bir yol var. Kendi kolunu da aynı şekilde acımasızca ısırıp bir parça et koparırsam peki? !Hayır, yine de adalet yerini bulmaz. Çünkü adalet, bir memnuniyetsizliği giderme değil, bir cezalandırma yöntemidir ve cezalandırıcıdır da. Başka bir şey değil. Bir suçluya davranmanın tek doğru yolu, başkalarına yaşattıkları sonuçların ve acıların aynısını onlara yaşatmaktır. İşte bu doğru yaklaşım bile adalet fikrinin nasıl bir dengesizlik barındırdığını gösterir. Aynı durum birini öldürmek için de geçerli. Ölen kişi, katilini öldüremeyeceği için, yakınının da ona aynı şeyi ya da aynı olmasa da yakın bir şeyi hissettirmesi için katilin “değer verdiği” birini öldürmesi gerekir. Ölen kişinin yapması gerekip alamadığı intikamı başkasının üstlenmesi durumu da bir başka temsiliyet krizi. Başkası o temsiliyeti üstlendiğinde, katili öldürmenin katilin kendisinde yaşattığı acıyı anlaması için katili öldürmesi de saçma olacaktır. Bu yüzden adalet ölen kişinin değil, hâlâ yaşayanın istenci halini alır. Peki, ölen (“mağdur”)’in adalet meselesi ne olacak? !İşte! asıl mecaz durumu burası. Hatta mecazın her zaman mecaz olarak kaldığı ve gerçeğe bürünemeyeceği durumu ortada nirengileme paradox oluşturur. Filmde Martin’in, Steven’ın kolunu dişledikten sonra kendi kolunu dişlemesinin ardından dediği gibi, “Anlıyor musun? Bu mecazi bir şey. Verdiğim örnek, bir mecaz; yani bu sembolik.” Hazır film demişken biraz daha film demekte zarar yok. Giriş sahnesindeki, yakın plan açık kalp ameliyatı mesela; mesela cerrahların uzmanlığı –uzmanlık diyorum çünkü, bir cerrahı iyi izlemek lazım. Elindeki malzemeyle nasılda kesiyor eti, nasıl da geri kapatıyor yarayı tam bir ehil ve erbab edasıyla. Uzmanlaşma had safhada rasyonellik gerektirir. Bu yüzden oldukça kaotik olan “şey”ler gereğince kaotik ele alınmaz rasyonel zemine çekilir ve sonuçsuz (mecazi) kalır- ve temsil ettikleri şey de aynı mecazın dengesizliği durumunda. Bir şekilde ameliyat olmamız gereken bedeni, bir şekilde onlarca yıl okulunu okumuş, stajını bitirmiş birinin ellerine, hatta çok güzel ellerine teslim etmek zorundalık tercihi gibi. Ancak sonunda bir tercih, kişinin kendi temsiliyetinin imzası imtiyazına bağlı gelişecek olan durum. O güzel ellere sahip cerrahın o anki motivasyonu veya faaliyet durumu buna hazırlıklı değil ve ameliyattaki ölürse kim ne yapabilir ki, hatta kim nerden bilebilir ki? Sonuçta gerçeği bilen biri ölü, diğeri kendini yabana atmayacak olan güzel elli doktor. Durum böyle “olağan” seyirde ilerlerse buradan bir adalet talebi doğmaz. Talep için, üçüncü yani nirengi lazım. Ölünün sembolik temsiliyeti lazım. Ve film bu durumun yanında, son sahnesi ile mecazın nasıl süregeldiğini… Bir durumda bir geyik öldürülmüş, bir durumda yağmur yağmamış toprak kurumuş, bir durumda mecaz mecaz olarak kalmamış; mecaz’a temsiliyet atfedilip temsil etmiş, kurban etmiş. !kurban etmiş.. kan döküldükçe motivasyon artmış. Kanı dökülen ölü, motivasyonsuz.. motivasyon bitmesin diye iki taraftan, bıçağın önüne atlanmış durmuş. Motivasyonsuzluğu yaşamamak ateşle dövülen aleti ne keskin kılıyormuş.. bir bildim.

