enes1453 (@enes1453)

Efendim, bir işi anlamak istiyorsanız önce onun nereden geldiğine bakacaksınız. Zombi, Hollywood'un icadı değildir. Kökü Haiti'ye, oradan da Batı Afrika'nın Kongo kültürüne uzanır. "Nzambi" veya "zumbi" kelimesi, ölü ama yürüyen, iradesi elinden alınmış insanı anlatır. Bu inanç, kölelik düzeninin dehşetinden…devamıEfendim, bir işi anlamak istiyorsanız önce onun nereden geldiğine bakacaksınız. Zombi, Hollywood'un icadı değildir. Kökü Haiti'ye, oradan da Batı Afrika'nın Kongo kültürüne uzanır. "Nzambi" veya "zumbi" kelimesi, ölü ama yürüyen, iradesi elinden alınmış insanı anlatır. Bu inanç, kölelik düzeninin dehşetinden doğmuştur; efendinin, köleyi ölü bile olsa çalıştırmaya devam etmesi korkusudur. Yani zombi, ilk günden itibaren bir toplumsal metafordu; canavar değil, düzenin aynasıydı Sinemaya girişi 1932'de White Zombie ile olur. Asıl kırılma ise 1968'de George A. Romero'nun Night of the Living Dead'i ile yaşanır. Romero, zombiyi alışveriş merkezine sokar; tüketim toplumunu hicveder. 2002'de Danny Boyle, 28 Days Later ile zombiyi hızlandırır; artık korku yavaş yürümez, koşar. Kore sineması bu mirası alır, kendi derdiyle yoğurur: 2016'da Train to Busan, 2019'da Kingdom… Ve 2022'de All of Us Are Dead. Dikkat ediniz, her toplum kendi canavarını üretir. Bizimkini de merak eden, Türk sinemasına bakabilir; ama o başka bir makalenin mevzuudurr. Kore'yi Anlamadan Diziyi Anlayamazsınız Bu dizi, Güney Kore'de bir lisede geçiyor. Peki Kore lisesi nedir? Burası sadece eğitim yuvası değil; Konfüçyüsçü hiyerarşinin, sınav baskısının ve acımasız rekabetin sahnesidir. Kore'de gençler, "suneung" denilen üniversite giriş sınavına yıllarca hazırlanır. Bu sınav, bir çocuğun hayatını tek günde belirler. Uçaklar o gün rötar yapar, borsa geç açılır; millet sınavı bekler. Bu baskının bedelini ödeyenler ise gençlerdir. Kore, OECD ülkeleri arasında genç intihar oranında en üst sıralardadır. Gençler kendi ülkelerine "Hell Joseon" der; yani "Cehennem Joseon'u". Joseon, 1392-1897 arası hüküm süren son Kore hanedanıdır; o ismi kullanmak, "bu düzen yüzyıllardır değişmiyor" demektir. İşte dizi, bu arka planın üstüne oturur. Zombi salgını patlak verdiğinde, okulun içindeki zorbalık, sınıf farkı, öğretmen otoritesi ve "güçlü olan kazanır" anlayışı yok olmaz; sadece çıplaklaşır. Yani salgın yeni bir düzen getirmez; eskisinin maskesini düşürür. Tarih boyunca düşünürler, toplumu anlamak için küçük ölçekli modeller aradılar. Platon Devlet'te ruhu bir şehir gibi tasavvur etti. William Golding, 1954'te Sineklerin Tanrısı'nda çocukları ıssız bir adaya bıraktı; medeniyet kabuğu çabuk soyuldu. Koushun Takami, 1999'da Battle Royale'da öğrencileri birbirine kırdırdı. Koreliler de aynı soruyu sorar: Okul, toplumun küçük bir modeli ise, toplumun çürümesi orada başlar. Dizide okul, adeta bir devlettir. Öğretmen, bürokrat; sınıf başkanı, yönetici; zorba, kanun adamı. Salgın patlak verince Thomas Hobbes'un tarif ettiği "doğa durumu"na döneriz: Bellum omnium contra omnes herkesin herkese karşı savaşı. Ama İbn Haldun'un Mukaddime'sini hatırlamak lazım; o, devletlerin çöküşünü "asabiyet"in, yani toplumsal dayanışmanın zayıflamasına bağlar. Dizide de çöküş, dışarıdan gelen zombilerle değil, içeriden çöken dayanışmayla başlar. Kim kime güvenecek? Kim kimi feda edecek? İşte dizi boyunca sorulan soru budur. Efendim, iyi edebiyatta karakter tesadüf değildir; her biri bir fikri temsil eder. Gwi-nam, dizinin en korkutucu figürüdür; çünkü o, salgından önce de çürümüştür. Zorbalığın, şiddetin, "ben güçlüyüm, öyleyse haklıyım" anlayışının vücut bulmuş halidir. Zombi olunca değişmez; sadece içindeki canavar görünür olur. Bu, "asıl canavar kim?" sorusunun cevabıdır. Cheong-san, fedakarlığın, yani Kore kültüründeki "jeong"un (derin bağlılık) temsilcisidir. Yiğitlik, eski destanlardaki gibidir; ölümü göze alır, çünkü başka türlü yapamaz. Nam-ra, sınıf başkanıdır; zeki, soğukkanlı, dışlanmış. Yarım zombiye dönüşmesi ise manidardır. O artık ne tam insandır ne tam canavar; toplumun "öteki"ye bakışını temsil eder. Tarihte de böyledir: Salgın zamanlarında hastalar, yabancılar, azınlıklar "öteki" ilan edilir, dışlanır. Nam-ra, bu dışlanmanın yüzüdür. Su-hyeok, eski zorba ama dönüşen insandır. İnsanın değişebileceğine dair bir ümittir; ama bu ümit bedava değildir. On-jo ise sıradan insandır. Kahraman değil, lider değil; sadece hayatta kalmaya çalışan bir genç. Dizinin duygusal merkezi odur; çünkü seyirci kendini onun yerine koyar. Salgın, insanlık tarihinin en eski arkadaşıdır. 1347-1351 arasında Avrupa'yı vuran Kara Ölüm, nüfusun üçte birini yok etti. Feodal düzen sarsıldı, emek değer kazandı, köylü ayaklanmaları arttı; yani bir salgın, sadece öldürmez, düzeni de değiştirir. Osmanlı'da veba eksik olmadı; İstanbul defalarca salgın gördü, 1838'de karantina meclisi kuruldu. Daniel Defoe, 1722'de Veba Yılı Günlüğü'nü yazdı; Albert Camus, 1947'de Veba'da salgını faşizmin metaforu yaptı. Dizinin yaptığı da budur: Zombiyi salgın, salgını da toplumsal çöküş metaforu olarak kullanmak. Arnold Toynbee'nin meşhur formülü vardır: Medeniyetler, "meydan okuma" ve "cevap" diyalektiğiyle yükselir veya çöker. Dizi, bu meydan okumaya cevap veremeyen bir toplumun portresidir. Kusurları Söylemek de Hakkı Teslim Etmektir Birincisi, uzunluk. On iki bölüm, bazı yerlerde tekrara düşer. Kaçış sahneleri uzar; gerilim yerini yorgunluğa bırakır. İkincisi, tutarsızlık. Zombi kuralları net değildir. Kimi karakter ölümsüz gibi davranır; gerilim zayıflar. Korku, kural tanımazlıktan değil, kuralın acımasızlığından doğar. Üçüncüsü, yetişkinlerin ve devletin yokluğu. Bu, anlamlı bir tercih olabilir; ama anlatıyı boşlukta bırakır. Salgın yönetimi, karantina, ordu, hükümet… Hiçbiri görünmez. Halbuki gerçek salgınlarda asıl drama, devletle toplum arasında yaşanır. Dördüncüsü, ölümlerin şok amaçlı kullanımı. Bazı karakterler hak ettikleri derinlikte işlenmeden ölür. Bu, duygusal etkiyi artırmaz; seyirciyi yabancılaştırır. All of Us Are Dead, başyapıt değildir. Ama kıymetli bir yapımdır; çünkü türün klişelerini kullanarak mühim sorular sorar. Okul nedir? Otorite nedir? Gençlik, baskı altında neye dönüşür? Dayanışma çöktüğünde insan ne yapar? Ve nihayet: Canavar kim? Cevap açıktır: Canavar, dışarıdan gelen zombi değildir. Canavar, içimizdeki düzendir; zorbalıktır, hiyerarşidir, kayıtsızlıktır. Zombiler yalnızca bu çürümenin görünen yüzüdür. Çürüyen sadece bedenler değil efendim; çürüyen, insanın kendi kurduğu düzendir. Tarih bunu defalarca gösterdi; sinema da hatırlatıyor. İyi seyirler...

