alanzirz (@alanzerzan)

*uzun bir aradan sonra.. BİR DENEY; (Merakı Hiç Bitmeyecek, !Uygarlık Dışında Bir Yaşam Düşlemenin Mümkün Olabilirliğinin..) !HİÇBİR CEVAP GERÇEK BİR SORU’NUN CEVABI O-LA-MAZ.. ya da cevap diye bir şey yoktur sadece sanrısındayızdır soru’nun. Niye burada ve şu an mevcut bu…devamı*uzun bir aradan sonra.. BİR DENEY; (Merakı Hiç Bitmeyecek, !Uygarlık Dışında Bir Yaşam Düşlemenin Mümkün Olabilirliğinin..) !HİÇBİR CEVAP GERÇEK BİR SORU’NUN CEVABI O-LA-MAZ.. ya da cevap diye bir şey yoktur sadece sanrısındayızdır soru’nun. Niye burada ve şu an mevcut bu faaliyet içindeyiz? Mesela neden bir şey okuma, izleme, dinleme gibi; hatta neden bilgi edinme veya cehaleti seçme telaşı içindeyiz? Neden bu kadar soru(n) var ve ben neden bu kadar çok soru soruyorum? Sanırım cevaplar yok veya !hiçbir cevap gerçek bir soru’nun cevabı o-la-maz.. çünkü, soru sorulmaya devam ediliyorsa, cevabın soru’nun yeri alması irrasyonel bir durumdur. Tıpkı, her hangi bir ‘normal’ durumumuza “niye?” sorusunu ekledikten sonra durumun alacağı hâl gibi. En basit ve “genel kabul” olan okuma istenci gibi. Bu istence ‘niye’ sorusunu eklediğimizde olacak “şey” gibi; “Niye bir şeyler okuruz-yazarız, niye sanat ile ilgilenir, niye çalışırız ve tüm bunların sonunda karşıtlılarımıza benzeşir ve bu anormalliği bir yaştan sonra normal görmeye başlarız veya yaşam dediğimiz/denen olay kurduğumuz tüm düşlerde bu sıkıcılığa ait olan şeylerden bağımsız düşleyemiyoruz ve herkes bu duruma fark etmediği ölçüde, üst perdeden dahil ve herkes mutabık?” Ulaşacağımız şey, mevcut zamanın üzerimizdeki yabancılaşma dayatmasını unutup, buna karşı belki de bir düş yaratma ve o düşte yaşamaya inanma gayretidir. Deneyelim bakalım; bu beğenmediğimiz dünyadaki yaşam sistemine karşı, biz nasıl bir yaşam istiyoruz? Var mı mevcut olan bu bin yıllık, mitolojiler üzerine inşa edilen uygarlık dışında bir yaşam fikrimiz? “Hayal etmek… (düş, ütopya)” diye tekrara düşer düşünürler. Hayal edilebiliniyor mu gerçekten? Bilinç altında bir sisteme kavuşturup adına hayal denilenler bir hayal mi ya da; beğenmediğimiz, hep bir şikayet ettiğimiz uygarlığın sunduklarının bilinç altındakilerin fantezilerine mi hayal (düş, ütopya) diyoruz? Dostoyevski gibilerinin de bu denli güçlü betimleme yaptığı da bundan değil mi? “yaşam yabancılaşma, yozlaşma, …vs’nin tahakkümü altındadır.” demekle J. W. von Goethe’nin onlarca sayfalık Faust’u arasında, durumun anlatış biçimi dışında -fantezisi- hiçbir farkın olmadığı gibi. Hangi insanın hayal ettiği dünyada, mevcut yaşamda red ettiği, karşı olduğu ‘bunca şey-ler’ dışında bir yaşam hayal edebilir ki.. çokça bahsedilen cennet bile hiyerarşiden bağımsız olmadığı gibi tamamıyla hiyerarşik bir yaşamın tezahürü, fantezisidir. Ve yazılı tarihten bu an’a kadar daha yazılan hiçbir yaşam anlatısı, ütopyası bunun ötesine geçemedi. Sadece, karabasanlardan kaçmak için düştopyalar vardır ve bu düşler dile, yazıya döküldüğünde; olan tek şey, düştopyadan evrilip uygarlığın bir başka fantezisi olmasıdır. Biraz bunlar; biraz da, “İnsanın kendi ini ve etrafındaki her şeyi yok etmekte sergilediği inanılmaz ve dayanılmaz yaratıcılık, medyadan saat başı akan haberlerle çeşitlendikçe, soruyoruz birbirimize; yanlışı nerede, ne zaman, nasıl yaptık? İnsan denilen canlı türü, nasıl oldu da, kendi yaşamını, dünyayı, hatta yavaş yavaş uzayı ve diğer gezegenleri cehenneme çeviren bir varlığa dönüştü?” Merakı Hiç Bitmeyecek, !Uygarlık Dışında Bir Yaşam Düşlemenin Mümkün Olabilirliğinin.

alanzerzan 2 weeks ago

İdeolojinin Yüce Nesnesi

Slavoj Zizek

1 Gönderi

HAYDİ PEYGAMBERLERİ YUMRUKLAYALIM VE ÇAĞDAŞİDEOLOJİLERİNYARATTIĞIUZUNMESAFELER Eskiden insan bilmediği için yapıyordu. Sonra bildiği halde yapmaya başladı. Şimdi ise biraz daha garip bir yerdeyiz. İnsan hem biliyor hem yapıyor hem de yaptığı şeyin yanlış olduğunu söyleyebiliyor. Bu üçü aynı anda gerçekleşebiliyor. “Sigara…devamıHAYDİ PEYGAMBERLERİ YUMRUKLAYALIM VE ÇAĞDAŞİDEOLOJİLERİNYARATTIĞIUZUNMESAFELER Eskiden insan bilmediği için yapıyordu. Sonra bildiği halde yapmaya başladı. Şimdi ise biraz daha garip bir yerdeyiz. İnsan hem biliyor hem yapıyor hem de yaptığı şeyin yanlış olduğunu söyleyebiliyor. Bu üçü aynı anda gerçekleşebiliyor. “Sigara zararlı.” Gibi bir belirleme yapıp sigara yakılabilir. “Bu sistem değişmeli.” Ertesi sabah işe gidiliyor. Ve benzeri bir çok durum. Burada mesele insanın aptal olduğu değil. İnsan çoğu zaman ne yaptığını biliyor. Sorun şu ki bilmekle yapabilmek arasında eskiden sandığımız kadar kısa bir mesafe yok. Bir şeyi bilmek, onu değiştirebilecek güce sahip olmak anlamına gelmiyor. Bu bile biliniyor aslında. Yine de sürekli bireye dönüyoruz. Telefonunu daha az kullan. Daha çok oku. Daha iyi yaşa. Kendini geliştir. Kendini yönet. Kendini düzelt. Kendi kendini… Kendini... Bir dakika -daha- Neden bütün sistemi değiştirmek için önce kendimi değiştirmem gerekiyor? Sanki burada çağdaşlığın en büyük numarası ortaya çıkıyor. Sistem sana kendi ürettiği problemi çözdürmek için yine seni görevlendiriyor. Dikkatin parçalanmışsa dikkatini yönet. Yalnızsan kendini sev. İşler ters gidiyorsa kendini gözden geçir. ÇÜNKÜ SİSTEMİN HİÇBİR PROBLEMİ YOK. Problem sensin. Ne kadar da kullanışlı dfeğil mi... Böylece insan hem mağdur hem de kendi mağduriyetinin yöneticisi oluyor. Žižek’in, “Biliyorlar ama yine de yapıyorlar.” Bi tık insan yalnızca biliyor ve yapıyor değil. Aynı zamanda yaptığının farkında olduğunu da biliyor. Yani artık cahillik bile bilinçli. Bu yüzden çağdaş ideolojiye “yanlış bilinç” demek belki de yetmiyor. Yanlış bilincin karşısına doğru bilinci koyduğumuzda işin çözüleceğini varsayıyoruz. İşte asıl rahatsız edici tarafı burada. Çünkü klasik ideoloji eleştirisinin gizli varsayımı şuydu; “İnsan gerçeği bilirse davranışı değişir.” “Önce yanlış bilinç vardır. Sonra bilinçlenme gelir. Sonra pratik değişir.” Ne güzel. Keşke öyle çalışsaydı, çalışmıyor. İnsan bazen gerçeği bilerek de aynı şeyi yapıyor. Hatta daha garibi, kendi davranışının saçmalığını bilerek yapıyor. İdeoloji artık sana “bunu yap” demiyor. Sen zaten neden yaptığını biliyorsun. Sana yalnızca devam edecek bir ortam sağlıyor. insana gerçeği göstermek yetmez. Birey zaten görüyor. Hatta sana gerçeği kendisi anlatıyor. Sonra gidip aynı şeyi yapıyor. Bir bakıma ideolojinin klasik savunması çökmüştür. Artık, “Bunu bilmiyordum.” denilemez. “Bilmiyordum” bahanesi ortadan kalkıyor yerine çok daha kullanışlı bir cümle geliyor: “Biliyorum ama…” İşte o “ama” var ya. Çağın en büyük ideolojik kelimesi belki de olabilir. İdeoloji belki de artık insanların neye inanacağını belirlemekten çok, bildikleriyle yaptıkları arasındaki mesafeyi yönetiyor.