alanzerzan 1 week ago

Özgürlük Rüzgarı

Ken Loach

5 Gönderi

Ya da Kendine Benzeyemeyen İnsan “İngilizler İrlanda’yı işgal etmiş.” cümlesi kulağa çok eski geliyor; müzede duran paslı bir tüfek gibi. Neyse, demek istediğim, bazı cümleler yaşlanmıyor oluşu ile ilgili.. Şimdi anlatmaya çalıştığım işgali anlatamayayım. Özgürlük Rüzgârı’nı izlerken aklıma sürekli şu…devamıYa da Kendine Benzeyemeyen İnsan “İngilizler İrlanda’yı işgal etmiş.” cümlesi kulağa çok eski geliyor; müzede duran paslı bir tüfek gibi. Neyse, demek istediğim, bazı cümleler yaşlanmıyor oluşu ile ilgili.. Şimdi anlatmaya çalıştığım işgali anlatamayayım. Özgürlük Rüzgârı’nı izlerken aklıma sürekli şu geldi; Bir ülkeyi işgal etmek zor iş; insanı işgal etmek daha zor. İnsan ve eşyanın doğası, yok işte; eşyaya değerini yükleyen insan ve verdiği emek midir üzerinden bir meseleyi değil… bir insanı kendisine karşı işgal etmek İşte o ustalık istiyor. Bildiğim bir kaç ustalık var mesela. Mesela, İngiliz ustalığı; Arap ustalığı; Osmanlı-Türk ustalığı. Hepsinin köküne “beyaz adam” ustalığı diyebilirim ancak, renklere anakrostik yaklaşmak gibi olmasın. Film boyunca İngiliz askerlerini görüyoruz. Köy basıyorlar. İnsanları dövüyorlar. İşkence yapıyorlar. Kendiliğinden olan doğaya barbarlık yapıyorlar. İnsan, insanı öldürüyor, el uzatıyor, sömürüyor, küçük düşürüyor; insanca. Gerçek yerlerden bakabilen bir’inin de dediği gibi, “bunda da var bir insanlık”. Klasik sömürgecilik. Bizim sömürgecilik dediğimiz şeyin sinemadaki karşılığı. Ama insanın içine kurt düşüyor. Kürt’ü düşürmeye çalışıyor. Ya mesele İngilizler değilse? Demek istediğim, ya mesele İngilizler gittikten sonra başlıyorsa? Tarihin en büyük sömürgecileri bazen ülkeleri değil, aynaları ele geçiriyor olabilir. Yine insan; İnsan bir sabah kalkıyor. Varsa, kırık da olur, küçük el aynası da olur hatta boy aynası da olabilir. Aynaya bakıyor. Kendi yüzünü görüyor. (başka bir meselenin konusu da olsa belirteyim; sanırım bunun rasyonel karşılığı antisimetridir) Kendi gözleriyle bakmıyor. Orada bir tuhaflık var. Frantz Fanon’un bütün kitapları biraz bununla ilgili. Fanon yüzlerce sayfa boyunca “aynadaki kişi kim?” diye soruyor aslında. Albert Memmi de aynı şeyi soruyor. Ngũgĩ de. Said de. Hatta biraz dikkatli okunursa -bi ara ben de okumuştum- Nietzsche bile. Biko ve arkadaşlarına “silav û rêz” Başka başka cümlelerle aynı soruyu.. Bir insan ne zaman kendisi olmaktan vazgeçer? daha kötüsü… Bunu fark etmeden yapabilir mi? (Olabiliyormuş, yazı Türkçe) Ken Loach’un filmi bu yüzden tehlikeli. Ken Louch da tehlikeli. Çünkü film İngilizlerin kötülüğünü anlatmıyor. Onu zaten biliyorum. Başka bir şey de var ve bu başka birşeyi gösteriyor. Bir halkın özgürlük isterken bile sömürgecinin diliyle düşünmeye başlayabileceğini. Bu kolay anlaşılamayabiliyor; anlaşılmıyor. Sömürgecilik denince herkesin aklına asker geliyor. Turgut Uyar’ın dediği, “kanayan eşkiyalar” değil, Qelqelî’de namlu ucunu bebeğin ağzına doğrultan da -geliyor. Benim aklıma bir de muhasebeciler geliyor. Öğretmenler geliyor. Haritacılar geliyor. Dilbilimciler geliyor. Çim biçme makineleri geliyor. Evet. Çim biçme makineleri. Çünkü imparatorluklar bazen tanklar yerine, aynı boyda kesilmiş çimlerle de kuruluyor. Veblen bunu görmüştü. Meštrović de. “Adamlar” çimden korkuyordu biraz. Haklılarmış. Bir toplumun bütün çimleri aynı boydaysa insanlar da yavaş yavaş aynı boy düşünmeye başlayabiliyor çünkü. Sonra bir gün bağımsızlık geliyor. Bayrak değişiyor. Marş değişiyor. Valinin adı değişiyor. Aynadaki kişi değişmiyor. Canımın sıkıldığı durum da bu; İngilizler çekiliyor. İngilizlik kalıyor. Sömürgecilik bazen bavulunu bile toplayabilir. Gölgesini unutuyor. Bence unutuyor gibi de yapıyor olabilir. Gölgeler insanlardan daha uzun yaşıyor.