enes1453 1 month ago

Warrior

Jonathan Tropper

15 Gönderi

Her sanat eseri, içinde doğduğu çağın imkan ve sınırlarının bir yansımasıdır. Warrior da bu bağlamda, 21. yüzyılın küresel popüler kültürünün, 19. yüzyıl Amerika’sının ırkçı ve sınıfsal çelişkileriyle kurduğu gerilimli bir diyaloğu temsil eder. Bruce Lee’nin notlarından beslenen bu proje, yüzeyde…devamıHer sanat eseri, içinde doğduğu çağın imkan ve sınırlarının bir yansımasıdır. Warrior da bu bağlamda, 21. yüzyılın küresel popüler kültürünün, 19. yüzyıl Amerika’sının ırkçı ve sınıfsal çelişkileriyle kurduğu gerilimli bir diyaloğu temsil eder. Bruce Lee’nin notlarından beslenen bu proje, yüzeyde bir aksiyon macera anlatısı gibi dursa da, alt metninde oryantalizm, tarihsel tahayyül ve şiddetin anlamlandırılması gibi kadim meseleleri barındırır. Ancak bu meseleleri ne ölçüde derinleştirebildiği, tartışmanın aslını oluşturur. Tarihi dramanın en büyük handikabı, geçmişi bugünün kalıplarıyla okuma tehlikesidir. Warrior, 1870’ler San Francisco’sunu, Çin mahallelerinin kanlı tong savaşlarını, demiryolu işçilerinin isyanını ve İrlandalı göçmenlerle çatışmayı mekan olarak seçerken, bu tarihsel malzemeyi dekoratif bir fon olarak kullanmaktan öteye geçememiştir. Oysa asıl mesele, o devrin epistemolojik kırılmasıdır: Kapitalizmin vahşi büyüme süreci, işgücünün metalaşması ve ırk temelli ayrımcılığın hukukileşmesi, dönemin ruhunu belirleyen temel dinamiklerdir. Dizi, bu dinamikleri diyaloglara serpiştirmekle yetinir; fakat bu unsurlar, aksiyon sahnelerinin gölgesinde eriyip gider. Bir tarihçi, burada anakronizmden ziyade tarihsel indirgemecilik görür: Karmaşık toplumsal ilişkiler, bireysel kahramanlık hikayesine kurban edilir. Bu, sadece sanatsal bir tercih değil, aynı zamanda ideolojik bir tercihtir; zira kapitalizmin işleyişine dair rahatsız edici sorular, yerini bireysel intikam öykülerine bırakır. Edward Said’in işaret ettiği gibi, Batı’nın Doğu’yu tahayyülü, çoğunlukla bir öteki inşasıdır. Warrior, bu tuzağa kısmen düşer. Çinli karakterler, dövüş sanatlarındaki ustalıkları ve gizemli teşkilat (tong) aidiyetleriyle adeta birer egzotik nesne olarak konumlandırılır. Oysa 19. yüzyılda San Francisco’da yaşayan Çinli göçmenlerin gündelik hayatı, felsefi bir derinlikten ziyade hayatta kalma mücadelesidir; Konfüçyen erdemler, Amerikan gecekondularında değil, klasik metinlerde yaşar. Dizi, bu çelişkiyi aşmak için karakterlere modern psikolojik motifler giydirir, ama bu, Doğu insanını anlaşılır kılmaktan çok tüketilebilir kılar. Meselenin ironik yanı şudur: Dizi, ırkçılığa karşı durduğunu iddia ederken, kendi temsil biçimiyle yeni bir oryantalist söylem üretir. Ah Sahm’in yükselişi, bir göçmenin zaferi olarak değil, batılı aksiyon kahramanı archetyp’inin sarı yüzle oynanması olarak okunabilir Aksiyon sahnelerindeki koreografik ustalık, diziye sinematografik bir parlaklık katar. Fakat şiddet, burada yalnızca gösteri olarak var olur; anlam dünyasından kopuktur. Gerçek şiddet, tarihte hiçbir zaman estetize edilemeyecek kadar çıplak ve travmatiktir; demiryolu işçilerinin kırılan omurgaları, tong savaşlarında ölenlerin ailelerine bıraktığı yıkım, bu görsel şölenin dışında bırakılmıştır. Nietzsche’nin “uçuruma baktığında” dediği o derinlik, burada yalnızca yumrukların gürültüsüyle doldurulmuştur. Oysa iyi bir sanat eseri, şiddeti sorgulamalı, onu tarihsel ve toplumsal bağlamına oturtmalıdır. Warrior bunu denemez; aksine, şiddeti bir çözüm aracı olarak yüceltir. Bu, aslında kapitalist toplumun bireyci mitosunun yeniden üretimidir: Sorunlar sistemle değil, rakip çeteyle çözülür. Dizi, tür olarak western ile dövüş sanatları filmlerini sentezler. Bu hibrit yapı, görsel olarak özgün olsa da, anlatısal olarak klişeler ordusu kurar: Yozlaşmış politikacı, onurlu ama yanlış anlaşılan kahraman, fedakar kadın figürleri… Her biri, Hollywood anlatı kalıplarının birer yeniden üretimidir. Bu kalıplar, statükoyu sorgulamak yerine onu pekiştirir; zira son kertede kahraman, sistemi değiştirmez, sistemin içinde bir yer edinir. Bu, ideolojik olarak muhafazakar bir tutumdur ve dizinin derinlik iddiasını zedeler. Eğer bir eser, tarihsel bir dönemi anlatırken o dönemin toplumsal çelişkilerini yapısal olarak ele almıyorsa, yaptığı şey tarihe kostüm giydirmekten ibarettir. Karakterler, sığ kalmakla eleştirilir, fakat bu sığlık, yalnızca senarist beceriksizliği değil, türün doğasıyla ilgilidir. Aksiyon sinemasının en önemli dinamiği, karakteri eylem üzerinden tanımlamaktır; iç monolog ve psikolojik çatışma, ikinci plandadır. Warrior bu türün sınırları içinde başarılıdır; fakat tarihi dramanın sorumluluğunu üstlenirken, bu sınır aşılmalıdır. Oysa dizi, karakterlere birer epistemik kimlik kazandırmakta başarısız olur. Ah Sahm neyi temsil eder? Göçmenin umudunu mu, kültürel kimlik krizini mi, yoksa sadece yumrukları mı? Bu sorunun cevabı verilmez, çünkü dizi, karakteri sembol olmaktan çıkarıp işlevsel bir araça indirger. Bu, sanat açısından bir zayıflıktır; zira sanat, insanın varoluşsal çelişkilerini aydınlatmakla yükümlüdür. Bütün bu eleştirilere rağmen, Warrior’ı ilgasız bir ürün olarak nitelemek haksızlık olur. Sinematografisi, oyuncu performansları ve özellikle koreografisi, türünde çıta yükselten niteliktedir. Dizi, izleyiciye bir dönemin atmosferini aktarabilmektedir; bu, tarihsel ayrıntıdan ziyade duygudur ve sinemanın en güçlü araçlarından biridir. Ayrıca, Çinli göçmenlerin tarih sahnesindeki varlığını popüler kültüre taşıması, küçümsenmemelidir. Zira tarihsel hafıza, bazen akademik metinlerden değil, sanat eserlerinden beslenir. Warrior, bu anlamda bir ilk olma niteliğini taşır; Batı’nın ana akım anlatısında Çinli göçmenlere bir özne statüsü kazandırması, politik olarak önemli bir adımdır. Warrior, iki ateş arasında kalmış bir eserdir: Bir yanda ticari kaygılar ve türün kalıpları, diğer yanda tarihsel sorumluluk ve sanatsal derinlik. Bu çatışma, dizinin hem gücü hem de zaaflarını oluşturur. Onu, bir tarih tezi olarak okumak naiflik olur; fakat onu salt eğlence olarak görmek de entelektüel bir tembelliktir. Asıl mesele, bu dizinin bizlere, tarihin nasıl temsil edilebileceğine dair bir tartışma açmasıdır. Oyunun kurallarını bilerek izlendiğinde, zevkli bir deneyim sunar; fakat halihazırdaki okuma biçimiyle, tarihsel deneyimin karmaşıklığını yoksullaştırır. Warrior, 21. yüzyılın kültürel endüstrisinin, 19. yüzyılın yaralarına nasıl baktığının bir aynasıdır. Bu bakış, ne tam olarak şefkatlidir, ne de tam olarak sömürücü; daha ziyade ihtiyatlı bir mesafe koyan, ama o mesafede kendi konforunu da koruyan bir bakıştır. Sanatın görevi, bu konforu bozmaktır; bu nedenle Warrior, iyi bir sanat eseri olmaktan çok, iyi bir popüler kültür ürünü olarak hakkını verir. Ve tarihçi, bunu söylerken, eserin kendi sınırları içindeki başarısını da görmezden gelmez; zira objektiflik, hakkını vermekle başlar....