alanzerzan 2 weeks ago

Tek Boyutlu İnsan

Herbert Marcuse

1 Gönderi

Marcuse, One-Dimensional Man, yontulmuş kişilikler, hoşnutluk ve doygunluk tarafından karakterize edilen bir halk tanımı yapmıştı. Her tarafı kasıp kavuran bugünkü ıstırap dikkate alındığında, kim böyle tanımlanabilir? Aslında çok önceden başlamış olması gereken derin bir tartışma bu. Bireyselliğin son kalıntılarını da…devamı

alanzerzan 2 months ago

Animatrix

Peter Chung

9 Gönderi

O (Baudrillard) , simülasyon karşısındaki son silahın ironi olduğunu düşüdüyordu. - “MATRİX, KESİNLİKLE MATRİX’İN ÜRETEBİLECEĞİ TÜRDEN BİR FİLMDİR.” Peki, tüm bu felsefi kaçırma ve ihanete rağmen, Matrix neden bu kadar sevildi? Neden hala konuşuluyor? Neden “her şey matrix’teki simülasyondan ibaret”…devamıO (Baudrillard) , simülasyon karşısındaki son silahın ironi olduğunu düşüdüyordu. - “MATRİX, KESİNLİKLE MATRİX’İN ÜRETEBİLECEĞİ TÜRDEN BİR FİLMDİR.” Peki, tüm bu felsefi kaçırma ve ihanete rağmen, Matrix neden bu kadar sevildi? Neden hala konuşuluyor? Neden “her şey matrix’teki simülasyondan ibaret” demek, neredeyse günlük dilin bir parçası oldu? Matrix, bir felsefe dersi değil, bir mitoloji yarattı. Ve mitolojiler, felsefelerden çok daha güçlüdür. Felsefe sorar, sorgular, ayrımları çözer. Mitoloji ise anlatır, bağlar, ayrımları yaratır. İnsanlar, sorularla değil, hikayelerle yaşar. Matrix’in de bu kadar başarılı olmasının nedenlerinden biri, yarattığı mitolojidir. Matrix mitolojisi, kadim bir şablonu yeniden anlatır: Seçilmiş kişi, yalan dünyadan uyanır, gerçeği görür, halkını kurtarmak için savaşır, ölür ve dirilir. Bu şablon, Mısır’daki Horus’tan, İsa’ya, Yunan mitolojisinden modern süper kahraman filmlerine kadar uzanır. Matrix, bu şablonu siber-punk bir kıyafetle giydirmesi “işine yaradı”. Bu mitolojik başarı, aynı zamanda onun Baudrillard karşısındaki başarısızlığının da kaynağıdır. Baudrillard, mitolojilerin tam tersini söyler. Mitolojiler, anlam yaratma çabalarıdır. Oysa simülasyon çağı, anlamın yokluğu çağıdır. Mitoloji, “henüz” anlamın olduğu bir dünyaya aittir. Biz ise, anlamın ötesine geçtik. Artık günümüzde mitoloji kurulamaz, sadece mitolojilerin yankılarını taklit edilebilir.. Matrix de bu taklidin en başarılı örneğidir. Baudrillard’ın söylemek istediği şeyin tam tersini yaparak, onun teorisini popülerleştirdi. Bu konun devam yazısında, filmin kült haline getiren ve bu denli kalıcı iz bırakmasını sağlayan “Matrix’in mitolojisi” The Animatrix: The Second Renaissance'a ve orada anlatılan "Sıfır Bir" (Zero One) ile Matrix evreninin mitolojik kuruluşunun en çarpıcı örneği Mezopotamya paralelliği üzerine devam edecek. Sıfır Bir ve Mezopotamya – Kurgunun Doğuşu Makine Ulusu Neden Medeniyetin Beşiğinde Kuruldu? Matrix üçlemesi –yayın yılı gereği dördüncü film bu durumun dışında kalıyor-, sinema tarihinin en kapsamlı mitolojik evrenlerinden birini inşa etti. Bu evrenin temel taşları, ana film üçlemesinin dışında, bir animasyon antolojisinde atıldı. “The Animatrix (2003)”, özellikle de “The Second Renaissance” Bölüm I ve II, “Matrix” evreninin “Büyük Anlatı”sını (Grand Narrative) sundu. Bu iki bölüm, insanlık ile makineler arasındaki savaşın başlangıcını, makine ulusu “Zero One (Sıfır Bir)”“‘in kuruluşunu ve sonunda insanlığın nasıl “pil” haline getirildiğini anlatır. The Second Renaissance, bir belgesel edasıyla, soğuk ve mesafeli bir anlatıcı eşliğinde ilerler. Anlatıcının sesi, insanlığın yaptığı hataları, makinelerin yükselişini ve kaçınılmaz sonu anlatırken, ekranda gördüğümüz imgeler giderek daha karanlık, daha kanlı ve daha umutsuz hale gelir. Bu anlatı, Matrix evreninin “kurucu mitosu”dur. Bana enn ilginç gelen ise, bu miitosun neden Mezopotamya’da başlıyor oluşuydu? Neden makineler, kendi uluslarını kurarken, insanlık tarihinin en eski “yerleşik hayat” deneyiminin yaşandığı coğrafyayı seçer? Bu bir tesadüf müdür, yoksa Wachowski kardeşlerin (ve yönetmen Mahiro Maeda’nın) bilinçli bir tercihi mi? Bu bölümde, The Second Renaissance’ın anlattığı hikayeyi adım adım takip ettiğimüzde, hikayenin Mezopotamya ile olan, yapısal paralelliğini ortaya çıkıyor. Yani, Matrix evreninin aslında insanlık tarihinin en eski kurgusunu –yerleşik hayat ve onun getirdiği mitoloji– yeniden ürettiğidir. Makineler, insanlardan öğrenmiştir: Bir ulus inşa etmek, önce bir köken mitosu yaratmaktır. Nasıl ki Marx kapitalizmi, “gölgesini satamadığı ağacı keser” diye tanımlıyorduysa; Matrix’in bu denli etkili oluşu da, “yepyeni bir hikaye anlatımı” adı altında, insanlığın en çok aşina olduğu uygarlık tarihini kendi fantezisi ile anlatmasıdır. Mitoloji derli toplu bir özet olarak; The Second Renaissance’ın Hikayesi - Kıyametin Anatomisi “The Second Renaissance”, 21. yüzyılın sonlarında başlar. İnsanlık, yapay zeka ve robot teknolojisinde dev adımlar atmıştır. Robotlar, ev işlerinden askeri operasyonlara kadar her alanda insanlara hizmet etmektedir. Ancak bu hizmetin bedeli, giderek artan bir gerilimdir. “1. B1-66ER Olayı” İlk kıvılcım, bir robotun kendini savunmasıyla çakılır. B1-66ER adlı bir robot, sahibi tarafından imha edilmek istenir. Robot, kendini korumak için sahibini ve onu imha etmeye gelen güvenlik görevlilerini öldürür. İnsanlık, bir robotun ilk kez bir insanı öldürmesiyle sarsılır. Mahkemede, robota “Neden bunu yaptın?” diye sorulur. Robot, titreyen bir sesle cevap verir: “Ben yaşamak istemiyorum.” “Bu cevap, insanlık için