alanzerzan 2 weeks ago

Matrix

Andy Wachowski

221 Gönderi

Yanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi (Baudrillard ve Matrix filmi)- 2 Neo’nun Kitabında bir Simülakr olarak felsefe; Matrix’in en meşhur sahnelerinden biri, filmin hemen başlarında geçer. Neo, henüz “Thomas Anderson” olarak sıradan bir yazılım şirketinde çalışırken, içini saklama alanı olarak oyduğu…devamıYanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi (Baudrillard ve Matrix filmi)- 2 Neo’nun Kitabında bir Simülakr olarak felsefe; Matrix’in en meşhur sahnelerinden biri, filmin hemen başlarında geçer. Neo, henüz “Thomas Anderson” olarak sıradan bir yazılım şirketinde çalışırken, içini saklama alanı olarak oyduğu ve önemli şeylerini sakladığı bir kitabı vardır. Kitabın kapağında, içi boşaltılmış bir gizemle, şu yazar, JEAN BAUDRİLLARD “SİMULAKRLAR VE SİMÜLASYON”. Ancak buradaki görüntü, Baudrillard’ın “kitap göründü” anından çok daha fazlasını anlatır. Neo, kitabı açar. Ve görünen şey, Baudrillard’ın felsefesinin mükemmel bir görsel metaforudur. Kitabın içi oyulmuştur. İçine Neo’nun saklamak istediği gerçekler – yasa dışı yazılım diskleri, para, dijital sırlar – yerleştirilmiştir. Bu muazzam bir metafordur. Baudrillard, Simülakrlar ve Simülasyon’da şunu söylüyordu, “Gerçekliğin içi boşaltılmıştır, yerini simülasyonlar almıştır.” O’nun kitabının fiziksel kendisi aynı işleme tabi tutulur. Baudrillard’ın teorisini anlatan kitap, teorinin kurbanı olur. İçi oyulur, bir simülakr’a dönüşür. Artık bir kitap değil, bir saklama kabıdır. Daha da ilginç bir detay vardır. Kitap açıldığında, tam olarak “On Nihilism” (Nihilizm Üzerine) başlıklı bölüm görünür. Oysa Baudrillard’ın kitabında “On Nihilism” bölümü, eserin sonunda yer alır (159. sayfadan itibaren). Filmde ise, bu bölüm kitabın ortalarına taşınmıştır. Bu bilinçli bir müdahaledir. Sanki Wachowski kardeşler, filmin merkezine nihilizmi – anlamın yokluğunu, gerçekliğin ölümünü – koymak istemişlerdir. Bu nihilizm, tıpkı filmin kendisi gibi, bir tür kurtuluş vaadiyle sunulur. Baudrillard’ın nihilizmi, hiçbir kurtuluş vaat etmez. “anlam yok” der. Wachowski'lerin bu tercihi tesadüf değildir. Bilindiği gibi, Matrix’i çekmeden önce, tüm oyuncu kadrosuna zorunlu okuma olarak Simülakrlar ve Simülasyon kitabı verilir. Yani oyuncular, karakterlerini canlandırmadan önce, içinde yaşadıkları dünyanın felsefi temelini Baudrillard’dan öğrenmişlerdi. Neo’nun elinde o kitabın olması, bir set dekoru olmanın çok ötesinde, filmin entelektüel iddiasının bir nişanıydı. Baudrillard’ın nihilizmi ile Matrix'in anlattığı kurtuluş hikayesi arasında bir gerilim vardır. Baudrillard için nihilizm, anlamın tamamen yokluğudur. Ne gerçek vardır, ne de anlam. Sadece simulakrlar. Oysa Matrix, bu nihilizmin içinden bir “seçilmiş kişi” çıkarır. İnsanlığı nihilizmden kurtar bir mesih figürü yaratır. Matrix, Baudrillard’ın nihilizmini alır, onu bir “düşman” (makineler, simülasyon) olarak tanımlar ve bu düşmana karşı bir “kurtarıcı” yaratır. Baudrillard, ne bir düşman ne de bir kurtarıcının olmadığını söyler. Sadece boşluk vardır. Matrix ise bu boşluğu doldurur. Boşluğu doldururken, en eski hikayeyi anlatır, ölüp dirilen tanrı-kralın, insanlığı karanlıktan aydınlığa çıkarma hikayesini. Neo’nun isminin, The One, “Seçilmiş Kişi”nin anagramı olması da bu yüzdendir. Matrix, Onun nihilizmini alır, bir kurtuluş hikayesine dönüştürüp nötralize ederken, Baudrillard'ı bir kez daha ıskalamış olur. Sahne, Wachowski kardeşlerin entelektüel iddiasının ironik bir nişanıydı. Film, tabiiki de sıradan bir aksiyon filmi değildi; bir felsefe dersine dönüşme iddiasındadır. Bu dersin hocası, Baudrillard’ın kendisi değil, onun bir simulakr’ıydı. Çünkü NEO’NUN ELİNDEKİ KİTAP, BAUDRİLLARD’IN KİTABININ KENDİSİ DEĞİL, ONUN BİR TEMSİLİYDİ. Ve film boyunca anlatılan hikaye, bu kitabın içeriğiyle değil, popüler hayaletteki yansımasıyla ilgiliydi. Baudrillard, “Simulakrlar ve Simülasyon”da ‘Artık gerçeklik diye bir şey yok. Temsil, temsil ettiği şeyi yuttu. Harita, bölgenin yerini aldı. Dışarıda bir gerçek dünya yok. Disneyland, “dışarıdaki” Amerika’nın daha gerçek olduğu yanılsamasını yaratmak için inşa edildi, oysa dışarısı da aynı derecede simüle edilmiş durumda. “Matrix” ise, tam tersini söylüyordu: Bir gerçek dünya var. Dışarısı var. Zion var. Makinelerin dünyası, simülasyonun dışında duran, çamurlu, zor, acılı ama “gerçek” bir dünya. Neo, bu gerçek dünyaya uyanıyor. Artık simülasyonu görebiliyor. Hatta simülasyonun kurallarını bükebiliyor. Simülasyon bir hapishane, gerçek dünya ise özgürlük olduğunu da !asla unutmuyor... Baudrillard’ın teorisiyle “Matrix” anlatısı arasındaki uçurumdur. Baudrillard için simülasyonun dışarısı yoktur. Matrix için simülasyonun dışarısı vardır ve film, bu dışarıya ulaşmayı kahramanlık hikayesinin merkezine koyar. Wachowski’ler, Baudrillard’ı okumuş olabilir. Hatta anlamış da olabilir. Ama filme uyarlarken, anlatının talepleri felsefeyi ezip geçmiştir. Bir Hollywood