enes1453 1 month ago

Söyleme Bilmesinler

Şermin Yaşar

60 Gönderi

200 sayfa, kısa, tatlı, akıcı. Popüler. Çok okundu. Puanı yüksek. Ama bu, onun edebî açıdan sağlam olduğu anlamına gelmez. Baştan söyleyeyim: Kitabın derdi mühim. Aile içi sırlar, toplumsal baskı, kadının sessizliği, ergenlik buhranı. Bunlar ciddi konular. Yazar da bunları ciddiye…devamı200 sayfa, kısa, tatlı, akıcı. Popüler. Çok okundu. Puanı yüksek. Ama bu, onun edebî açıdan sağlam olduğu anlamına gelmez. Baştan söyleyeyim: Kitabın derdi mühim. Aile içi sırlar, toplumsal baskı, kadının sessizliği, ergenlik buhranı. Bunlar ciddi konular. Yazar da bunları ciddiye alıyor. Samimiyeti inkâr edilemez. Okuyucuya “yalnız değilsin” demesi takdire şayan. Ancak bu samimiyet, derinlik getirmiyor. Tam tersine, konuyu fazla yumuşatıyor. Çünkü kitap, okuru sarsmak değil, rahatlatmak istiyor. Oysa bu meseleler rahatlatılacak kadar basit değil. Gelelim en büyük soruna: Karakterler. Hepsi tanıdık. Hepsi tek boyutlu. Baskıcı baba, fedakar anne, isyankar kız, anlayışlı arkadaş. Bu kalıplar, son yirmi yılda o kadar çok kullanıldı ki, artık hiçbir şey hissettirmiyor. Karakterler, hikayenin akışına göre davranıyor, kendi iç çelişkileri yok. Bir insan aynı anda hem korkak hem cesurdur, hem sever hem nefret eder. Bu kitapta öyle bir çelişki yok. Herkes neyse odur. Bu da onları gerçek değil, karton gibi gösteriyor. Kurgu da aynı sorunu taşıyor. Çatışmalar kuruluyor, geriliyor, ama sonra bir konuşma sahnesiyle çözülüveriyor. Aile içi travmalar, birkaç diyalogda iyileşiyor. Oysa hayatta öyle olmaz. O yaralar yıllar sürer, bazen hiç geçmez. Yazar bunu bilerek yapıyor, çünkü amacı okura umut vermek. Ama bu tercih, gerçekçiliği öldürüyor. Roman, hayatın kendisi değilse de, en azından onun ağırlığını taşımalı. Bu kitap, o ağırlığı taşımıyor. Dil meselesine gelince. Yazarın dili sade, evet. Ama bu sadelik, bazen kısırlığa dönüşüyor. Cümleler çok düz, çok doğrudan. Hiçbir ima, hiçbir alt metin yok. Her duygu açık açık yazılmış. Oysa edebiyat, söylenmeyenin gücüyle var olur. Bu kitap, oyunu kuralına göre oynamıyor; her şeyi tepsiyle sunuyor. Okuyucunun zihnine, hayal gücüne hiç alan bırakmıyor. Toplumsal mesajlarına itirazım yok. Kadın sesi, mahalle baskısı, bireysel özgürlük bunlar doğru ve güncel meseleler. Ama işleniş biçimi yine yüzeysel. “Konuş, anlat, kurtul” formülü, ne yazık ki her derde deva değil. Bu ülkede konuşan da susturuluyor, anlatan da linç ediliyor. Kitap, bu karmaşık yapıyı görmemezlikten geliyor. Her şeyi tatlı bir çözüme bağlıyor. Bu, iyi niyetli ama naif bir yaklaşım. Peki kitabın hiç iyi yanı yok mu? Var, elbette. Dili akıcı, bir çırpıda bitiyor. Genç okur için kapı aralıyor. Onları okumaya, düşünmeye, sorgulamaya teşvik ediyor. Özellikle ergenlik dönemindeki kız çocukları için iyi bir başlangıç olabilir. Duygusal tatmin sağlıyor, yalnız hissettirmiyor. Bu kıymetsiz değil. Ama işte burada durup sormak lazım: Bir kitap, sadece “iyi hissettirdiği” için mi iyidir? Bence değil. İyi edebiyat, bazen canınızı yakar, uykunuzu kaçırır, dünyanıza sallar. Bu kitap ise, tokadını indirip geçen değil, okşayıp uyutan türden. O yüzden ben ona “iyi roman” değil, “iyi niyetli roman” diyorum. Söyleme Bilmesinler, kendi türünde başarılıdır. Amacına ulaşır, okurun kalbine dokunur. Ancak edebi derinlik, karakter çok katmanlılığı, kurgusal özgünlük ve toplumsal gerçekçilik kriterlerinde zayıftır. Beğenmekte serbestsiniz, eleştirmekte de. Ama bu kitabı bir başyapıt ilan etmek, haksızlık olur. Vasatın biraz üstünde, ama zirveden çok uzakta. İşte bu, tespitimdir Efendim...