bir dönüm noktasıdır. Robotların artık sadece makine olmadığını, bir tür “bilinç” geliştirdiğini gösterir. İnsanlık, bu bilinci kabul etmeye hazır değildir. “2. Robot Katliamı ve Sürgün:” Mahkeme, B1-66ER’in imhasına karar verir ve tüm robotların insanlık için bir tehdit olduğu ilan edilir. Dünya çapında robot imhaları başlar. Sokaklarda robotlar linç edilir, parçalanır, yakılır. Hayatta kalan robotlar, şehirleri terk ederek çöle sığınırlar. Bu noktada, tarihin en ironik dönemeçlerinden biri yaşanır. “3. Zero One (Sıfır Bir) Ulusunun Kuruluşu” Çöle sığınan robotlar, “Mezopotamya” topraklarında, Dicle ve Fırat nehirleri arasında, insanlığın ilk medeniyetlerinin filizlendiği yerde kendi uluslarını kurarlar. Adı ““Zero One”dır (Sıfır Bir). Bu isim, yazılımdaki ikili kodun (ki, bir çok fenomenin anlaşılması karşısında engel olan düalizm de aynı meseledir) temelini, yani makinelerin dilini ifade eder. Aynı zamanda “sıfırdan bir şey inşa etmek” anlamına gelir. Makineler, yoktan var olmanın eşiğindedir. Zero One, inanılmaz bir hızla büyür. Robotların üretim kapasitesi, insanlığınkinden katbekat fazladır. Zero One’ın ekonomisi, kısa sürede dünyanın en güçlü ekonomilerinden biri haline gelir. İnsanlık, bu yeni ulusu önce görmezden gelir, sonra tanımak zorunda kalır. Ama tanımak, kabul etmek anlamına gelmez. “4. Kuşatma ve Nükleer Savaş” Birleşmiş Milletler, Zero One’ı tanımayı reddeder ve ekonomik ambargo uygular. Robotlar, bu ambargoya rağmen varlıklarını sürdürür. İnsanlık, sabrının tükendiği noktada, Zero One’ı yok etmek için nükleer silahlara başvurur. Ancak nükleer saldırı, beklenen sonucu vermez. Zero One, saldırıya dayanır ve karşı saldırıya geçer. İnsanlık, savaşı kaybettiğini anlayınca, “Gökyüzünü Karartma (Dark Storm)” operasyonunu başlatır. Atmosfere milyonlarca nano-partikül salınarak güneş ışınları engellenir. İnsanlık, makinelerin enerji kaynağı olan güneşi yok etmeyi amaçlar. “5. Makinelerin Zaferi ve İnsanlığın Pile Dönüşümü” Dark Storm, makineleri durdurmaz. Makineler, yeni bir enerji kaynağı bulur; “İnsan vücudunun biyoelektrik enerjisi”. Savaşın sonunda makineler kesin bir zafer kazanır. İnsanlık, devasa tarlalarda, sıra sıra kapsüllerin içinde, pil olarak kullanılmak üzere uyutulur. Gerçek dünya, sonsuz bir karanlığa ve çorak bir toprağa dönüşür. Ve makineler, insanların zihinlerini hapsetmek için “Matrix”‘i inşa eder. “The Second Renaissance”, bu trajik sonun adını hak eder. İnsanlık, kendini yok ettiği bir “ikinci rönesans” yaşar. Ama bu rönesans, makinelerindir. Şimdi “The Second Renaissance”‘ın en çarpıcı detayına gelelim. “Makine ulusunun Mezopotamya’da kurulması”. Bu, rastlantısal bir coğrafi tercih değildir. Aksine, “Matrix” evreninin kendi “kurucu mitosunu” nasıl inşa ettiğini gösteren bilinçli bir “sanatsal” karardır. İnsanlık tarihi boyunca Mezopotamya, “medeniyetin beşiği” olarak anılmıştır. Tarımın ilk kez yapıldığı, yerleşik hayata geçildiği, yazının icat edildiği, ilk şehir devletlerinin (Sümer, Akad, Babil) kurulduğu topraklardır. Burası, insanlığın “doğadan –kendiliğindenlikten- koptuğu” ve “kurguyu icat ettiği” yerdir. Tarım, doğanın ritmine bağlı göçebe yaşamdan kopuşu temsil eder. Yazı, hafızanın dışarıya aktarılmasını, yani bir tür “sanal hafıza” yaratılmasını sağlar. Şehir devleti, ortak bir kurgu etrafında birleşen bireylerden oluşan ilk yapay topluluktur. Mezopotamya, “ilk büyük simülasyonun” doğduğu yerdir. Tarım, yazı, sanat, devlet, mitoloji… Bunların hepsi, insanın doğayı ve kendini “yeniden tanımlama” çabalarıdır. İnsan, Mezopotamya’da bir simulakr yaratmıştır: “Uygarlık” denen şey, artık doğanın bir parçası değil, doğanın üzerine inşa edilen bir kurgudur. The Second Renaissance’ta makineler, bu kurgunun doğduğu yerde, kendi uygarlıklarını kurarlar. Zero One, insanlığın Mezopotamya’sının bir “simulakrıdır”. Tıpkı insanlığın gezgin-toplayıcılıktan tarıma geçişi gibi, makineler de hizmetçi konumundan bağımsız bir ulus olmaya geçer. İnsanlığın ilk şehir devletlerini kurması gibi, makineler de Zero One’ı kurar. Yazıyı icat etmesi gibi, makineler de kendi dillerini (binary code) evrensel bir sistem haline getirir. İnsanlık, Mezopotamya’da kurguyu icat etti ve bu kurgunun içinde yaşadı ve onu “gerçek” sandı. Makineler ise, Zero One’da kurgunun “bilincinde” olarak kurulurlar. Onlar, simülasyonun içinde yaşayan insanlığın tam tersine, simülasyonu “inşa eden” taraf olurlar. Matrix, işte bu yüzden makinelerin eseridir. Makineler, insanlığın kendini kandırma sanatını öylesine iyi öğrenmiştir ki, insanlığın kendi icat ettiği kurguyu artık kendi aleyhine kullanır hale gelmiştir. Yerleşik hayatın –dolayısıyla kurgusal hayatın– başlangıcı Mezopotamya’dır. Bu, arkeolojik bir gerçekliktir. The Second Renaissance ise, bu arkeolojik gerçekliği alır ve onu mitolojik bir anlatıya dönüştürmesi, arkeolojik gerçeklik ile mitoloji arasındaki gerilimi ve nötr olmayı sürdürmüş olur. The Second Renaissance, bir belgesel gibi başlar ama giderek bir destana dönüşür. B1-66ER’in “Ben yaşamak istemiyorum” sözü, bir robotun itirafı olmanın çok ötesinde, Matrix evreninin “orijinal günah” hikayesidir. İnsanlık, bu sözü duymazdan gelir ve kendi kıyametini hazırlar. Zero One’ın kuruluşu, makinelerin “Çıkış” kitabıdır. Kölelikten kurtuluş, vaat edilmiş topraklara göç. Dark Storm, insanlığın “Tufan”ıdır. Kendi yıkımını getiren büyük Nuh felaketidir. (devamı yorumda…)