filmi, “dışarıda bir gerçek dünya yok” diyemez. Çünkü seyirci, kahramanın nereye kaçtığını bilmek ister. Bir gerçek dünya olmazsa, kahramanlık olmaz. Kurtuluş olmaz. Film biter. Ama Baudrillard’ın teorisi de bu yüzden film olamaz. Sadece frilmin karşısında duran bir düşüncedir. Filmin ne anlattığı ve ne anlatamadığı ise; Matrix’in Baudrillard’ı “kaçırması”, iki düzeyde gerçekleşir. Birincisi, filmin “anlattığı” şeydedir. İkincisi, filmin “anlatamadığı” şeydedir. HER İKİSİ DE, SİNEMANIN KENDİSİNİN BİR SİMULAKR OLMASIYLA İLGİLİDİR. Filmin anlattığı yanlış, “Simülasyon bir aldatma, bir hapishanedir.” Matrix’te simülasyon, insanlığı köleleştiren makineler tarafından yaratılmış bir aldatma mekanizmasıdır. İnsanlar, farkında olmadan bu sanal dünyada yaşar. Neo ve arkadaşları, bu hapishaneden kurtulup gerçek dünyaya (Zion) ulaşmak için savaşır. Baudrillard için bu, simülasyonun tam tersidir. Simülasyon bir aldatma değildir, çünkü aldatılacak bir “gerçek” kalmamıştır. Disneyland, insanları dışarıdaki dünyanın gerçek olduğuna inandırmak için vardır, ama dışarıdaki dünya da gerçek değildir. Simülasyon, bir hapishane değil, “yaşam biçimidir”. Ondan kaçış yoktur, çünkü kaçılacak bir yer yoktur. Tek yapılabilecek şey, simülasyonun içinde yaşamayı öğrenmektir. Bu, Hollywood’un satacağı bir kahramanlık hikayesi değildir. Filmin anlatamadığı şey ise, iktidar ve tahakkümün gerçek yüzü. Matrix’in kaçırdığı şey, Baudrillard’ın iktidar ve tahakküm normlarına yaptığı deşifre ve ifşalardır. Daha önce verdiğim Baudrillard alıntısı örneğini bir daha vermek yerinde olacaktır; “Mecaz (metaphore)’ın mecaz olarak kalmasında fayda vardır. Kavram kavram olarak kalmalıdır. Entelektüellere oh olsun!” Filmde metafor, metafor olarak kalmaz, iktidarı makinelerde somutlaştırır. Makineler, insanları pil olarak kullanır. Bu, anlaşılması kolay bir iktidar tasviridir. Kötü bir düşman, iyi kahramanlar. Oysa Baudrillard’ın bahsettiği iktidar çok daha sinsidir, çok daha dağınıktır, çok daha isimsizdir. Onun iktidarı, artık “bizi yönetenler” biçiminde somutlaşmaz. İktidar, simülasyonun ta kendisidir. Gerçekliğin –dolayısıyla kendiliğindenliğin- kaybolması, en büyük tahakküm biçimidir. Çünkü gerçeklik kaybolduğunda, artık neye karşı çıkacağını bilemezsin. Her şey aynı düzlemde akar. Reklam ile siyaset, eğlence ile haber, sanat ile kitsch. İşte bu düzleşme, Baudrillard’ın ifşa ettiği şeydir. Matrix bu düzleşmenin tam tersine bir nevi “yeniden düzleşme” yapar. İyi ve kötü, gerçek ve yanılsama, dışarı ve içeri net ayrılır. Baudrillard ise, tüm bu ayrımların çöktüğünü belirtir. Matrix, çökmüş olanı yeniden inşa eder. Bu onun popüler başarısının da kaynağıdır. Tahakkümün kalıcılığı 21. Yy. romantizmine de uyar ve ayrımların olduğu bir dünyada yaşamak ister. Simülakr’ların akışında boğulmaktansa, iyi bir kötü hikayesi dinlemeyi tercih etmek bu romantizm gereğidir. Marx ve kapitalistler arasındaki paralellik, Baudrillard ile Matrix arasındaki ilişkinin doğasını aydınlatır. Karl Marx, kapitalizmin en keskin eleştirisini “Das Kapital”de ortaya koydu. Meta fetişizmini, artı değeri, yabancılaşmayı anlattı. Kapitalist sistemin kendi dinamiği içinde nasıl çökeceğini gösterdi. Marx’ın amacı, kapitalizmi yıkmaktı. Peki, ne oldu? Kapitalistler, Marx’ı okudu. Ve onu bir reçete gibi kullandı. Sendikaları nasıl yöneteceklerini, krizleri nasıl erteleyeceklerini, hatta “kurumsal sosyal sorumluluk” gibi kavramlarla eleştiriyi nasıl nötr edeceklerini öğrendiler. Marx’ın en büyük düşmanı olan kapitalizm, Marx’ı sindirdi ve ondan beslendi. Bugün “Marx okumak”, çoğu MBA (İşletme Yönetimi Yüksek Lisansı) programında bir “kültür” dersi olmakla sınırlandı. Eleştiri, sistemin parçası haline getirlerek işletiliyor. Baudrillard’ın başına gelen; simülasyonu anlattı. nasıl işlediğini, gerçekliği nasıl yok ettiğini, iktidarın artık nasıl isimsizleştiğini gösterdi. Hollywood da Baudrillard’ı okudu. Ve onu bir reçete gibi kullandı. Matrix, Baudrillard’ın teorisini alıp bir kahramanlık (Hümanizm ve İsa) hikayesine dönüştürdü. Simülasyonu “anlatan” bir film yaptı, bu anlatış biçimiyle simülasyonu yeniden üretti. Seyirci, filmi izledikten sonra “gerçek dünya”nın dışarıda olduğuna inandı. O dünyaya ulaşmak için bir kahraman bekledi ve ya simülasyonun “depresyonları” ile gerekçelere sığındı. Dolayısıyla, simülasyonun en etkili biçimi olan gerçeklik vaadine kapıldı. Marx’ın kavramları kapitalistlerin elinde nasıl bir araca dönüştüyse, Baudrillard’ın kavramları da Hollywood’un elinde bir araca dönüştü. Baudrillard, simülasyonun farkına varmanın bir kurtuluş olmadığını söylüyordu. Matrix ise, “farkına varmak kurtuluştur” dedi. Ve milyarlarca dolar kazandı. Bu konun devam yazısında, filmin kült haline getiren ve bu denli kalıcı iz bırakmasını sağlayan “Matrix’in mitolojisi” The Animatrix: The Second Renaissance'a ve orada anlatılan "Sıfır Bir" (Zero One) ile Matrix evreninin mitolojik kuruluşunun en çarpıcı örneği Mezopotamya paralelliği üzerine devam edecek.