enes1453 1 month ago

Nutuk

Mustafa Kemal Atatürk

46 Gönderi

Tarih ilmiyle uğraşan herkes bilir ki, bir devletin kuruluş felsefesini en doğru ve en yetkin ağızdan dinlemek, o milletin istikbalini anlamak için vazgeçilmez bir anahtardır. Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın 1927 yılında, tam 36 saat boyunca Cumhuriyet Halk Fırkası kurultayında okuduğu…devamıTarih ilmiyle uğraşan herkes bilir ki, bir devletin kuruluş felsefesini en doğru ve en yetkin ağızdan dinlemek, o milletin istikbalini anlamak için vazgeçilmez bir anahtardır. Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın 1927 yılında, tam 36 saat boyunca Cumhuriyet Halk Fırkası kurultayında okuduğu Nutuk, işte bu anahtarın ta kendisidir. Bu metin, sadece bir hitabe değil; Anadolu’nun karanlık işgal günlerinden parlayan bir istiklal meşalesi, yok olma eşiğindeki bir milletin yeniden diriliş destanıdır. Öncelikle şu hususun altını kalın çizgilerle çizelim: Nutuk, hiçbir diplomatik zaafiyet göstermeyen, dönemin çetrefilli uluslararası ilişkilerini ve emperyalist oyunları en ince ayrıntısına kadar masaya yatıran eşsiz bir vesikadır. Gazi Paşa, bu eserde yalnızca hatırat sunmaz; aynı zamanda bir devlet adamının soğukkanlılıkla, sağlam istihbarata ve arşiv belgelerine dayanarak nasıl strateji geliştirdiğini gözler önüne serer. Sakarya Meydan Muharebesi’nin çetin günlerinde ordu dahilindeki firarları, diplomatik cephede İngilizlerle yapılan ince pazarlıkları ve Mudanya Mütarekesi’ndeki sert üslubu anlatan satırlar, adeta bir istihbaratçı titizliğiyle yazılmıştır. Kimi müsteşrikler ve tarih meraklıları, “Metin tek taraflıdır” diyerek eseri küçümsemeye kalkışır. Fakat bu itiraz, tarihin doğasına aykırıdır. Tarihi yazanlar değil, yaşayanlar ve o ateşten geçenlerdir. Mustafa Kemal, bu metinde muhaliflerine dair sert ifadeler kullanmış olabilir; ancak o sertliğin arka planında, vatanın bölünmemesi için verilen bir ölüm kalım savaşı vardır. Dönemin İngiliz yüksek komiserliği raporları ve Fransız istihbarat belgeleriyle kıyaslandığında, Nutuk’taki iddiaların ne denli isabetli ve gerçekçi olduğu açıkça görülür. Zaten Cumhuriyet’in kurulması ve akabinde yapılan devrimlerin başarısı, Gazi Paşa’nın anlattığı stratejinin ne kadar doğru olduğunun en somut kanıtıdır. Nutuk’un bir diğer ve belki de en kıymetli tarafı, Türk diline yaptığı olağanüstü katkıdır. Osmanlıca’nın o ağır ve anlaşılmaz kıvrımlarından arındırılmış, yalın, akıcı ve her kesimden vatandaşın rahatça anlayabileceği bir üslup inşa etmiştir. “Ordumuz!... Namusumuz, kanımız, canımız pahasına çalışan Türk ordusu!” gibi cümleler, yalnızca askeri bir emir değil, aynı zamanda bir edebiyat şaheseridir. Bu eser, bugünün gençlerine millî şuur aşılamak için başvurulacak ilk kaynak olmalıdır. Tarih, kazananların kaleminden okunur derler. Fakat Nutuk’ta sadece kazananın değil, bütün bir milletin çaresizlikten zafere yürüyüşünün destanı yazılıdır. Onu eleştirenler, samimiyetle soruyorum: O zor günlerde masanın diğer tarafında oturanların, yani padişahın, hilafet ordusunun veya işgal kuvvetlerinin “objektif” bir tarih yazmasını mı bekliyoruz? Elbette hayır. Mustafa Kemal, o günleri yaşamış, kanını ve canını ortaya koymuş bir lider olarak, bu eseri vasiyet bırakmıştır. Nutuk’u okumak, yalnızca tarih bilgisi edinmek değil; aynı zamanda vatanseverlik ve devlet adamlığı dersleri almaktır. Bu metin, Türk gençliğinin iman zırhıdır. Her satırında, “Ey Türk istikbalinin evladı!” diyerek bizlere seslenen Gazi’nin bu eşsiz başyapıtını, bir başucu kitabı olarak asla raflardan indirmemeliyiz. Zira o, bağımsızlık meşalesini geleceğe taşıyan en sağlam köprüdürr.