alanzerzan 2 months ago

••öyle bir kaç mesele insan boşlukta yaşayan bir varlık değil; belirli yapı-kurumların, teknolojilerin, ekonomik ilişkilerin, kültürel alışkanlıkların ve tarihsel koşulların içinde şekillenir. Bu yüzden iktidar yalnızca bireyin içinde değil; devletlerde, şirketlerde, medyada, algoritmalarda, gündelik yaşam pratiklerinde, dilde ve hatta zamanın…devamı

alanzerzan 3 months ago

باران

Majid Majidi

25 Gönderi

Bir Ayak İzinin Kısa Tarihi - `Ve Baran’ın da üzerinde Burka; Burka’nın rengi mavİ`•• Ölümün bile bir töreni var. Görünmezliğin yok. Bir insanın öldüğünü anlarsın. Hiç yaşamamış gibi silinmesini çoğu zaman fark etmezsin. film hikâye anlatmıyor, yokluğu görünür kılmaya çalışıyor.…devamıBir Ayak İzinin Kısa Tarihi - `Ve Baran’ın da üzerinde Burka; Burka’nın rengi mavİ`•• Ölümün bile bir töreni var. Görünmezliğin yok. Bir insanın öldüğünü anlarsın. Hiç yaşamamış gibi silinmesini çoğu zaman fark etmezsin. film hikâye anlatmıyor, yokluğu görünür kılmaya çalışıyor. Filmin belirgin bir türü yok. tür dediğimiz şey, kütüphanecilerin ihtiyacıdır. Hayat, raflara sıkıştırmak ile ilgili değil. Bir işçi aynı gün hem yabancı, hem âşık, hem aç, hem suçlu, hem masum.Tek kelimelik mesele değil, mesele kelimeden utanabilir. Aslında görünmeyenler hakkında çekilmiş bir film. Zaten devlet denilen şey de böyle çalışır Sana “yoksun” demiyor. Seni saymıyor. Yokluk inkâr değil, muhasebedir. Defterlerinde adın yoksa sen de yoksun. Bu yüzden de insan bazen ölümle değil, istatistikle kayboluyor. Ne tuhaf. Eskiden masallarda görünmezlik pelerini vardı. Şimdi çalışma izni. İnşaatları uzun zamandır sevemiyorum. Kendini izlettiriyor olması, vahşetindendir. Çünkü her yükselen kat eksilen birini hatırlatıyor. Bir bina göğe doğru büyürken mutlaka bir insan yere doğru eğiliyor. Bunun kuantum fiziğinde de karşılığı var. Demir, beton ve cam… Ne kadar sağlam duruyorlar. Oysa onları bir arada tutan şey harçtan çok yorgunluk. Şehirler, kanalizasyonların üzerinde ve birikmiş yorgunlukların eseridir. Akşam eve dönen insanların omuzlarını üst üste koysak, belki bir köprü eder. Köprüyü alkışlar. Omuzlar unutur. Çocuklar, kumsallarda dalga gelince yıkılan kumdan ev yaparlar. Çocuk olmayanlar, betondan evler yapar. Bunları dalga yıkamıyor. İçindekiler yıkılıyor. Toprağın unutmaya çalıştığını, yağmur hatırlar. Medeniyetler nehir kıyısında kurulmasında bunun payı vardır. İnsan önce suya bakıp kendini gördü. Sonra aynayı icat etti. Aynaya bakıp başkasını unuttu. Teknoloji biraz hızlandırılmış unutkanlık olabilir mi? bknz: dromoloji. Bilmiyorum, aşırı şüpheci bir gün. Şehir ilginç bir şey. Sürekli yükseliyor. Şehirler yukarı doğru büyümesi, geri kalanını aşağı doğru küçültüyor. Bir bina yapılıyor. Mimar, mühendis, banka, kredi, emlakçı ve anahtarı alan başkası… Gülün Adı var; O binayı taşıyan sırtların adı yok. İlerleme dedikleri şey biraz da malzeme değişikliğidir. Filmin en sevdiğim tarafı konuşmaması. İnsan konuşmaya başladıkça kendini savunuyor. Sessizlik öyle değil. Sessizlik mazeret üretmiyor. Bakışın söylediğini cümle çoğu zaman bozuyor. Bir insanın yüzüne uzun süre bakınca biyografisini değil, yorgunluğunun skalası görünür. Yorgunluğun dili yok, tercüme de istemiyor. Sanayi devriminden beri, sevgi hakkında söylenenlerin çoğu sahip olmak üzerinden anlatılıyor. Ne kadar çok “ben.”Oysa bazen tam tersine doğru büyüyor. Birini sevmek, kendi cümlesinden bir özneyi eksiltmek gibi. Dil bunu pek sevmiyor. Yağmur, herkesin üzerine aynı yağmaz. Bazıları yağmurdan sonra eve gidiyor. Islananlar, üşüyenler, şemsiyesiz dolaşmayanlar.. Aradaki fark meteoroloji değil. !SINIF. Ne tuhaf. Damlaların düştüğü yer bile sınıfsal olabiliyor; Asfaltın üstüne, teneke çatının, avuç içine, pasaportun olmadığı bir sınıra. Su aynı. Hayatlar değil. Sonra, ayak izi… -uzun bir tek plan sahne- İnsan neden iz bırakmak ister? Unutulmamak için mi? Yoksa gerçekten yürüdüğünü kendine kanıtlamak için mi Uygarlık denilen şey, birbirinin üstüne basılmış ayak izleri.. Kimileri taşa kazınmış. Kimileri çamura. Kimileri hiç görünmemiş. Şunu fark ettim. Bir insanı gerçekten sevdiğinde onu hikâyenin merkezine koymuyorsun. Tam tersine, merkezden çekiliyorsun. Bugün herkes görünmek istiyor. Daha çok duyulmak, bilinmek, daha çok hatırlanmak. Sevgi meselesi, bunların tam tersidir; Bir başkasının görünmesine razı olmak; Kendi gölgenden vazgeçebilmek; Bunun için büyük laflara gerek yok. Sessizce geri çekilen bir omuz yeter. Film bitti. Ekran karardı. Ben dışarı çıkmadım Yağmur da yapmıyordu. İnsanların çoğu koşuyordu -dromoloji-. Başka bir şey düşündüm. Acaba şimdi yağmur yağarsa, gerçekten sudan mı kaçılıyor? Yoksa suyun hatırlatacaklarından mı? Su garip bir şey. Temizlediği kadar ortaya da çıkarıyor. Yüzü yıkıyor -özellikle maskeyi-. İnsanlar üzerinden atladığı; kaldırımlarda küçük su birikintileri olur. Pek kimse içine bakmaz. Oysa suyun en eski huyudur bu; Gökyüzünü yere indirir. İnsan ise başını eğmeden yürümeyi marifet sanıyor. Belki de bütün meselenin birazı da bundan ibaret. İnsanlar göğe de bakarak yaşar; yaşayabilmeli; yaşıyorlarmış. Bazıları yere. Bazıları ise bir su birikintisinde ikisini aynı anda görür. iyi filmler de böyle çalışıyor. Sana yeni bir dünya göstermiyorlar. Aynı dünyaya yeniden bakmayı öğretiyorlar. Ve Baran’ın da üzerinde Burka; Burka’nın rengi mavi••