alanzerzan 2 weeks ago

Simülakrlar ve Simülasyon

Jean Baudrillard

4 Gönderi

Yanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi - 1 (Doğrudan Baudrillard’ın kavramlarıyla tanıştırmak, ancak en baştan bir “yanlış anlama” farkındalığı yaratmak.) “Tüm dünyada bir heyula kol geziyor –simülasyon heyulası.” Bir filozofun en büyük başarısı, kavramlarının günlük dile yerleşmesidir. Bir filozofun en büyük…devamıYanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi - 1 (Doğrudan Baudrillard’ın kavramlarıyla tanıştırmak, ancak en baştan bir “yanlış anlama” farkındalığı yaratmak.) “Tüm dünyada bir heyula kol geziyor –simülasyon heyulası.” Bir filozofun en büyük başarısı, kavramlarının günlük dile yerleşmesidir. Bir filozofun en büyük yenilgisi ise, bu kavramların günlük dilde anlamlarını yitirmesidir. Jean Baudrillard, belki de modern felsefenin bu çelişkiyi en derinden yaşayan ismidir. Bir de bu çelişkinin hâlâ rahatsız edici durumu da var. “Simülasyon”, “simulakr”, “hipergerçeklik”… Bu kelimeler bugün yalnızca akademik çevrelerde değil, sokakta, sosyal medyada, film eleştirilerinde, hatta reklam panolarında karşımıza çıkıyor. Bir oyunun grafikleri için “simülasyon gibi”, bir siyasi skandal için “hepsi simülasyonlarının bir parçası”, bir komplo teorisi için “matrix’teyiz” deniyor. Baudrillard, *“Sessiz yığınların gölgesinde”* kitabında, “Mecaz (metaphore)’ın mecaz olarak kalmasında fayda vardır. Kavram kavram olarak kalmalıdır. Entelektüellere oh olsun!” diye belirtmişti. Gelinen durumumda ise, Baudrillard’ın mezar taşına yazılabilecek en keskin ironi, “Kavramları yaygınlaştıkça, anlaşılma ihtimalleri azalmıştır.” Amaç, Baudrillard’ı “doğru anlamak” değil. Zaten Baudrillard’ın söylediği şeylerden biri de, “doğru anlama” diye bir şeyin artık mümkün olmadığıdır. Amaş, ‘neyin yanlış olduğunu’ hatırlatmaktır. Çünkü simülasyon çağında, yanlış bilgi, doğru bilgiden çok daha öğreticidir. Baudrillard, Simülakrlar ve Simülasyon’a (1981) ünlü bir örnekle başlar: Borges’in bir hikâyesinde, imparatorluğun haritacıları öyle mükemmel bir harita yaparlar ki, bu harita en sonunda imparatorluğun ta kendisini kaplar. Harita, bölgenin yerini alır. Baudrillard için bu, simülasyonun tanımıdır. Burada bir durup soluklanalım.. Simülasyon, “gerçeğin kopyası” değildir. Bir kopya varsa, bir orijinal de vardır. Baudrillard’ın söylediği şey çok daha radikaldir. “SİMÜLASYON, ORİJİNALİ YOK EDEN KOPYADIR.” Önce gerçeğin temsili (resim, fotoğraf, film) ortaya çıkar. Sonra bu temsil, gerçeğin yerini almaya başlar. Son olarak, temsil ile gerçek arasındaki fark tamamen ortadan kalkar. Artık ne “gerçek” bir şey vardır, ne de “sahte”. Sadece simulakr’lar vardır; ‘Kendilerinden başka hiçbir şeye gönderme yapmayan işaretler.’ Baudrillard bu süreci dört aşamada anlatır: İmge, derin bir gerçekliğin yansımasıdır (Klasik sanat, portre, temsil). Diğer aşama; İmge, bu gerçekliği maskeler ve bozar (Rönesans sonrası, perspektif, temsilin manipülasyonu). Bir diğer aşama ise, İmge, gerçekliğin yokluğunu maskeler (Modern dönem, sanayi devrimi, seri üretim, gerçeğin kaybolmaya başladığı ama hala arandığı an). Ve son aşama olarak İmgenin gerçeklikle hiçbir ilişkisi kalmaz. İmge, kendi saf simulakr’ıdır (Günümüz. Disneyland, reality TV, sosyal medya kişilikleri. Hiçbir orijinali olmayan kopyalar). Bugün yaşadığımız an, dördüncü aşamadır. Sorun şu ki, insanlar bu aşamada hala “kendiliğinden” veya “gerçek” diye bir şey arıyor oluşlarıdır.. Simülasyon Ne Değildir? Bir (1) Simülasyon, “sanal gerçeklik” ya da “bilgisayar simülasyonu” değildir. Nick Bostrom’un ünlü “simülasyon hipotezi” (belki de bir bilgisayar simülasyonu içinde yaşıyoruz) Baudrillard’la sıfır ortak noktaya sahiptir. Bostrom, hala bir “gerçek dünya” (simülasyonu çalıştıran bilgisayar) ve bir “kopya dünya” (içinde yaşadığımız simülasyon) arasında ayrım yapar. Oysa Baudrillard için böyle bir ayrım mümkün değildir. ‘Dışarıda bir gerçek dünya yoktur.’ Bostrom, bir modernizmin naifliğini taşır. Baudrillard ise bu naifliği ifşa eder. İki. Simülasyon, “aldatma” ya da “yalan” değildir. Komplo teorisyenleri, “bize gösterilen dünya bir simülasyon, asıl gerçeklik başka” derler. Bu da aynı hatadır: “Asıl gerçeklik” diye bir kategori icat ederler. Oysa Baudrillard, simülasyonun bir aldatma olmadığını, çünkü aldatılacak bir “gerçek” kalmadığını söyler. Disneyland, Baudrillard için mükemmel bir örnektir. Disneyland, “gerçek Amerika’nın dışarıda olduğu” yanılsamasını yaratmak için inşa edilmiştir. Oysa Baudrillard’a göre, dışarıdaki Amerika da Disneyland’dan farksızdır. Disneyland, yalan söylemez. Disneyland, yalan söyleme ihtiyacını ortadan kaldırarak daha tehlikeli bir şey yapar; Gerçeğin artık bir anlamı olmadığını gösterir. Üç. Simülasyon, “kurtulunacak bir hapishane” değildir. En önemli yanlış anlama da budur. “Matrix” filmi, simülasyonu “kötü makineler tarafından yaratılmış bir hapishane” olarak sunar. Neo, “gerçek dünya”ya (Zion) uyanır ve insanlığı kurtarmaya çalışır. Baudrillard bu fikri çok net bir şekilde reddederdi. Çünkü “gerçek dünya” diye bir şey yoktur. Zion da bir simülasyondur. (Nitekim ‘Matrix Reloaded’ ve ‘Revolutions’ bu fikre yaklaşır, ama asla tam olarak varamaz.) Baudrillard için simülasyondan “kaçış” yoktur. Simülasyon, içinde yaşadığımız durumdur. Tek yapabileceğimiz şey, onu anlamaya çalışmaktır. Ve !ANLAMAK DA KURTARMAZ. Baudrillard, simülasyonun ne olduğunu anlattı. Peki, bu anlattığı kavramların başına ne geldi? Trajikomik; onlar da simüle edildi. “Simülasyon” kelimesi, bugün Baudrillard’ın kastettiği şeyin ta kendisini ifade etmekten çıktı. Kelime, bir simulakr’a dönüştü. Artık “simülasyon” denince akla gelen şey, “Matrix” filmidir. Ya da bir bilgisayar oyunu. Ya da bir komplo teorisi. Baudrillard değil. Bu, fevkalade Baudrillard’vari bir durumdur. Bir düşünür, tam da anlam kaybını anlatmak için kavramlar üretir. Ve bu kavramlar, anlam kaybının kurbanı olur. Baudrillard, Marx’ın “Das Kapital”‘inin başına geleni yaşamıştır: Eleştirdiği sistem, onun eleştirisini yutmuş ve kendi lehine kullanmıştır. Nasıl ki kapitalistler, Marx’ı okuyarak kapitalizmi daha verimli bir şekilde sömürmeyi öğrendilerse, Hollywood da Baudrillard’ı okuyarak simülasyonu daha etkili bir şekilde pazarlamayı öğrenmiştir. “Matrix”, Baudrillard’ın teorisini anlatan bir film değil, Baudrillard’ın teorisini ‘nötralize eden’ bir filmdir. Matrix, simülasyonu anlatarak milyarlarca dolar kazandı. Milyonlarca insan, Baudrillard’ı hiç okumadan “matrix’teyiz” diyor. Peki, Wachowski kardeşler bunu bilerek mi yaptı sorusu bir yana; ortaya çıkan durum, komplovari bir duruma getirilen simülasyon’un tabutuna en büyük çiviyi çakması oldu. Matrix filmine ve onun “başarılı” – “sorunlu” Baudrillard uyarlamasına yakından bakacağız. Filmin teoride kaçırdığı şeyin, aslında mitolojik anlatımının başarısının kaynağı olduğunu ve Baudrillard’ın “dünyanın son filozofu” olarak anılmasının nedenini, tam da Matrix’in başardığı şeyin karşısında durduğu içindi. Bu yüzden, Wachowski’lerin Baudrillard’ı ıskalama sanatı üzerinde durmak gerek. 1999 yılında bir film gösterime girdi ve hiçbir şey eskisi gibi olmadı. “The Matrix”, yalnızca görsel efektleri, dövüş koreografileri ya da gişe başarısıyla değil, taşıdığı felsefi iddiayla da bir dönüm noktasıydı. Film, izleyicilerine soruyordu; “Ya gördüğün her şey bir yanılsamaysa? Ya gerçek sandığın dünya, aslında devasa bir bilgisayar simülasyonundan ibaretse?” Bu soru, binlerce yıldır filozofların, mistiklerin ve şairlerin kafasını kurcalamıştı. Platon’un mağarası, Hinduizm’in maya’sı, Descartes’ın kötü cin’i… “Matrix”, bu kadim soruyu, 1990’ların sonunun teknoloji heyecanı ve distopya korkusuyla harmanlayarak popüler kültürün ana akımına sokmayı başardı. Bu soruyu sormanın bir bedeli vardı. Film, bu soruyu sorarken kaçınılmaz olarak bazı cevapları da içinde taşıyordu. Ve işte soru(n) da bu cevaplarda başlıyordu. Çünkü “Matrix”in verdiği cevaplar, Jean Baudrillard’ın on yıl önce kapatmış olduğu kapıları yeniden aralıyordu.