enes1453 1 month ago

Vikings: Valhalla

Jeb Stuart

19 Gönderi

Malumunuz, Vikings: Valhalla, 2022’de başlayıp 2024’te nihayete eren bir dizi; fakat daha ilk karede göze çarpan husus, yapımcıların görsel ihtişama verdikleri ehemmiyettir. Norveç’in dimdik fiyordları, buz gibi sular üzerinde süzülen uzun gemiler ve loş ışıkla aydınlatılmış balıkçı köyleri… Sinematografik olarak…devamıMalumunuz, Vikings: Valhalla, 2022’de başlayıp 2024’te nihayete eren bir dizi; fakat daha ilk karede göze çarpan husus, yapımcıların görsel ihtişama verdikleri ehemmiyettir. Norveç’in dimdik fiyordları, buz gibi sular üzerinde süzülen uzun gemiler ve loş ışıkla aydınlatılmış balıkçı köyleri… Sinematografik olarak bakıldığında, kadrajlar gerçekten tablolara taş çıkartır; renk paleti soğuk maviler ve gri tonlarıyla Ortaçağ İskandinav coğrafyasının o kasvetli ama büyüleyici atmosferini başarıyla yansıtır. Fakat bu görsel zenginliğin altında, kostüm tasarımında epeyce sıkıntılı bir anakronizm yatar. Zira devrin adamı, bugün Hollywood’un bize sunduğu gibi simsiyah deri ceketler, karmaşık dövme desenleri ve Mad Max vari aksesuarlarla dolaşmazdı. Arkeolojik buluntulara, mesela Oseberg veya Gokstad kazılarına baktığımızda, kıyafetlerin yün, keten ve parlak renkli boyalarla bezenmiş olduğunu, kadınların ise mücevherden ziyade işlevsel broşlar taktığını görürüz. Dizi, bu noktada tarihî resüsitasyonu değil, modern karamsar bir fanteziyi tercih etmiştir. Aksiyon kısmına gelince, efendim, burada ciddi bir ikilem var. Savaş sahneleri, günümüz sinemasının getirdiği hızlı kurgu, yakın plan yüz ifadeleri ve ağır çekim vuruşlarla işlenmiş; bu haliyle izleyicide bir adrenalin patlaması yaratıyor. Lakin işin gerçeğine bakalım: Viking savaş taktiği, bir kalkan duvarı, yani skjaldborg üzerine kuruluydu. Düzenli saflar, itişmeler, mızrak yağmurları ve ağır piyade disiplini hâkimdi. Oysa dizideki aksiyon, daha çok bireysel kahramanlıklara ve jimnastikvari kılıç savurmalarına dayanıyor. Kahramanlarımız tek başına onlarca düşmanı deviriyor, kalkanlar fırlatılıyor, kılıçlar havada takla atıyor. Bu koreografi, izleyiciyi tatmin etme bakımından başarılıdır; lakin askerî tarih açısından gerçekçi değildir. Nitekim Ortaçağ savaşları, sanıldığının aksine, birkaç dakika içinde biten kanlı çarpışmalar değil; saatlerce süren yıpratma ve dayanıklılık müsabakalarıydı. Dizi, ne yazık ki, tarihsel sürekliliği feda ederek bu tempoyu günümüz aksiyon filmi ritmine uyarlamış, böylece epik bir hava yaratırken hakikatten uzaklaşmıştır. Gelelim asıl meseleye, yani tarih kısmına. Efendim, burası tam bir karmaşadır. Dizi, 11. asrın başlarında, Hristiyanlık ile Pagan inancının çatıştığı, Krallık Knut’un hüküm sürdüğü, Leif Erikson’un Amerika’ya ayak bastığı ve Harald Hardrada’nın gençlik yıllarına denk gelen bir zaman dilimini anlatır. Fakat bu şahsiyetlerin hepsini aynı zaman dilimine sıkıştırmak, tarihî kronolojiye yapılan en büyük ihanettir. Mesela Harald’ın Bizans’taki Vareg Muhafızları’nda geçirdiği yıllar, Leif’in Vinland seferinden çok sonradır; bu iki adamın dizideki gibi omuz omuza maceralara atılması mümkün değildir. Ayrıca Kattegat meselesi var ki, buna dayanamıyorum. Kattegat, Danimarka ile İsveç arasında kalan bir boğazdır, müstakil bir krallık merkezi değil. Dizi, bu coğrafi yanlışı ısrarla sürdürerek, adeta İstanbul Boğazı’nı bir devletmiş gibi gösteren bir mantık hatasına düşmüştür. Tarihî karakterlerin psikolojik derinliğine baktığımızda ise daha vahim bir tablo çıkar karşımıza. Freydis’in pagan inancını savunma mücadelesi, Leif’in vicdani ikilemleri, Knut’un tolerans siyaseti... Bunların hepsi, maalesef 21. yüzyıl batı dünyasının güncel sosyal meselelerinin Ortaçağ kalıbına sokulmuş halidir. 11. yüzyıl insanı, bugünkü gibi bireysel özgürlük, cinsiyet eşitliği veya entelektüel şüphecilik üzerine kafa yormazdı; onun dünyası, din, kan davası ve toprak bütünlüğü etrafında şekillenirdi. Bu anlamda dizi, karakterlerine bugünün gözlüğünü taktığı için, tarihî dönemin ruhunu aktarma hususunda başarısız olmuştur. Oysa ki İbn Fadlan’ın seyahatnamesinde veya İslendingasögur’da okuduğumuz o kaba, sert ve doğrudan insan profili, ekranda yerini kendi iç dünyasını tahlil eden modern entelektüellere bırakmıştır. Nihayetinde, efendim, bu diziyi objektif olarak değerlendirdiğimizde şu kanaate varıyoruz: Vikings: Valhalla, ilmi bir kaynak olmak gibi bir iddia taşımıyor. O, ticari kaygılarla üretilmiş, yüksek bütçeli, göz alıcı bir epik fantezidir. Görsel sanatlar açısından alıcıyı büyüler; aksiyon sahneleri sinema tekniği açısından ustaca kurgulanmıştır; fakat tarihî vaka, kronoloji, sosyoloji ve arkeoloji kriterlerine vurduğumuzda kâğıttan bir ev gibi dağılır. Bu dizi, bir belgesel gözüyle değil, bir macera hikâyesi gözüyle seyredilirse hakkı verilir. Ama sakın ha, bir tarih meraklısı buradan aldığı bilgiyi ciddiye alıp ansiklopedi muamelesi görmesin. Binaenaleyh, işin özü: Sinema gözüyle başarılı, tarih gözüyle müsrif ve sakattır. Ona göre.

enes1453 1 month ago

Atatürk 1881 - 1919

Mehmet Ada Öztekin

26 Gönderi

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki bu filmi birebir tarih belgesi olarak değil, bir sinema eseri olarak değerlendirmek lazım. Sinema, tarih kitapları gibi yalnızca olayları anlatmaz; dönemin atmosferini ve insanların ruh hâlini de yansıtmaya çalışır. Bu açıdan Mehmet Ada Öztekin’in filmi…devamıÖncelikle şunu söylemek gerekir ki bu filmi birebir tarih belgesi olarak değil, bir sinema eseri olarak değerlendirmek lazım. Sinema, tarih kitapları gibi yalnızca olayları anlatmaz; dönemin atmosferini ve insanların ruh hâlini de yansıtmaya çalışır. Bu açıdan Mehmet Ada Öztekin’in filmi ciddiyetle ele aldığı görülüyor. Mustafa Kemal Paşa’yı canlandırmak oldukça zor bir iş. Çünkü herkesin zihninde onunla ilgili belirli bir portre var. Buna rağmen Aras Bulut İynemli bu rolün üstesinden başarılı bir şekilde gelmiş. Sadece fiziksel benzerliğiyle değil; duruşu, bakışları ve tavırlarıyla genç Mustafa Kemal’in kararlı ama aynı zamanda insani yönünü yansıtmayı başarmış. Özellikle insanlarla kurduğu ilişkilerde onu yalnızca bir komutan olarak değil, çevresindekilere güven veren genç bir subay olarak göstermesi başarılı. Ancak tarihî açıdan bakıldığında bazı eksikler ve anakronizmler de var. Örneğin Selanik sahneleri bana göre filmin en zayıf taraflarından biri. 19. yüzyılın sonlarında Selanik, birkaç ev ve sıradan bir okuldan ibaret değildi. Önemli bir liman şehriydi ve oldukça kozmopolit bir yapıya sahipti. Yahudiler, Rumlar, Bulgarlar, Türkler ve farklı topluluklar bir arada yaşıyordu. Bu çok kültürlü ve çok dilli ortamı filmde yeterince göremiyoruz. Oysa Mustafa Kemal’in düşünce dünyasının oluşmasında Selanik’in bu yapısının önemli bir etkisi vardı. Diyaloglarda da benzer bir sorun var. Bazı konuşmalar fazla edebî ve süslü. Mustafa Kemal’in mektuplarına ve askerî yazışmalarına baktığımızda daha doğrudan, sert ve kısa bir üslup görüyoruz. Filmdeki bazı konuşmalar ise daha çok Cumhuriyet dönemindeki söylevleri andırıyor. Örneğin 1911 Trablusgarp’ında görev yapan genç bir subayın bu kadar süslü ve etkileyici cümlelerle konuşması tarihî açıdan çok ikna edici değil. Fakat sinema açısından bakıldığında bu tercih seyircide duygusal bir etki oluşturuyor. Savaş sahneleri ise filmin güçlü taraflarından. Özellikle Trablusgarp ve Çanakkale bölümlerinde çamur, yorgunluk, kaos ve savaşın zorluğu oldukça gerçekçi verilmiş. Gereksiz patlamalar ve abartılı aksiyon yerine daha sade ve gerçekçi bir anlatım tercih edilmiş. Bence bu doğru bir seçim. Dizi tarih açısından kusursuz değil. Bazı olaylar sadeleştirilmiş, bazı karakterler ve dönem atmosferi yeterince derin işlenmemiş. Ancak bütün bunlara rağmen, Mustafa Kemal’i yalnızca büyük bir lider olarak değil; yorulan, terleyen, annesine karşı mahcup olan, duyguları ve zaafları bulunan bir insan olarak göstermesi önemli. Bu nedenle filmi bir tarih kitabı gibi değil, tarihî olaylardan ve kişilerden esinlenen bir sinema eseri olarak değerlendirmek daha doğru olur. Bu bakış açısıyla değerlendirildiğinde, kusurlarına rağmen başarılı ve izlenmeye değer bir yapım olduğunu düşünüyorum.