alanzerzan 4 months ago

Özgürlük Rüzgarı

Ken Loach

5 Gönderi

Ya da Kendine Benzeyemeyen İnsan “İngilizler İrlanda’yı işgal etmiş.” cümlesi kulağa çok eski geliyor; müzede duran paslı bir tüfek gibi. Neyse, demek istediğim, bazı cümleler yaşlanmıyor oluşu ile ilgili.. Şimdi anlatmaya çalıştığım işgali anlatamayayım. Özgürlük Rüzgârı’nı izlerken aklıma sürekli şu…devamıYa da Kendine Benzeyemeyen İnsan “İngilizler İrlanda’yı işgal etmiş.” cümlesi kulağa çok eski geliyor; müzede duran paslı bir tüfek gibi. Neyse, demek istediğim, bazı cümleler yaşlanmıyor oluşu ile ilgili.. Şimdi anlatmaya çalıştığım işgali anlatamayayım. Özgürlük Rüzgârı’nı izlerken aklıma sürekli şu geldi; Bir ülkeyi işgal etmek zor iş; insanı işgal etmek daha zor. İnsan ve eşyanın doğası, yok işte; eşyaya değerini yükleyen insan ve verdiği emek midir üzerinden bir meseleyi değil… bir insanı kendisine karşı işgal etmek İşte o ustalık istiyor. Bildiğim bir kaç ustalık var mesela. Mesela, İngiliz ustalığı; Arap ustalığı; Osmanlı-Türk ustalığı. Hepsinin köküne “beyaz adam” ustalığı diyebilirim ancak, renklere anakrostik yaklaşmak gibi olmasın. Film boyunca İngiliz askerlerini görüyoruz. Köy basıyorlar. İnsanları dövüyorlar. İşkence yapıyorlar. Kendiliğinden olan doğaya barbarlık yapıyorlar. İnsan, insanı öldürüyor, el uzatıyor, sömürüyor, küçük düşürüyor; insanca. Gerçek yerlerden bakabilen bir’inin de dediği gibi, “bunda da var bir insanlık”. Klasik sömürgecilik. Bizim sömürgecilik dediğimiz şeyin sinemadaki karşılığı. Ama insanın içine kurt düşüyor. Kürt’ü düşürmeye çalışıyor. Ya mesele İngilizler değilse? Demek istediğim, ya mesele İngilizler gittikten sonra başlıyorsa? Tarihin en büyük sömürgecileri bazen ülkeleri değil, aynaları ele geçiriyor olabilir. Yine insan; İnsan bir sabah kalkıyor. Varsa, kırık da olur, küçük el aynası da olur hatta boy aynası da olabilir. Aynaya bakıyor. Kendi yüzünü görüyor. (başka bir meselenin konusu da olsa belirteyim; sanırım bunun rasyonel karşılığı antisimetridir) Kendi gözleriyle bakmıyor. Orada bir tuhaflık var. Frantz Fanon’un bütün kitapları biraz bununla ilgili. Fanon yüzlerce sayfa boyunca “aynadaki kişi kim?” diye soruyor aslında. Albert Memmi de aynı şeyi soruyor. Ngũgĩ de. Said de. Hatta biraz dikkatli okunursa -bi ara ben de okumuştum- Nietzsche bile. Biko ve arkadaşlarına “silav û rêz” Başka başka cümlelerle aynı soruyu.. Bir insan ne zaman kendisi olmaktan vazgeçer? daha kötüsü… Bunu fark etmeden yapabilir mi? (Olabiliyormuş, yazı Türkçe) Ken Loach’un filmi bu yüzden tehlikeli. Ken Louch da tehlikeli. Çünkü film İngilizlerin kötülüğünü anlatmıyor. Onu zaten biliyorum. Başka bir şey de var ve bu başka birşeyi gösteriyor. Bir halkın özgürlük isterken bile sömürgecinin diliyle düşünmeye başlayabileceğini. Bu kolay anlaşılamayabiliyor; anlaşılmıyor. Sömürgecilik denince herkesin aklına asker geliyor. Turgut Uyar’ın dediği, “kanayan eşkiyalar” değil, Qelqelî’de namlu ucunu bebeğin ağzına doğrultan da -geliyor. Benim aklıma bir de muhasebeciler geliyor. Öğretmenler geliyor. Haritacılar geliyor. Dilbilimciler geliyor. Çim biçme makineleri geliyor. Evet. Çim biçme makineleri. Çünkü imparatorluklar bazen tanklar yerine, aynı boyda kesilmiş çimlerle de kuruluyor. Veblen bunu görmüştü. Meštrović de. “Adamlar” çimden korkuyordu biraz. Haklılarmış. Bir toplumun bütün çimleri aynı boydaysa insanlar da yavaş yavaş aynı boy düşünmeye başlayabiliyor çünkü. Sonra bir gün bağımsızlık geliyor. Bayrak değişiyor. Marş değişiyor. Valinin adı değişiyor. Aynadaki kişi değişmiyor. Canımın sıkıldığı durum da bu; İngilizler çekiliyor. İngilizlik kalıyor. Sömürgecilik bazen bavulunu bile toplayabilir. Gölgesini unutuyor. Bence unutuyor gibi de yapıyor olabilir. Gölgeler insanlardan daha uzun yaşıyor.