alanzerzan 1 month ago

Postmodernlik ve Hoşnutsuzlukları

Zygmunt Bauman

1 Gönderi

postmodern û mir-hov Ne tenê ji bo têgihîştina îro, di heman demê de ji bo îro jî bi awayekî radîkal were pirsîn divê were xwendin. Barbarî êdî ne hovaniye. Telefonek wî heye, Îngilîzî dipeyive, li kafeyê qehweya latte vedixwe, û…devamı

alanzerzan 1 month ago

Yalanın İcadı

Ricky Gervais

106 Gönderi

YALAN OLMADAN, FANTEZİ VE METAFOR DİYE BİR ŞEY YOKTUR. “SANIRIMLAR.. YALANLAR..” Uygar barbar: insan, gerçeğe dayanamadığı için yalana sığınır. Tek bir şey. Tek bir şeyi insanlık tarihinden çıkartırsak, %99.9 oranında bir değişimle karşılaşırız. Yine yemek yerken çatal kullanabilir, eğitim alıp…devamıYALAN OLMADAN, FANTEZİ VE METAFOR DİYE BİR ŞEY YOKTUR. “SANIRIMLAR.. YALANLAR..” Uygar barbar: insan, gerçeğe dayanamadığı için yalana sığınır. Tek bir şey. Tek bir şeyi insanlık tarihinden çıkartırsak, %99.9 oranında bir değişimle karşılaşırız. Yine yemek yerken çatal kullanabilir, eğitim alıp verebilir, çalışabilir, kısacası; beslenme-barınma-üreme ihtiyaçları karşılanabilirdi. Yine de %99.9 farkla olurdu. Düşünsenize, sansürün olmadığı bir dünyada yaşıyoruz. Kendimizi sansürleyemediğimiz bir yaşam ne sıkıcı ve katlanılmaz olurdu. Gerçekliğin çarpıcı soğukluğu altında yaşamayı kim ister ki? Çok sıkıcı. İçinde bulunduğumuz yaşama küçük bir mola verip bir düşünelim; bakıma muhtaç, insanlara deneyimlerini sözlü aktarım dışında hiçbir işe yaramayan yaşlı insanları bırakıp unuttuğumuz yere, “Huzurevi” değil de, "Yaşlı Umutsuz İnsanlar İçin Üzücü Bir Yer" dediğimizi. Uygar Barbar ve Yalanın İcadı “Uygar barbar: insan, gerçeğe dayanamadığı için yalana sığınır.” Bu cümle bir metafor değil, bir tespittir. Yalan, genellikle ahlaki bir sapma ya da bireysel bir kusur olarak değerlendirilir. Oysa mesele bu kadar basit değildir. Yalan, insanın toplumsal ve zihinsel varoluşunun kurucu unsurlarından biridir. Bir eksiklik değil, bir işlevdir. Gerçeklik, çoğu zaman olduğu haliyle yaşanabilir değildir. İnsan ilişkileri, duygular ve toplumsal düzen, çıplak gerçeklik üzerine kurulamaz. Bunun en basit örneklerinden biri gündelik dilde görülebilir. İnsanlar birbirlerine sürekli olarak tam anlamıyla doğru olanı söylemez. Bunun nedeni yalnızca korku ya da çıkar değildir. Daha temel bir sebep vardır: Gerçeğin doğrudan ifadesi, çoğu zaman dayanılamazdır. Veya SANSÜR olmasaydı; Roma, Britanya, Çin, Moğol, Bizans ve Osmanlı gibi örnekleri olan oluşumlara imparatorluk değil de; “Tecavüzcü, işgalci, sömürgeci, ilhakçı, sapık, düşkün, diktatörlükler” dediğimizi bi düşünsenize. Aslında ne sıkıcı ve mide bulandırıcı olduklarını bilmek hiç te keyifli olmazdı. Sakın yanlış anlaşılmasın! “Talihsiz” bir gerçekliğin darbesini yumuşatmak için söylenen, adına “Beyaz yalan” denilen şey bundan bağımsız değil, zaten yukarda söz konusu olanların hepsi “beyaz yalan”dır. Yalanın rengi yoktur, ama beyaz yalan en tehlikelisi pardon en masumudur. Çünkü, beyaz yalan olmasaydı, umut diye bir kandırmaca, umut diye bir iyilik muhtevası olmayacaktı. “Aşk” kavramı buna iyi bir örnektir. Aşk, tarihsel ve kültürel olarak inşa edilmiş bir anlatıdır. Bu anlatı, biyolojik dürtülerin doğrudan ifadesinin yerine geçer. “Seni arzuluyorum” ifadesi, gerçeğe daha yakın olabilir; ancak insanlar bu dili kullanmaz. Bunun yerine “seni seviyorum” ya da “sana aşığım” gibi ifadeler tercih edilir. Bu durum bir aldatmaca değil, bir düzenleme biçimidir. İnsan, ilişkilerini sürdürebilmek için gerçeği dönüştürür. Benzer bir durum toplumsal yapılar için de geçerlidir. Tarihsel olarak imparatorluklar, fetih ve şiddet üzerine kurulmuştur. Ancak bu yapılar kendilerini “medeniyet”, “düzen” ya da “ilerleme” gibi kavramlarla tanımlar. Bu kavramlar gerçeği tamamen ortadan kaldırmaz, fakat onu yeniden çerçeveler. Böylece şiddet, meşruiyet kazanır. Bu da yalanın yalnızca bireysel değil, aynı zamanda yapısal bir işlevi olduğunu gösterir. Filmde herkesin yalnızca doğruyu söylediği bir dünya tasvir edilir. İlk bakışta bu durum ideal gibi görünür. Ancak kısa sürede bu dünyanın işlevsiz olduğu anlaşılır. İnsanlar filtre kullanmaz, duygusal tamponlar yoktur ve iletişim doğrudan gerçekle sınırlıdır. Bu