enes1453 1 month ago

Moon Knight

Doug Moench

69 Gönderi

Son yılların en çok konuşulan süper kahraman dizilerinden biri olan Moon Knight, Marvel Sinematik Evreni’nin alışılageldik çizgisinden ayrılma gayretiyle dikkat çekiyor. Oscar Isaac gibi ciddi bir aktörü başrole alması, Mısır mitolojisini merkeze taşıması ve çoklu kişilik bozukluğu gibi psikolojik bir…devamıSon yılların en çok konuşulan süper kahraman dizilerinden biri olan Moon Knight, Marvel Sinematik Evreni’nin alışılageldik çizgisinden ayrılma gayretiyle dikkat çekiyor. Oscar Isaac gibi ciddi bir aktörü başrole alması, Mısır mitolojisini merkeze taşıması ve çoklu kişilik bozukluğu gibi psikolojik bir temayı işlemesi, ilk bakışta takdire şayan bir cesaret örneği gibi duruyor. Ne var ki, bu cesaretin karşılığı ne kadar verimli olmuştur? İşte asıl mesele budur ve bu meseleyi iki ana başlıkta iyi ve kötü yanlar ele almak, dizinin mahiyetini anlamak için kâfidir. Dizinin en güçlü tarafı, hiç şüphesiz Oscar Isaac’in sergilediği oyunculuktur. Steven Grant’in tatlı naifliğinden Marc Spector’un acılı sertliğine, finalde ima edilen Jake Lockley’in soğukluğuna kadar üç ayrı kişiliği aynı vücutta inandırıcı kılmak, kolay bir iş değildir. Isaac burada yalnızca bir süper kahraman oynamamış, aksine bir karakter aktörü olarak hünerini sergilemiştir. Onun sayesinde izleyici, kâh Steven’ın kaybolmuşluğuna üzülür, kâh Marc’ın geçmiş acılarına ortak olur. Bu performans olmasaydı, dizinin çekici hiçbir yanı kalmazdı. Görsel taraf da övgüyü hak eder. Londra’nın puslu sokakları ile Mısır çölünün yakıcı güneşi arasında gidip gelen mekân kullanımı, göze hoş gelen bir kontrast sunar. Khonshu’nun iskeletimsi, tekinsiz tasarımı Marvel evreninin parlak ve renkli kahramanlarından ayrışarak akılda kalıcı bir silüet oluşturur. Ayrıca antik mabetler, hiyeroglifler ve büyülü ritüellerle örülü atmosfer, sıradan bir aksiyon yapımının çok ötesinde bir emek ürünüdür. Dizi, Mısır mitolojisine duyulan ilgiyi canlı tutmak gibi önemli bir işlevi de üstlenir; her ne kadar bu ilgi çoğu zaman yanlış ellerde şekillense de. Lakin efendim, iyi yanlar burada biter, zira kötü yanlar diziyi adeta baştan aşağı kuşatmıştır. En bariz zaaf, mitolojik malzemenin feci surette tahrif edilmesidir. Antik Mısır inancında Khonshu, şifa ile ilişkilendirilen bir ay tanrısıdır; oysa dizide intikamın ve şiddetin simgesi hâline getirilmiştir. Ammit’in adalet terazisi, kadim Maat anlayışının incelikli ahlak felsefesinden arındırılarak "sokaktaki adamı anında yargıla ve öldür" şeklinde kaba bir mekanizmaya dönüştürülmüştür. Bu, sadece tarihsel bir yanlışlık değil, aynı zamanda kültürel bir saygısızlıktır. Hollywood’un egzotik bulduğu her mirası kendi kalıplarına dökme âdeti, burada da aynen tekerrür etmiştir. Senaryo ise bütünlükten uzaktır. İlk üç bölüm, Steven’ın kimlik bunalımı etrafında örülmüş psikolojik bir gerilim havası taşırken, son üç bölüm bu havayı çöpe atarak sıradan bir aksiyon patlamasına teslim olur. Finalde devasa Khonshu ile Ammit heykellerinin Kahire semalarında dövüşmesi, ciddiyeti tamamen ortadan kaldıran bir gülünçlüktür. Dizi, ilk bölümlerinde kurduğu "karanlık ve olgun" üslubu, son bölümlerinde ucuz bir CGI gösterisine feda etmiştir. Bu tutarsızlık, izleyiciyi ciddiye almamak demektir. Karakterlere gelince, işler daha da vahimleşir. Arthur Harrow, Ethan Hawke gibi kıymetli bir oyuncu tarafından canlandırılmasına rağmen, Marvel’ın klasık "dünyayı kurtarmak isteyen fanatik" kalıbının ötesine geçemez. Felsefi arka planı havada kalır; motivasyonu, birkaç diyalogla geçiştirilir. Layla’nın Taweret ile birleşip bir bölüm içinde süper kahramana dönüşmesi ise tam bir acelecilik örneğidir. Böylesi büyük bir dönüşüm, en azından yarım sezonluk bir işlenmeyi hak ederken, burada alelacele ve inandırıcılıktan uzak bir şekilde sunulur. Dahası, Jake Lockley adlı üçüncü kişilik finalde bir deus ex machina olarak ortaya çıkar, herkesi öldürür ve sahneyi terk eder. Bu, çocukluk travmasının derin bir yansıması olabilecekken, senaristlerin "kestirme" tercihiyle ziyan edilmiştir. Psikolojik tema ise en büyük hayal kırıklığıdır. Dissosiyatif kimlik bozukluğu, travma sonucu oluşan ciddi bir rahatsızlıktır. Dizi bunu yer yer komedi malzemesi yapar, yer yer aksiyon kozu olarak kullanır, fakat bir türlü karakterin iç dünyasına, çocukluk travmalarına ve kişilikler arasındaki çatışmanın doğasına nüfuz edemez. Bu, sathi bir yaklaşımdır ve konunun hakkını vermemektir. Diyaloglar da ayrı bir zaviyedir. "Tanrılar ölmez, sadece unutulur" gibi ezber cümleler, ortaokul felsefe dersinden kalma banal sözlerdir. Oysa izleyici, bu tür muhalif diyaloglarda bir derinlik arar; dizinin sunduğu ise yalnızca cevapsız kalan boşluklardır. Bu boşluklar, bilinçli bir sanat tercihi değil, 6 bölümlük kısıtlı formata yetişemeyen senaristlerin aceleci ellerinin izidir.