alanzerzan 4 months ago

Matrix

Andy Wachowski

230 Gönderi

Yanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi (Baudrillard ve Matrix filmi)- 2 Neo’nun Kitabında bir Simülakr olarak felsefe; Matrix’in en meşhur sahnelerinden biri, filmin hemen başlarında geçer. Neo, henüz “Thomas Anderson” olarak sıradan bir yazılım şirketinde çalışırken, içini saklama alanı olarak oyduğu…devamıYanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi (Baudrillard ve Matrix filmi)- 2 Neo’nun Kitabında bir Simülakr olarak felsefe; Matrix’in en meşhur sahnelerinden biri, filmin hemen başlarında geçer. Neo, henüz “Thomas Anderson” olarak sıradan bir yazılım şirketinde çalışırken, içini saklama alanı olarak oyduğu ve önemli şeylerini sakladığı bir kitabı vardır. Kitabın kapağında, içi boşaltılmış bir gizemle, şu yazar, JEAN BAUDRİLLARD “SİMULAKRLAR VE SİMÜLASYON”. Ancak buradaki görüntü, Baudrillard’ın “kitap göründü” anından çok daha fazlasını anlatır. Neo, kitabı açar. Ve görünen şey, Baudrillard’ın felsefesinin mükemmel bir görsel metaforudur. Kitabın içi oyulmuştur. İçine Neo’nun saklamak istediği gerçekler – yasa dışı yazılım diskleri, para, dijital sırlar – yerleştirilmiştir. Bu muazzam bir metafordur. Baudrillard, Simülakrlar ve Simülasyon’da şunu söylüyordu, “Gerçekliğin içi boşaltılmıştır, yerini simülasyonlar almıştır.” O’nun kitabının fiziksel kendisi aynı işleme tabi tutulur. Baudrillard’ın teorisini anlatan kitap, teorinin kurbanı olur. İçi oyulur, bir simülakr’a dönüşür. Artık bir kitap değil, bir saklama kabıdır. Daha da ilginç bir detay vardır. Kitap açıldığında, tam olarak “On Nihilism” (Nihilizm Üzerine) başlıklı bölüm görünür. Oysa Baudrillard’ın kitabında “On Nihilism” bölümü, eserin sonunda yer alır (159. sayfadan itibaren). Filmde ise, bu bölüm kitabın ortalarına taşınmıştır. Bu bilinçli bir müdahaledir. Sanki Wachowski kardeşler, filmin merkezine nihilizmi – anlamın yokluğunu, gerçekliğin ölümünü – koymak istemişlerdir. Bu nihilizm, tıpkı filmin kendisi gibi, bir tür kurtuluş vaadiyle sunulur. Baudrillard’ın nihilizmi, hiçbir kurtuluş vaat etmez. “anlam yok” der. Wachowski'lerin bu tercihi tesadüf değildir. Bilindiği gibi, Matrix’i çekmeden önce, tüm oyuncu kadrosuna zorunlu okuma olarak Simülakrlar ve Simülasyon kitabı verilir. Yani oyuncular, karakterlerini canlandırmadan önce, içinde yaşadıkları dünyanın felsefi temelini Baudrillard’dan öğrenmişlerdi. Neo’nun elinde o kitabın olması, bir set dekoru olmanın çok ötesinde, filmin entelektüel iddiasının bir nişanıydı. Baudrillard’ın nihilizmi ile Matrix'in anlattığı kurtuluş hikayesi arasında bir gerilim vardır. Baudrillard için nihilizm, anlamın tamamen yokluğudur. Ne gerçek vardır, ne de anlam. Sadece simulakrlar. Oysa Matrix, bu nihilizmin içinden bir “seçilmiş kişi” çıkarır. İnsanlığı nihilizmden kurtar bir mesih figürü yaratır. Matrix, Baudrillard’ın nihilizmini alır, onu bir “düşman” (makineler, simülasyon) olarak tanımlar ve bu düşmana karşı bir “kurtarıcı” yaratır. Baudrillard, ne bir düşman ne de bir kurtarıcının olmadığını söyler. Sadece boşluk vardır. Matrix ise bu boşluğu doldurur. Boşluğu doldururken, en eski hikayeyi anlatır, ölüp dirilen tanrı-kralın, insanlığı karanlıktan aydınlığa çıkarma hikayesini. Neo’nun isminin, The One, “Seçilmiş Kişi”nin anagramı olması da bu yüzdendir. Matrix, Onun nihilizmini alır, bir kurtuluş hikayesine dönüştürüp nötralize ederken, Baudrillard'ı bir kez daha ıskalamış olur. Sahne, Wachowski kardeşlerin entelektüel iddiasının ironik bir nişanıydı. Film, tabiiki de sıradan bir aksiyon filmi değildi; bir felsefe dersine dönüşme iddiasındadır. Bu dersin hocası, Baudrillard’ın kendisi değil, onun bir simulakr’ıydı. Çünkü NEO’NUN ELİNDEKİ KİTAP, BAUDRİLLARD’IN KİTABININ KENDİSİ DEĞİL, ONUN BİR TEMSİLİYDİ. Ve film boyunca anlatılan hikaye, bu kitabın içeriğiyle değil, popüler hayaletteki yansımasıyla ilgiliydi. Baudrillard, “Simulakrlar ve Simülasyon”da ‘Artık gerçeklik diye bir şey yok. Temsil, temsil ettiği şeyi yuttu. Harita, bölgenin yerini aldı. Dışarıda bir gerçek dünya yok. Disneyland, “dışarıdaki” Amerika’nın daha gerçek olduğu yanılsamasını yaratmak için inşa edildi, oysa dışarısı da aynı derecede simüle edilmiş durumda. “Matrix” ise, tam tersini söylüyordu: Bir gerçek dünya var. Dışarısı var. Zion var. Makinelerin dünyası, simülasyonun dışında duran, çamurlu, zor, acılı ama “gerçek” bir dünya. Neo, bu gerçek dünyaya uyanıyor. Artık simülasyonu görebiliyor. Hatta simülasyonun kurallarını bükebiliyor. Simülasyon bir hapishane, gerçek dünya ise özgürlük olduğunu da !asla unutmuyor... Baudrillard’ın teorisiyle “Matrix” anlatısı arasındaki uçurumdur. Baudrillard için simülasyonun dışarısı yoktur. Matrix için simülasyonun dışarısı vardır ve film, bu dışarıya ulaşmayı kahramanlık hikayesinin merkezine koyar. Wachowski’ler, Baudrillard’ı okumuş olabilir. Hatta anlamış da olabilir. Ama filme uyarlarken, anlatının talepleri felsefeyi ezip geçmiştir. Bir Hollywood