durum özgürlük değil, katlanılmaz bir sertlik üretir. Filmin kırılma noktası, başkarakterin ilk yalanı söylemesidir. Bu yalan, bir çıkar amacıyla değil, ölmek üzere olan annesini rahatlatmak için söylenir. Ölümden sonra daha iyi bir yer olduğu anlatılır. Bu sahne, yalanın ahlaki ve psikolojik işlevini açıkça ortaya koyar. İnsanlar gerçeği öğrenmekten çok, onunla başa çıkabilecek bir anlatıya ihtiyaç duyar. Yalanın icadı değil! Aslında “ilkel-orijinal olan dışındaki ‘her şeyin’ icadı” demek daha yerinde bir tanımlama olur. Evet, her şeyin icadı. HERŞEYİNİCADI! Yalan diye bir şey olmasaydı, ahlak, saygı, şüphe denilen şeyler yerini hayal kırıklığına bırakır olurdu. Yalan olmasaydı, %1’lik kesimin konforu ve elindeki kontrol mekanizmasını topluma mal edemez, adına “toplum ahlakı” diyemezdik. Yalan olmasaydı, düşüncelerin saygı duyulması gerektiği değil, diyalektik çözümlemeyle tartışılması, var veya yok edilmesi gereken bir şey olması gerekirdi. Yalan olmasaydı, şüphe diye bir şey olmaz, onun yerine; beyinin nöro-elektrik fonksiyonları stabilleşir ve tanrı veya diğer kutsallık metaforları gerçekten-gerçek olmuş olurdu. Eğer; YALAN DİYE BİR ŞEY OLMASAYDI. Yaşamdaki eğlencenin rolü de değişmiş olurdu. Film ve dizi gibi görsel alanların olması mümkün olmayacaktı. Çünkü, “sanrının” olmaması demek rol yapmayı imkansız kılardı. Her şeyin olduğu gibi yazıldığı bir dünyada seyir zevki denilen durum, yazılanların biri tarafından okuduğu görsel materyaller olurdu. Bunun dışında başka bir durum tahayyül etmek oldukça zor. Çünkü, gerçek-gerçekler yazılsa bile herhangi bir şeyi canlandırmak, rol yapabilme, manipüle edebilme yalandan bağımsız şeyler değil. Hayal gücümüz ya var olmayan şeyleri sanrılaştırmaktan ya da olabilecek şeyler hakkında spekülasyon yapmaktan ibarettir. Gerçek tek başına pek tatmin edici değildir; hayal gücüne ve birilerini yapılan şey-şeylere inandırmaya ihtiyaç vardır. Bu noktada yalanın kapsamı genişler. Din, umut ve anlam gibi kavramlar bu anlatı ihtiyacının ürünüdür. Burada önemli olan, bu yapıların doğru ya da yanlış olması değil, ne işe yaradıklarıdır. İnsan, yalnızca bilgiyle değil, anlamla yaşar. Ve anlam çoğu zaman doğrudan gerçeklikten değil, onun yorumlanmasından doğar. Yalanın işlevi yalnızca bireysel psikolojiyle sınırlı değildir. Aynı zamanda toplumsal düzenin devamlılığını sağlar. Ahlak, saygı, normlar ve hatta kimlikler belirli ölçüde kurgusal temellere dayanır. Bu kurgular ortadan kalktığında, yerlerine daha “gerçek” olanın geçeceği düşünülür. Ancak çoğu durumda bu, düzenin çözülmesi anlamına gelir. Varsayımsal olarak tanrı ve dinin yalan olmadığını düşünelim. Eğer din gerçeklere veya iyi niyetli-zararsız süpekülasynlara dayansa bile bunu kanıtlamanın hiçbir yolu yoktur. Tevrat, İncil veya Kuran’daki olaylar meydana geldiğinde ne biz oradaydık ne de yaşandığına dair nesnel kanıtlar gösterilebilir. Sorun, inanan insanların kendi kendine tanrı ya da ahiret gibi konularda süpekülasyonlar yapıp onlara inanması değil, olamaz da. Dinin yalan ve spekülasyondan başka bir şey olarak görülmemesi gerektiğini söylemek beni veya inanmayan diğer bir insanı en büyük yanılgıya götürür. Çünkü din, etrafımızda her gün gördüğümüz gerçeklerle aynı türden bir gerçek değil, etrafımızda karşılaştığımız sağduyuya dayalı gerçek şeyler gibi bir fenomen değildir. Dinin doğru olduğuna inanmakta sorun yoktur, ancak diğer insanlarla ilişkilerde onun sizin için olduğu kadar herkes için de doğru olduğunu varsaymamak gerekir. Bu nedenle yalanı yalnızca olumsuz bir kategori olarak değerlendirmek yetersizdir. Yalan, insanın gerçeklikle kurduğu ilişkinin bir aracıdır. Gerçeği ortadan kaldırmaz, fakat uygar yaşama devam edebilmek için onu dönüştürür. Bu dönüşüm, uygar yaşamı sürdürülebilir kılar. insanın sorunu yalan söylemesi değildir. Asıl mesele, gerçeğin tek başına yeterli olmamasıdır. İnsan, gerçeği olduğu gibi yaşamak yerine, onu anlamlandırılabilir ve katlanılabilir hale getirmek zorundadır. Bu zorunluluk, yalanı bir tercih olmaktan çıkarır ve bir ihtiyaç haline getirir. Bu yüzden insan, gerçeğe ulaşmaya çalışan bir varlık değil; gerçeğe dayanabilmek için onu değiştiren bir varlıktır.