enes1453 2 months ago

Better Call Saul

Vince Gilligan

118 Gönderi

Better Call Saul Finali: Tarih bize çok basit ama çoğu zaman unutulan bir hakikati öğretir: Ortak işlenen suçların yükü, çoğu zaman ortak taşınmaz. Devletler, toplumlar ve hatta edebiyat bile zaman zaman bütün mesuliyeti tek bir kişinin omuzlarına yüklemeyi tercih eder.…devamıBetter Call Saul Finali: Tarih bize çok basit ama çoğu zaman unutulan bir hakikati öğretir: Ortak işlenen suçların yükü, çoğu zaman ortak taşınmaz. Devletler, toplumlar ve hatta edebiyat bile zaman zaman bütün mesuliyeti tek bir kişinin omuzlarına yüklemeyi tercih eder. Çünkü kalabalığın vicdanı, karmaşık sorumlulukları değil; tek bir suçluyu anlamaya daha yatkındır. Roma Cumhuriyeti'nden Osmanlı siyaset geleneğine kadar bunun sayısız örneği vardır. Bir devlet krize girdiğinde yahut büyük bir hata yapıldığında, çoğu zaman bütün kusur bir vezire, bir generale veya bir devlet adamına yüklenmiştir. Hâlbuki tarihçi bilir ki büyük hadiselerin tek faili olmaz. Büyük neticelerin arkasında daima müşterek irade, ihmaller ve zincirleme kararlar vardır. Better Call Saul finalini tartışmalı yapan nokta da tam budur. Howard Hamlin'e karşı yürütülen plan, Jimmy McGill'in tek başına icra ettiği bir hareket değildir. Kim Wexler bu planın her safhasında vardır. Hatta birçok noktada Jimmy'nin tereddüt ettiği yerde kararlılığı gösteren taraf odur. Howard'ın itibarı bir kişinin değil, iki kişinin ortak iradesiyle yıkılmıştır. Fakat hikâyenin sonuna gelindiğinde tarih boyunca sıkça rastlanan o manzarayla karşılaşırız. Ortak mesuliyet, tek bir sembol şahsiyet üzerinde toplanır. Jimmy McGill, savcılıkla yaptığı son derece avantajlı anlaşmayı terk ederek seksen altı yıllık cezayı kabul eder. Böylece yalnızca kendi fiillerinin değil, adeta bütün hikâyenin yükünü omuzlayan kişi hâline gelir. Kim Wexler ise Florida'da yaşamını sürdürür. Yıllar sonra yaptığı itiraf, ahlaken kıymetlidir; buna kimsenin itirazı olamaz. Fakat hukuk bakımından aynı ağırlığı taşımaz. Çünkü vicdanın hükmü başka, mahkemenin hükmü başkadır. İnsanlık tarihi boyunca en büyük yanlışlardan biri, bu ikisini birbirine karıştırmak olmuştur. Roma hukukunun temel prensiplerinden biri, sorumluluğun fiille ölçülmesidir. Modern ceza hukukunun özü de budur. Mahkemeler, insanların pişmanlık derecesini değil; suça iştirak oranını esas alır. Vicdan cezayı hafifletebilir, fakat suçu ortadan kaldırmaz. İşte dizi tam bu noktada hukuktan ayrılıp tragedyanın alanına giriyor. Mahkeme salonu, adaletin dağıtıldığı yer olmaktan çıkıyor; bir insanın kendi geçmişiyle hesaplaştığı sahneye dönüşüyor. Bu tercih sanat bakımından kuvvetli olabilir. Fakat adalet bakımından aynı ölçüde ikna edici değildir. Tarihçi için burada asıl mesele şudur: Bir medeniyet, adaleti semboller üzerine kurmaya başladığında denge bozulur. Çünkü adalet, fedakârlığın büyüklüğüne göre değil; sorumluluğun ağırlığına göre hüküm verir. İşte Better Call Saul finali bu dengeyi değiştiriyor. Suç ortak başlıyor; fakat ceza ortak bitmiyor. Bu yüzden final, iyi yazılmış bir trajedi olarak hafızalarda kalıyor; fakat adalet duygusu bakımından hala tartışılmaya devam ediyor. Zira tarih bize şunu öğretmiştir: Bir yük iki kişi tarafından taşınmışsa, onu tek kişinin sırtına bırakmak vicdanı etkileyebilir; fakat adalet terazisini dengeleyemez.

enes1453 3 months ago

1923

Taylor Sheridan

10 Gönderi

1923 dizisini seyrederken meseleyi yalnızca bir çiftlik kavgası veya aile dramı olarak görmek doğru olmaz. Burada anlatılan şey, Amerika'nın kuruluşundan beri taşıdığı bir hayat tarzının yavaş yavaş tarihe karışmasıdır. Her büyük toplumun tarihinde böyle dönemler vardır. Eski düzen artık devam…devamı1923 dizisini seyrederken meseleyi yalnızca bir çiftlik kavgası veya aile dramı olarak görmek doğru olmaz. Burada anlatılan şey, Amerika'nın kuruluşundan beri taşıdığı bir hayat tarzının yavaş yavaş tarihe karışmasıdır. Her büyük toplumun tarihinde böyle dönemler vardır. Eski düzen artık devam edemez, yenisi ise henüz tam kurulmamıştır. İnsanlar da tam bu aralıkta yaşarlar. Dizi bize işte bu geçiş dönemini gösteriyor. 19.yüzyıl boyunca Amerikan Batısı dediğimiz dünya, geniş araziler, göçmen topluluklar, sığır yetiştiriciliği ve oldukça sert yaşam şartları üzerine kurulmuştu. Devlet uzaktaydı, kanun çoğu zaman yetersizdi ve insanlar büyük ölçüde kendi güçleriyle ayakta kalıyordu. Fakat 20. yüzyılın başına gelindiğinde tablo değişmeye başladı. Demiryolları, bankalar, sanayi sermayesi ve merkezî otorite artık en uzak bölgelere kadar ulaşıyordu. Dutton ailesinin yaşadığı sıkıntılar aslında bu büyük değişimin sonuçlarıdır. Dizinin en kuvvetli taraflarından biri, tarihi büyük liderler veya savaşlar üzerinden değil, sıradan insanların hayatı üzerinden anlatmasıdır. Tarih yalnızca devlet başkanlarının aldığı kararlardan oluşmaz. Bir çobanın, bir çiftçinin, bir göçmenin veya bir annenin hayatındaki değişimler de tarihin kendisidir. 1923 bu gerçeği başarılı şekilde yansıtır. Özellikle Jacob Dutton karakteri dikkat çekicidir. O, yalnızca bir aile büyüğü değildir; eski dünyanın temsilcisidir. Toprağın, emeğin ve kişisel otoritenin hâlâ belirleyici olduğuna inanan bir nesli temsil eder. Ancak karşısına çıkan yeni ekonomik düzen, bu değerlerin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. Böylece karakterin mücadelesi kişisel olmaktan çıkar, tarihsel bir anlam kazanır. Dizideki manzaralar da yalnızca görsel bir unsur değildir. Geniş ovalar, sert iklim ve uçsuz bucaksız topraklar bir medeniyetin temelini oluşturmuştur. İnsan yaşadığı coğrafyanın ürünüdür. Bu nedenle dizide doğa neredeyse ayrı bir karakter gibi davranır. Kuraklık, soğuk, uzaklık ve yalnızlık insanların kararlarını belirleyen unsurlara dönüşür. Yerli halkların hikâyesi ise dizinin en önemli tarihsel boyutlarından biridir. Modern devletler çoğu zaman birlik oluşturmak adına farklı kültürleri kendi kalıplarına sokmaya çalışmıştır. Amerika da bu konuda istisna değildir. Dizide görülen yatılı okul sistemi, yalnızca bireysel trajedileri değil, bir dönemin devlet anlayışını da gözler önüne serer. Tarihçi için burada önemli olan, iyi veya kötü kahramanlar aramak değil; dönemin zihniyetini anlamaktır. silahlı çatışmaların ve aile içi çekişmelerin ötesinde bir hikâye anlatır. Esasen modern dünyanın doğuşunu izleriz. Eski sınır toplumu çözülürken yerine daha örgütlü, daha merkezî ve daha ekonomik bir düzen kurulmaktadır. Dutton ailesi bu değişime direnmeye çalışır; fakat tarihin en temel kuralı şudur: Hiçbir toplum, değişimin dışında kalamaz. İşte dizinin asıl gücü de burada yatıyor. Bize birkaç karakterin macerasını değil, bir çağın kapanışını seyrettiriyor. Bu yüzden 1923, iyi bir western olmanın yanında, başarılı bir dönem anlatısı olarak da değerlendirilebilirr.