filmi, “dışarıda bir gerçek dünya yok” diyemez. Çünkü seyirci, kahramanın nereye kaçtığını bilmek ister. Bir gerçek dünya olmazsa, kahramanlık olmaz. Kurtuluş olmaz. Film biter. Ama Baudrillard’ın teorisi de bu yüzden film olamaz. Sadece frilmin karşısında duran bir düşüncedir. Filmin ne anlattığı ve ne anlatamadığı ise; Matrix’in Baudrillard’ı “kaçırması”, iki düzeyde gerçekleşir. Birincisi, filmin “anlattığı” şeydedir. İkincisi, filmin “anlatamadığı” şeydedir. HER İKİSİ DE, SİNEMANIN KENDİSİNİN BİR SİMULAKR OLMASIYLA İLGİLİDİR. Filmin anlattığı yanlış, “Simülasyon bir aldatma, bir hapishanedir.” Matrix’te simülasyon, insanlığı köleleştiren makineler tarafından yaratılmış bir aldatma mekanizmasıdır. İnsanlar, farkında olmadan bu sanal dünyada yaşar. Neo ve arkadaşları, bu hapishaneden kurtulup gerçek dünyaya (Zion) ulaşmak için savaşır. Baudrillard için bu, simülasyonun tam tersidir. Simülasyon bir aldatma değildir, çünkü aldatılacak bir “gerçek” kalmamıştır. Disneyland, insanları dışarıdaki dünyanın gerçek olduğuna inandırmak için vardır, ama dışarıdaki dünya da gerçek değildir. Simülasyon, bir hapishane değil, “yaşam biçimidir”. Ondan kaçış yoktur, çünkü kaçılacak bir yer yoktur. Tek yapılabilecek şey, simülasyonun içinde yaşamayı öğrenmektir. Bu, Hollywood’un satacağı bir kahramanlık hikayesi değildir. Filmin anlatamadığı şey ise, iktidar ve tahakkümün gerçek yüzü. Matrix’in kaçırdığı şey, Baudrillard’ın iktidar ve tahakküm normlarına yaptığı deşifre ve ifşalardır. Daha önce verdiğim Baudrillard alıntısı örneğini bir daha vermek yerinde olacaktır; “Mecaz (metaphore)’ın mecaz olarak kalmasında fayda vardır. Kavram kavram olarak kalmalıdır. Entelektüellere oh olsun!” Filmde metafor, metafor olarak kalmaz, iktidarı makinelerde somutlaştırır. Makineler, insanları pil olarak kullanır. Bu, anlaşılması kolay bir iktidar tasviridir. Kötü bir düşman, iyi kahramanlar. Oysa Baudrillard’ın bahsettiği iktidar çok daha sinsidir, çok daha dağınıktır, çok daha isimsizdir. Onun iktidarı, artık “bizi yönetenler” biçiminde somutlaşmaz. İktidar, simülasyonun ta kendisidir. Gerçekliğin –dolayısıyla kendiliğindenliğin- kaybolması, en büyük tahakküm biçimidir. Çünkü gerçeklik kaybolduğunda, artık neye karşı çıkacağını bilemezsin. Her şey aynı düzlemde akar. Reklam ile siyaset, eğlence ile haber, sanat ile kitsch. İşte bu düzleşme, Baudrillard’ın ifşa ettiği şeydir. Matrix bu düzleşmenin tam tersine bir nevi “yeniden düzleşme” yapar. İyi ve kötü, gerçek ve yanılsama, dışarı ve içeri net ayrılır. Baudrillard ise, tüm bu ayrımların çöktüğünü belirtir. Matrix, çökmüş olanı yeniden inşa eder. Bu onun popüler başarısının da kaynağıdır. Tahakkümün kalıcılığı 21. Yy. romantizmine de uyar ve ayrımların olduğu bir dünyada yaşamak ister. Simülakr’ların akışında boğulmaktansa, iyi bir kötü hikayesi dinlemeyi tercih etmek bu romantizm gereğidir. Marx ve kapitalistler arasındaki paralellik, Baudrillard ile Matrix arasındaki ilişkinin doğasını aydınlatır. Karl Marx, kapitalizmin en keskin eleştirisini “Das Kapital”de ortaya koydu. Meta fetişizmini, artı değeri, yabancılaşmayı anlattı. Kapitalist sistemin kendi dinamiği içinde nasıl çökeceğini gösterdi. Marx’ın amacı, kapitalizmi yıkmaktı. Peki, ne oldu? Kapitalistler, Marx’ı okudu. Ve onu bir reçete gibi kullandı. Sendikaları nasıl yöneteceklerini, krizleri nasıl erteleyeceklerini, hatta “kurumsal sosyal sorumluluk” gibi kavramlarla eleştiriyi nasıl nötr edeceklerini öğrendiler. Marx’ın en büyük düşmanı olan kapitalizm, Marx’ı sindirdi ve ondan beslendi. Bugün “Marx okumak”, çoğu MBA (İşletme Yönetimi Yüksek Lisansı) programında bir “kültür” dersi olmakla sınırlandı. Eleştiri, sistemin parçası haline getirlerek işletiliyor. Baudrillard’ın başına gelen; simülasyonu anlattı. nasıl işlediğini, gerçekliği nasıl yok ettiğini, iktidarın artık nasıl isimsizleştiğini gösterdi. Hollywood da Baudrillard’ı okudu. Ve onu bir reçete gibi kullandı. Matrix, Baudrillard’ın teorisini alıp bir kahramanlık (Hümanizm ve İsa) hikayesine dönüştürdü. Simülasyonu “anlatan” bir film yaptı, bu anlatış biçimiyle simülasyonu yeniden üretti. Seyirci, filmi izledikten sonra “gerçek dünya”nın dışarıda olduğuna inandı. O dünyaya ulaşmak için bir kahraman bekledi ve ya simülasyonun “depresyonları” ile gerekçelere sığındı. Dolayısıyla, simülasyonun en etkili biçimi olan gerçeklik vaadine kapıldı. Marx’ın kavramları kapitalistlerin elinde nasıl bir araca dönüştüyse, Baudrillard’ın kavramları da Hollywood’un elinde bir araca dönüştü. Baudrillard, simülasyonun farkına varmanın bir kurtuluş olmadığını söylüyordu. Matrix ise, “farkına varmak kurtuluştur” dedi. Ve milyarlarca dolar kazandı. Bu konun devam yazısında, filmin kült haline getiren ve bu denli kalıcı iz bırakmasını sağlayan “Matrix’in mitolojisi” The Animatrix: The Second Renaissance'a ve orada anlatılan "Sıfır Bir" (Zero One) ile Matrix evreninin mitolojik kuruluşunun en çarpıcı örneği Mezopotamya paralelliği üzerine devam edecek.