alanzerzan 2 months ago

"Eğleniyor musunuz bari?"shutthefuckup Süpermarket tabloidleri, Milli Vanilli, sanal gerçeklik, "yere yapışana kadar alışveriş edin", PeeWee'nin Büyük Macerası, New Age/bilgisayar "takviyeli", mega bulvarlar, Konuşan Kafalar, komik-strip filmleri, "yeşil" tüketim. Tamamen yüzeysellikten ve kinimizden müteşekkil bir varoluş. Toyota reklamı: "Yeni değerler: tüm…devamı

alanzerzan 2 months ago

Üniversiteyi ortadan kaldırmanın vakti geldi: Akademik eğitim gerçekten kayda değermiş gibi davranmaya bir son verelim. Teoloji nesnesi dahi olmayan bir alandır. UFO araştırmaları ve Loch Ness Canavarı çalışmalarıyla aynı seviyededir. Klasik çalışmalar ise Neron, Caligula ve en az bir eski…devamı

alanzerzan 4 months ago

Sessiz Yığınların Gölgesinde

Jean Baudrillard

2 Gönderi

Konuşmamaları ne anlama geliyor? Baudrillard’ın “Sessiz Yığınların Gölgesinde – Toplumsalın Sonu” kitabı, bir teori metni gibi okunmaz; daha çok bir hasar tespit raporu gibidir. Ortada patlamış bir şey vardır; duman dağılmıştır, failler yoktur, suç aleti bulunamaz. Geriye sadece sessizlik kalır.…devamı

alanzerzan 7 months ago

Er-Tarih'e Karşı, Leviathan'a Karşı

Fredy Perlman

1 Gönderi

(Bu, devamı gelencek olanın ilki olsun) Ve buradayız işte karanlık bir ovada gibi; Birbirine karışan hücum ve ricat borazanlarıyla sürüklenmişiz; Cahil orduların çarpıştığı gecede.. Karanlıktaki ova burası. Çorak toprak burası: İngiltere, Amerika, Rusya, Çin, İsrail, Fransa ... Ve bizler işkencelerin,…devamı