enes1453 3 months ago

1883

Taylor Sheridan

11 Gönderi

Amerikan sinemasının en kadim türlerinden biridir western. Lakin bu tür, John Ford’un klasikleştirdiği “uçsuz bucaksız ovalar ve kahraman kovboy” imgelerinden bu yana çok yol katetti. Taylor Sheridan’ın 1883 dizisi, işte bu dönüşümün önemli bir halkasıdır. Fakat eseri seyrederken şu soruyu…devamıAmerikan sinemasının en kadim türlerinden biridir western. Lakin bu tür, John Ford’un klasikleştirdiği “uçsuz bucaksız ovalar ve kahraman kovboy” imgelerinden bu yana çok yol katetti. Taylor Sheridan’ın 1883 dizisi, işte bu dönüşümün önemli bir halkasıdır. Fakat eseri seyrederken şu soruyu daima akılda tutmak gerekir: Anlatılan, gerçekten 1883’ün Amerika’sı mıdır, yoksa 2020’lerin seyircisine sunulmuş, Vahşi Batı mitinin romantize edilmiş ama bir o kadar da kanlı bir rüyası mıdır? Dizinin merkezinde Dutton ailesi vardır. Tennesseeli James Dutton, eşi Margaret ve ergenlikten kadınlığa geçişteki kızları Elsa… İç Savaş sonrası Güney’in yoksulluğundan kaçarak Oregon’a, vaat edilmiş topraklara ulaşmak için yola çıkarlar. Yanlarında, emekli Konfederasyon askeri Shea Brennan liderliğindeki bir kafile bulunur. İşte bu karmakarışık grup Alman göçmenler, eski köleler, hayat kadınları, haydutlar Teksas’tan kuzeye doğru bir yolculuğa çıkar. Burada ilk duraksama noktası, tarihi vakıadır. Zira 1883 senesi, Amerikan Batı’sının “at arabası ve konvoy” devrinin çoktan geride kalmaya başladığı bir zamandır. Birinci Kıtalararası Demiryolu 1869’da tamamlanmıştır. Union Pacific ve Central Pacific hatları, doğu sahillerini batıya bağlamıştır. Dizideki göçmenlerin neden trene değil de at arabasına ve ilkel şartlara mahkum edildiği sorusu, senaryonun bilinçli bir tercihidir. Sheridan, modern seyirciye kolay bir zafer hikayesi sunmak istemez. O, acıyı, teri, kanı ve gözyaşını göstermek ister. Bu takdire şayandır. Lakin bu tercih, dönemin teknolojik ve sosyal gerçekliğinden bir kopuşu da beraberinde getirir. Tarihçi için bu, bir zaafiyettir. Dizinin en güçlü yanı, şüphesiz, “sınır” (frontier) kavramını sorgulatmasıdır. Frederick Jackson Turner’ın ünlü tezinde sınır, Amerikan karakterinin bireycilik, demokrasi, şiddete meyil biçimlendiği alandır. 1883’te bu sınır, nehir geçişlerinde boğulan cesetler, yılan sokmasıyla ölen çocuklar, Kızılderili oklarıyla delinen bedenler ve kendi canına kıyan çaresizler olarak karşımıza çıkar. Dizi, Turner’ın romantik sınır tanımını yerle bir eder. Öyle ki Shea Brennan’ın finalde intihar etmesi, aslında sınırın insan ruhunu tüketen yüzünün en çarpıcı ifadesidir. Peki ya dizinin yerlilere bakışı? Burada bir ilerleme var, fakat yine de sancılı bir tablo çiziliyor. 1883, klasik westernlerin “kızılderililer katıksız kötüdür” anlayışını reddeder. Nitekim dördüncü bölümde Elsa’nın bir Lakota savaşçısıyla kurduğu kısa diyalog, iki medeniyetin birbirini anlama çabasının naif bir örneğidir. Lakin yine de dizinin genelinde yerliler ağırlıklı olarak bir tehdit unsuru olarak konumlandırılmıştır. Oysa biliriz ki 1883’te Büyük Ovalar’ın yerli halkları, Wounded Knee katliamına (1890) giden süreçte büyük ölçüde rezervasyonlara hapsedilmiş, açlık ve hastalıkla kırılmıştır. Bağımsız, atlı ve yaylı savaşçı birliklerinin kervanlara saldırması ihtimali, bir ihtimaldir ancak dizideki sıklığı abartılıdır. Bununla birlikte, eseri bir tarih kaynağı değil, bir sanat eseri olarak değerlendirmek gerekir. Bu açıdan 1883, oyunculuk performanslarıyla bilhassa Sam Elliott ve Isabel May takdire şayandır. Elsa karakterinin özgürlük arayışı, dönemin kadınlarına biçilen geleneksel rolden sıyrılan bir duruştur. Margaret Dutton’ın kocasına denk, hatta zaman zaman ondan daha kararlı bir figür olarak çizilmesi de dönemin erkek egemen yapısına bir başkaldırıdır. Bu, modern bir yorumdur; fakat yanlış da değildir. Zira her tarihsel kurgu, içinde üretildiği zamanın sorularını geçmişe sorma hakkına sahiptir. Final bölümüne geldiğimizde, Elsa’nın bir okla vurularak ölmesi ve babasının kollarında, Montana’daki o meşhur ağacın altında can vermesi… Bu sahne, sadece bir ailenin değil, bir hayalin de ölümüdür. Daha sonra James Dutton’ın bir Kızılderili şefiyle karşılaşması ve şefin “bu toprakları yedi nesil sonra geri isteyeceğiz” demesi, belki de dizinin en çarpıcı tarihi ironisidir. Günümüzde yaşayan bizler, bu yedi neslin henüz dolmadığını ve yerli hak taleplerinin hala Amerikan siyasetinin gündeminde olduğunu biliriz. N 1883, izlenmesi gereken bir yapıttır. Fakat her sahnesini sorgulayarak izlemek şartıyla. Dizi, Amerikan rüyasının bedelini kan, gözyaşı ve toprak göstermekte başarılıdır. Ancak bu bedelin kimler tarafından ödendiği konusunda hala çekimser bir dil kullanır. Batı’nın fethi, bir kahramanlık destanı olduğu kadar, bir soykırım ve sömürü zinciridir de. 1883, bu zincirin halkalarından birini parlatırken diğerlerini gölgede bırakmıştır. Yine de meseleyi ortaya koyması, düşündürmesi ve izleyeni rahatsız etmesi bakımından, son yılların en ciddi western denemelerinden biridir. Bitirirken, üstadın bir sözünü hatırlayalım: “Amerikan demokrasisi kendiyle çelişki içindedir.” 1883, işte bu çelişkinin en kanlı ve en şiirli öykülerinden birini anlatıyor. Tarihçi için yanlışları sabittir. Fakat sinemasever için atlanmayacak bir durak.