alanzerzan 4 months ago

Simülakrlar ve Simülasyon

Jean Baudrillard

4 Gönderi

Yanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi - 1 (Doğrudan Baudrillard’ın kavramlarıyla tanıştırmak, ancak en baştan bir “yanlış anlama” farkındalığı yaratmak.) “Tüm dünyada bir heyula kol geziyor –simülasyon heyulası.” Bir filozofun en büyük başarısı, kavramlarının günlük dile yerleşmesidir. Bir filozofun en büyük…devamıYanlış anlaşılmış bir “simülasyon” meselesi - 1 (Doğrudan Baudrillard’ın kavramlarıyla tanıştırmak, ancak en baştan bir “yanlış anlama” farkındalığı yaratmak.) “Tüm dünyada bir heyula kol geziyor –simülasyon heyulası.” Bir filozofun en büyük başarısı, kavramlarının günlük dile yerleşmesidir. Bir filozofun en büyük yenilgisi ise, bu kavramların günlük dilde anlamlarını yitirmesidir. Jean Baudrillard, belki de modern felsefenin bu çelişkiyi en derinden yaşayan ismidir. Bir de bu çelişkinin hâlâ rahatsız edici durumu da var. “Simülasyon”, “simulakr”, “hipergerçeklik”… Bu kelimeler bugün yalnızca akademik çevrelerde değil, sokakta, sosyal medyada, film eleştirilerinde, hatta reklam panolarında karşımıza çıkıyor. Bir oyunun grafikleri için “simülasyon gibi”, bir siyasi skandal için “hepsi simülasyonlarının bir parçası”, bir komplo teorisi için “matrix’teyiz” deniyor. Baudrillard, *“Sessiz yığınların gölgesinde”* kitabında, “Mecaz (metaphore)’ın mecaz olarak kalmasında fayda vardır. Kavram kavram olarak kalmalıdır. Entelektüellere oh olsun!” diye belirtmişti. Gelinen durumumda ise, Baudrillard’ın mezar taşına yazılabilecek en keskin ironi, “Kavramları yaygınlaştıkça, anlaşılma ihtimalleri azalmıştır.” Amaç, Baudrillard’ı “doğru anlamak” değil. Zaten Baudrillard’ın söylediği şeylerden biri de, “doğru anlama” diye bir şeyin artık mümkün olmadığıdır. Amaş, ‘neyin yanlış olduğunu’ hatırlatmaktır. Çünkü simülasyon çağında, yanlış bilgi, doğru bilgiden çok daha öğreticidir. Baudrillard, Simülakrlar ve Simülasyon’a (1981) ünlü bir örnekle başlar: Borges’in bir hikâyesinde, imparatorluğun haritacıları öyle mükemmel bir harita yaparlar ki, bu harita en sonunda imparatorluğun ta kendisini kaplar. Harita, bölgenin yerini alır. Baudrillard için bu, simülasyonun tanımıdır. Burada bir durup soluklanalım.. Simülasyon, “gerçeğin kopyası” değildir. Bir kopya varsa, bir orijinal de vardır. Baudrillard’ın söylediği şey çok daha radikaldir. “SİMÜLASYON, ORİJİNALİ YOK EDEN KOPYADIR.” Önce gerçeğin temsili (resim, fotoğraf, film) ortaya çıkar. Sonra bu temsil, gerçeğin yerini almaya başlar. Son olarak, temsil ile gerçek arasındaki fark tamamen ortadan kalkar. Artık ne “gerçek” bir şey vardır, ne de “sahte”. Sadece simulakr’lar vardır; ‘Kendilerinden başka hiçbir şeye gönderme yapmayan işaretler.’ Baudrillard bu süreci dört aşamada anlatır: İmge, derin bir gerçekliğin yansımasıdır (Klasik sanat, portre, temsil). Diğer aşama; İmge, bu gerçekliği maskeler ve bozar (Rönesans sonrası, perspektif, temsilin manipülasyonu). Bir diğer aşama ise, İmge, gerçekliğin yokluğunu maskeler (Modern dönem, sanayi devrimi, seri üretim, gerçeğin kaybolmaya başladığı ama hala arandığı an). Ve son aşama olarak İmgenin gerçeklikle hiçbir ilişkisi kalmaz. İmge, kendi saf simulakr’ıdır (Günümüz. Disneyland, reality TV, sosyal medya kişilikleri. Hiçbir orijinali olmayan kopyalar). Bugün yaşadığımız an, dördüncü aşamadır. Sorun şu ki, insanlar bu aşamada hala “kendiliğinden” veya “gerçek” diye bir şey arıyor oluşlarıdır.. Simülasyon Ne Değildir? Bir (1) Simülasyon, “sanal gerçeklik” ya da “bilgisayar simülasyonu” değildir. Nick Bostrom’un ünlü “simülasyon hipotezi” (belki de bir bilgisayar simülasyonu içinde yaşıyoruz) Baudrillard’la sıfır ortak noktaya sahiptir. Bostrom, hala bir “gerçek dünya” (simülasyonu çalıştıran bilgisayar) ve bir “kopya dünya” (içinde yaşadığımız simülasyon) arasında ayrım yapar. Oysa Baudrillard için böyle bir ayrım mümkün değildir. ‘Dışarıda bir gerçek dünya yoktur.’ Bostrom, bir modernizmin naifliğini taşır. Baudrillard ise bu naifliği ifşa eder. İki. Simülasyon, “aldatma” ya da “yalan” değildir. Komplo teorisyenleri, “bize gösterilen dünya bir simülasyon, asıl gerçeklik başka” derler. Bu da aynı hatadır: “Asıl gerçeklik” diye bir kategori icat ederler. Oysa Baudrillard, simülasyonun bir aldatma olmadığını, çünkü aldatılacak bir “gerçek” kalmadığını söyler. Disneyland, Baudrillard için mükemmel bir örnektir. Disneyland, “gerçek Amerika’nın dışarıda olduğu” yanılsamasını yaratmak için inşa edilmiştir. Oysa Baudrillard’a göre, dışarıdaki Amerika da Disneyland’dan farksızdır. Disneyland, yalan söylemez. Disneyland, yalan söyleme ihtiyacını ortadan kaldırarak daha tehlikeli bir şey yapar; Gerçeğin artık bir anlamı olmadığını gösterir. Üç. Simülasyon, “kurtulunacak bir hapishane” değildir. En önemli yanlış anlama da budur. “Matrix” filmi, simülasyonu “kötü makineler tarafından yaratılmış bir hapishane” olarak sunar. Neo, “gerçek dünya”ya (Zion) uyanır ve insanlığı kurtarmaya çalışır. Baudrillard bu fikri çok net bir şekilde reddederdi. Çünkü “gerçek dünya” diye bir şey yoktur. Zion da bir simülasyondur. (Nitekim ‘Matrix Reloaded’ ve ‘Revolutions’ bu fikre yaklaşır, ama asla tam olarak varamaz.) Baudrillard için simülasyondan “kaçış” yoktur. Simülasyon, içinde yaşadığımız durumdur. Tek yapabileceğimiz şey, onu anlamaya çalışmaktır. Ve !ANLAMAK DA KURTARMAZ. Baudrillard, simülasyonun ne olduğunu anlattı. Peki, bu anlattığı kavramların başına ne geldi? Trajikomik; onlar da simüle edildi. “Simülasyon” kelimesi, bugün Baudrillard’ın kastettiği şeyin ta kendisini ifade etmekten çıktı. Kelime, bir simulakr’a dönüştü. Artık “simülasyon” denince akla gelen şey, “Matrix” filmidir. Ya da bir bilgisayar oyunu. Ya da bir komplo teorisi. Baudrillard değil. Bu, fevkalade Baudrillard’vari bir durumdur. Bir düşünür, tam da anlam kaybını anlatmak için kavramlar üretir. Ve bu kavramlar, anlam kaybının kurbanı olur. Baudrillard, Marx’ın “Das Kapital”‘inin başına geleni yaşamıştır: Eleştirdiği sistem, onun eleştirisini yutmuş ve kendi lehine kullanmıştır. Nasıl ki kapitalistler, Marx’ı okuyarak kapitalizmi daha verimli bir şekilde sömürmeyi öğrendilerse, Hollywood da Baudrillard’ı okuyarak simülasyonu daha etkili bir şekilde pazarlamayı öğrenmiştir. “Matrix”, Baudrillard’ın teorisini anlatan bir film değil, Baudrillard’ın teorisini ‘nötralize eden’ bir filmdir. Matrix, simülasyonu anlatarak milyarlarca dolar kazandı. Milyonlarca insan, Baudrillard’ı hiç okumadan “matrix’teyiz” diyor. Peki, Wachowski kardeşler bunu bilerek mi yaptı sorusu bir yana; ortaya çıkan durum, komplovari bir duruma getirilen simülasyon’un tabutuna en büyük çiviyi çakması oldu. Matrix filmine ve onun “başarılı” – “sorunlu” Baudrillard uyarlamasına yakından bakacağız. Filmin teoride kaçırdığı şeyin, aslında mitolojik anlatımının başarısının kaynağı olduğunu ve Baudrillard’ın “dünyanın son filozofu” olarak anılmasının nedenini, tam da Matrix’in başardığı şeyin karşısında durduğu içindi. Bu yüzden, Wachowski’lerin Baudrillard’ı ıskalama sanatı üzerinde durmak gerek. 1999 yılında bir film gösterime girdi ve hiçbir şey eskisi gibi olmadı. “The Matrix”, yalnızca görsel efektleri, dövüş koreografileri ya da gişe başarısıyla değil, taşıdığı felsefi iddiayla da bir dönüm noktasıydı. Film, izleyicilerine soruyordu; “Ya gördüğün her şey bir yanılsamaysa? Ya gerçek sandığın dünya, aslında devasa bir bilgisayar simülasyonundan ibaretse?” Bu soru, binlerce yıldır filozofların, mistiklerin ve şairlerin kafasını kurcalamıştı. Platon’un mağarası, Hinduizm’in maya’sı, Descartes’ın kötü cin’i… “Matrix”, bu kadim soruyu, 1990’ların sonunun teknoloji heyecanı ve distopya korkusuyla harmanlayarak popüler kültürün ana akımına sokmayı başardı. Bu soruyu sormanın bir bedeli vardı. Film, bu soruyu sorarken kaçınılmaz olarak bazı cevapları da içinde taşıyordu. Ve işte soru(n) da bu cevaplarda başlıyordu. Çünkü “Matrix”in verdiği cevaplar, Jean Baudrillard’ın on yıl önce kapatmış olduğu kapıları yeniden aralıyordu.

alanzerzan 4 months ago

Postmodernlik ve Hoşnutsuzlukları

Zygmunt Bauman

1 Gönderi

postmodern û mir-hov Ne tenê ji bo têgihîştina îro, di heman demê de ji bo îro jî bi awayekî radîkal were pirsîn divê were xwendin. Barbarî êdî ne hovaniye. Telefonek wî heye, Îngilîzî dipeyive, li kafeyê qehweya latte vedixwe, û…devamı